Biz keläçäkkä işäşlik qaraymiz

0
761 ret oqıldı

Yeŋi jil harpisida Dšlät rähbiri Nursultan Nazarbaev Qazaqstan telekanalliriniŋ jurnalistliri bilän sšhbätläşti. Prezident ammiviy ähbarat vasitiliri väkilliriniŋ soalliriğa җavap berip, štkän jilniŋ yäkünini çiqardi, mämlikät täräqqiyatiniŋ istiqbali toğriliq pikirliri bilän ortaqlaşti. 

Arman SEYTMAMIT,

«24 KZ» telekanili:

—   Һšrmätlik Nursultan Äbiş oğli, bizniŋ täklivimizni qobul qilip, soallirimizğa җavap berişkä kelişkänligiŋizgä minnätdarmiz. Bizniŋ birinçi soalimiz Siz mämlikätniŋ 2050-jilğiçä Täräqqiyat strategiyasini täklip qilğan Qazaqstan hälqigä yolliğan Mäktübiŋiz toğriliq. Һazir mäzkür hšҗҗät pütkül mämlikättä, şu җümlidin ekspertlar däriҗisidä qizğin muhakimä qilinivatidu. Moşu ideyaniŋ qandaq päyda bolğanliği toğriliq eytip štsiŋiz?

—   1997-jili biz 2030-jilğiçä bälgülängän Strategiyalik programmini qobul qilduq. Şuniŋdin keyin 15 jil štti. Moşu vaqit içidä ämälgä aşurulğan işlarniŋ yäkünini çiqiriş päyti kälgändä, mäzkür ideya päyda boldi. Amma şu närsä mälumki, strategiya bir jilda, bir ayda yaki bir kündä täyyarlanmaydu. Uzaq muddätlik strategiyalik hšҗҗätni täyyarlaş üçün duniyada yüz berivatqan җäriyanlarni vä dšlätniŋ içki ähvalini çoŋqur tählil qiliş keräk. Bizniŋ ihtisadimizniŋ qudriti qandaq? Biz qandaq mähsulatni işläpçiqirişimiz keräk? Häliqniŋ ähvali qandaq? Bizgä buniŋdin keyinki härikät yšnilişlirini — bizniŋ imkaniyätlirimizni vä egilişimiz keräk bolğan çoqqilarni puhta oylaşqa toğra käldi. Bu җäriyanğa här bir saha boyiçä çät ällik vä elimiz mutähässisliri, Һškümät äzaliri, härbir ministrliktin ekspertlar qatnaşti. Җämiyät täräqqiyatiniŋ asasiy yšnilişlirini bälgüläydiğan çoŋ analitikiliq material toplanğandin keyin Strategiyalik programma täyyarlandi.

Älvättä, däsläptä härhil soallar päyda boldi. Bizmu ularğa ihlas bilän җavap berivatimiz. Strategiya mämlikättä käŋ tärğip qilinivatidu, uniŋ mähsätliri bilän väzipiliri çüşändürülüvatidu.

Mundaq yeŋilinişniŋ sävävi şuniŋduki, biz 2030-jilğiçä bälgülängän mähsätlärniŋ kšpçiligini orunliduq.

Ändi «Şunçilik uzaq muddätlik programma nemä üçün keräk?» degän soalğa keläyli. Män ilgiri eytqinimdäk, AQŞ, Hitay ohşaş barliq dšlätlärdä, Evroittipaq mämlikätliridä vä başqilarda uzaq muddätlik dävirgä bälgülängän täräqqiyat programmisi moҗut. Çünki mämlikät vä häliqniŋ qandaq yšniliştä härikät qilişi keräkligini biliş muhim.

Biz — yaş dšlät. Qazaqstan ahalisiniŋ ottura yeşi — 30 yaşqa yeqin. Şuŋlaşqimu yaşlarğa nemä bolğanliği toğriliq eytişniŋ haҗiti yoq. Yaşlar keläçäktä nemini kütüş keräkligini, mämlikätniŋ qandaq täräqqiy etidiğanliğini bilgüsi kelidu. Şuŋlaşqimu män moşu soallarğa җavap beriş üçün şundaq uzaq muddätlik programmini tüzüş zšrür, degän qararğa käldim. Bizniŋ dšlät täräqqiyatiniŋ yeŋi säyasiy yšnilişini bälgülişimizni nahayiti muhim, däp hesaplaymän.

Qazaqstan mustäqilliktä štkän 21 jilda yeŋilandi. Biz ändi başqa dšlät, bizdä başqa ävlat šsüp yetildi. Biz qeliplaşqan dšlät süpitidä ilgiri bolmiğan industriyaläştürüş vä innovatsiyalärni täräqqiy ätküzüş yoli bilän ketip barimiz. Bizgä moşu barliq yeŋi päytlärni äskä eliş keräk boldi.

Män härqaçan yeŋi ideyalärni täklip qilğanda, şundaq bolidu: däsläp işänmäydu, andin keyin tänqit başlinidu, uniŋdin keyin bolsa, hämmä qollap-quvätläydu. Kšpligän ähvallarda şundaq boldi. Män strategiya zšrür däp hesaplaymän vä biz uni orunlaymiz. Һškümät, dšlät qayaqqa qarap ilgirilişimiz keräk bolğan nişanğa egä bolidu. Şuŋlaşqimu adämlärniŋ çüşinişi, bolupmu yaşlarniŋ buniŋ şular üçün, Qazaqstanniŋ keläçigi üçün ämälgä aşuruluvatqanliğini bilip-çüşinişi nahayiti muhimdur. Biz äŋ täräqqiy ätkän 30 mämlikätniŋ qatariğa kiridiğan dšlät quruşni niyät qilivatimiz. Demäk, şu mämlikätlär ohşaş yaşaymiz.

Oksana LOSKUTOVA, «Astana» telekanili:

—   2012-jil utuq-muvappäqiyätlär bilän muhim vaqiälärgä tolup-taşti. Jil ahirimu istisna bolmidi: biz Astanada «EKSPO — 2017» kšrgäzmisiniŋ štidiğanliği toğriliq huş hävärni aŋliduq. Äynä şuniŋğa bağliq «Kšrgäzmä addiy häliqkä nemä beridu vä Qazaqstan layihini ämälgä aşuruştin payda elişi üçün nemä qiliş keräk?» degän soalni qoyğum kelivatidu.

—   Toğra eytisiz. 160 dšlät bilän riqabätlişip, «EKSPO — 2017» kšrgäzmisini štküzüş hoquqiğa egä boluş oŋay ämäs. Bizgä dšlitimizniŋ imkaniyitini kšrsitiş keräk boldi. Şuŋlaşqimu yeŋi ihtisatniŋ asasi bolup hesaplinidiğan «Keläçäk energiyasi» mavzusini tallavalduq. Bu addiy mavzu ämäs. Şuŋlaşqimu biz ğalip çiqtuq.

«EKSPO» kšrgäzmisi bay tarihqa egä. U 1851-jildin bu yan štküzülüvatidu vä moşu vaqit mabaynida 43 mämlikättä uyuşturuldi. Biz bu tizimda 45-mämlikät bolimiz.

Kšrgäzminiŋ ähmiyiti çoŋ. Birinçidin, u Qazaqstanğa bolğan çoŋ işänçini bildüridu vä bizniŋ pütkül duniyada hšrmätkä egä mämlikätkä aylanğanliğimizni yänä bir qetim ispatlimaqta. Häliqara kšrgäzmilär byurosiğa qatnaşquçi 160 dšlätniŋ kšpçiligi bizni yaqlap avaz bärdi.

İkkinçidin, pütkül duniyaniŋ mämlikätliri Qazaqstanniŋ imkaniyätlirini bahalidi. Üçinçidin, mäzkür çarä-tädbirgä qatnişiş üçün mämlikätkä 5 milliondin oşuq mehman kelidu. Äynä şuniŋğa bağliq mundaq soal päyda bolidu: «Biz EKSPOni štküzüp, nurğun byudjet mäbliğini häşläymiz, biraq buniŋdin qandaq payda alimiz?». Payda bolidu. Mäsilän, 2010-jili Gannoverda štkän kšrgäzmidä Germaniya 35 million dollarğa šz pavil'onlirini saldi. Mämlikät buniŋdin 350 million dollar payda kšrdi.

Umumän alğanda, kšrgäzmä kšpligän sahalarniŋ täräqqiy etişiğa җiddiy mul'tiplikativliq täsir yätküzidu. Pavil'onlarni seliş җäriyanda bizniŋ quruluşçilirimiz işläp ahça tapidu, bu bolsa yeŋi iş orunliri, seliqlar. Bu quruluş materiallirini işläp çiqirivatqan zavodlar üçün yeŋi buyrutmilar. Yüzligän karhana moşu işqa qoşulidu. Turizm sahasimu täräqqiy etidu. «EKSPO — 2017» kšrgäzmisigä kälgän turistlar päqät Astananila kšrüp qalmaydu. Mehmanlar Qazaqstanniŋ başqa vilayätliri bilänmu tonuşidu, җumhuriyitimizniŋ çirayliq yärlirini ziyarät qilidu.

Äŋ muhim mäsilä — kšrgäzmidä äŋ yahşi tehnologiyalik muvappäqiyätlär namayiş qilinidu. Silär bilisilärki, biz yeqinda fotoelektr modul'lirini işläpçiqiriş zavodini açtuq. Mana moşu keläçäk energiyasi. Amerika Qoşma Ştatliri, Evropa hazir moşu mäsilä bilän aktiv şuğullinivatidu. Mäsilän, Germaniya energiyaniŋ 18 payizini al'ternativiliq mänbälärdin elivatidu. Һazir Şimaliy Afrikiniŋ energetika ihtidarini paydiliniş mäsilisi oylaşturuluvatidu.

Bu nahayiti çoŋ layihä. Sähra çšlidä Evropini Yär Ottura deŋiziniŋ tegi bilän yätküzülidiğan elektr energiyasi bilän täminläydiğan quyaş modul'liri selinidu. Biz energiyaniŋ äynä şundaq mänbälirini vuҗutqa kältürüş üçün moşu täҗribä bilän tonuşalaymiz. Bizniŋ alimlirimiz, aliy oquş orunlirimiz keläçäk energetikisiniŋ qandaq ekänligini šz kšzi bilän kšridiğan bolidu.

Biz pavil'onlarni kšrgäzmä ayaqlaşqandin keyin ularni ahali paydilinidiğan qilip salimiz.

Ätimalim, bu tamliri kšpqävätlik turuşluq šylärni täşkil qilidiğan pavil'on boluşi mümkin. Çoŋ gümbäz astida kšrgäzmä štidu, u ayaqlaşqandin keyin bu inşaät turuşluq šy süpitidä qalidu.

Män çedir astidiki şähärni vuҗutqa kältürüşni arman qilivatimän. Mümkin, EKSPO dairisidä biz moşu layihini ämälgä aşuridiğandimiz. Çedir astida adämlär yazda vä qişta qolayliq şaraitta yaşalaydiğan şähär bolidu. Diametri 200 metr bolğan çämbärni täsävvur qilip kšrüŋlar. Moşu çämbär içidä hämmä närsä — mäktäplär, ağriqhanilar, teatrlar, magazinlar, satraşhanilar, šylär, restoranlar, kafelar bolidu. Avtomaşinilar bolmaydu, päqät kanallar boyiçila qatnaşqa bolidu. Balilar 30 gradus soğda qelin çapanlirini kiymäyla oquşqa baridu. Andin keyin mundaq «çämbärlärgä» başqa «çämbärlär» qoşulidu vä nätiҗidä 10 — 15 miŋ ahaliliq şähär quruş mümkin bolidu. Eytmaqçi, «Han Şatır» şundaq ideyagä yeqin, uniŋ birinçi basquçi.

Şuŋlaşqimu «EKSPO» kšrgäzmisi barliq җähättin paydiliq bolidu, däp oylaymän. Yüzdin oşuq dšlätniŋ väkilliri bizgä kelidu, millionliğan adämlär ziyarät qilidu. Bu bizniŋ šzimizni alğa ilgiriläşkä mäҗburlaydu. Biz täşäbbuskarlar süpitidä šz muvappäqiyätlirimizni: quyaş modul'liriniŋ quruluşini, şamal elektr stantsiyalirini, tağ däriyaliriniŋ küçini paydilinişni kšrsitişimiz keräk. Bizdä hazirniŋ šzidä yär asti energiyasini paydiliniş täҗribisi bar, çünki yär märkizigä qançilik yeqin bolsaŋ, şunçilik issiq bolidu. Siz çoŋqurluği bir kilometr bolğan haŋğa çüşüp kšrdiŋizmu? Män çüşüp kšrdüm. U yärdä hararät här dayim +45 gradus. Yär üsti vä uniŋ tegidiki hararätniŋ moşu pärqini paydilinip, energiya elişqa bolidu. Şärqiy Qazaqstan universiteti şundaq qurulma oylap çiqti. Qarağandida mundaq täҗribä bar.

Biz moşuniŋ hämmisidin bolidiğan paydini keyiniräk alimiz. Şuŋlaşqimu bügündin başlap, bizniŋ universitetlardiki vä başqa oquş orunliridiki alimlirimiz «yeşil» ihtisat sahasida iş elip berişi, yeŋiliqlirimizni namayiş qilişi keräk.   

Arman SEYTMAMIT, «24 KZ» telekanili:

—   Nursultan Äbiş oğli, biyil mämlikät yeŋi dšlät mäyrimini — Tunҗa Prezident Künini nişanlidi. Biz buniŋ Parlament deputatliriniŋ ideyasi bolğanliğini bilimiz. Şundaq bolsimu, Sizniŋ şähsiy pikriŋizni bilgümiz kelivatidu. Uni nişanlaş än°änilirini şäkilländürüş mümkin boldi, däp hesaplamsiz?

—   Män mundaq täşäbbusqa qarşi boldum. Һär halda duniyada mundaq ähvallar bar — AQŞta Prezidentlar künini nişanlaydu. Bu mäyräm birinçi Prezident Djordj Vaşington şäripigä bälgülängän.

Biraq bizdä, här qaçanqidäk burmilaş orun alidu. Bu Nazarbaevniŋ şähsiy mäyrimi ämäsqu. 1991-jili birinçi dekabr'da Qazaqstan däsläpki qetim yeŋi täräqqiyat yolini — Prezident başquruşini tallavaldi. Bu sistema umumhäliq referendumida bälgüländi. 1991-jildin tartip küçkä egä Prezident vertikali tüpäyli mämlikät utuqlarğa yätti. Mäyrämni näq äynä şundaq säväptin nişanlaş keräk.

Şuniŋğa bağliq män bizdä štkänniŋ yahşi atliq boluşi adätliriniŋ qalğanliğini — hämmä җayda Prezident portretlirini esişniŋ bar ekänligini eytmaqçimän. Bu mäsilä boyiçä män җiddiy äskärtişlärni eyttim. Rast, duniyada şundaq qilidu. Biraq meniŋ fotosürätlirim, ägär män nahayiti yaqsam, mälum şäkil boyiçä ämäldarlarniŋ iş üstilidä yaki šyidä, kabinetlirida bolsun. Buniŋğa ançila berilip ketişkä bolmaydu, biz buni beşimizdin štküzgän!

Maŋa şundaqla meniŋ ismimni türlük koçilarğa, şähärlärgä, başqa ob°ektlarğa beriş toğriliq täkliplär turaqliq kelip çüşüvatidu vä män buniŋğa dayim qarşi kürişivatimän. Män, päqät moşu nahayiti yahşi işni qollap-quvätläş, Qazaqstanniŋ barliq aliy oquş orunliriğa ülgä boluş üçün, universitetni vä äqliy mäktäplärnila šz ismim bilän ataşqa raziliq bärdim. Başqa heç kimgä ismimni paydilinişqa, şundaqla mäydanlarğa portretlirimni orunlaşturuşqa ruhsät bärmidim. Buniŋğa päqät saylam kampaniyasi jürgüzülgän çağdila yol qoyuşqa bolidu.

Moşu sšhbättin paydilinip, män barliq hakimlarğa muraҗiät qilimän: mundaq işlarda mälum šlçäm boluşi keräk. Äksiçä bolğanda, hšrmät bildürmäy, ziyan yätküzüp qoyuş mümkindur. Şuŋlaşqimu moşu mäsilä boyiçä hatirҗäm boluşuŋlarni iltimas qilimän.

Tunҗa Prezident Küni — bu yahşi mäyräm. Biraq uni Qazaqstan täräqqiyatiniŋ tarihidiki yeŋi sähipä — Prezident başquruşiğa kšçüş süpitidä nişanlaş keräk, hazir häliq uniŋ paydisini kšrüvatidu. Bizniŋ industriyamiz, utuqluq dšlät, Qazaqstanniŋ abroyi — moşuniŋ hämmisi biz qurğan Prezident Җumhuriyiti tüpäyli mümkin boldi. Män moşu mäyrämni näq şundaq nişanlaşni haliğan bolar edim.

Bolat MÜRSÄLİM, 31-kanal:

—   Nursultan Äbiş oğli, Siz Qazaqstan hälqigä yolliğan Mäktübiŋizdä 2025-jildin başlap latin alfavitiğa kšçüş problemisi toğriliq pikir qozğidiŋiz. Bu täklip җämiyättä qizğin muhakimä qilinivatidu.

—   Qollap-quvätlävatamdu yaki täŋqitlävatamdu?

—   Qollap-quvätlävatidu! Sävävini här kim çüşinidu. Mobil'liq telefon yaki komp'yuter bolsun, alämşumullaşturuş dävridä latin alfavitiğa kšçüş — bu duniyaviy äqliy muhitqa kiriş yoli. Bizniŋ mämlikitimizdä moşu problemiğa munasivätlik tarihiy täҗribä bar. Baytursınov zamanida alfavitni almaşturuş mäsilisi qoyulğan. Duniyaviy ämäliyatni vä hoşna mämlikätlär ämäliyatini diqqät-näzärgä alğan halda, moşu җäriyanni nemidin başlaş vä uni keyin qandaq davamlaşturuş keräk?

—   Bu pikir mustäqillikni alğandin keyin menimu pat-patla täşvişländürgän. Biraq biz — kšpmillätlik mämlikät. Bizdä här millätniŋ šz pikri bar. Һäm qazaqlar, häm qazaqstanliqlarniŋ bir näççä ävladi kirill yeziğida bilim aldi vä tärbiyiländi. Latin alfaviti üç miŋğa yeqin vaqittin bu yan moҗut — uni pütkül duniya mämlikätliriniŋ 80 payizi paydilinidu. Özäŋlar oylap kšrüŋlar — pütkül Şimaliy, Җänubiy Amerika, Yär Ottura deŋiziniŋ qirğaqlirida yaşavatqan häliqlär, Afrika, Tiniq muhit dšlätliri — hämmisi latin alfavitini paydilinidu.

Bu yänä şundaqla hazirqi zaman, tehnika, maarip, ilim-pän tili. Latin alfaviti bizgä pütkül duniya häliqliri, duniya ilim-päni vä maaripi bilän munasivät qiliş üçün keräk. Şuŋlaşqimu bizniŋ yaşlirimizniŋ ingliz tilini aktiv ügängini nahayiti muhimdur. Ottura ävlat väkillirimu uni üginişkä tirişivatidu. Biz kšçüşkä aktiv täyyarlinivatimiz vä här ehtimalğa qariğanda, bu mäsilini 2025-jilğiçä sozmaymiz. Qazaq tiliniŋ q, ŋ, ğ, ü, w, ä, š tavuşliri šz vaqtida latinçä bälgülängän, buni silär bilisilär. Şuŋlaşqimu qazaq tiliniŋ barliq häriplirini latin alfavitida qollinişqa bolidu, däp eytişqa bolidu.

Älvättä, buniŋ üçün vaqit keräk. Hoşna Özbäkstan, Türkmänstan vä Äzärbäyҗan moşuniŋ bilän şuğullinivatidu. Äŋ başta mähsus komissiya quruş zšrür, qazaq alfavitini komp'yuterğa muvapiqlaşturuş lazim.

Nemis tilida «ş» tavuşini üç härip beridu, frantsuz tilida tšrt härip bilän yezilidiğan tavuşlar bar.

Ägär biz latin alfavitini җariy qilişqa äqil bilän yandaşsaq, u çağda komp'yuterlar tiliğa kirimiz, bizniŋ balilirimizğa vä šzimizgä duniyaviy ihtisadiy häm ilmiy käŋlikkä kiriş yenik bolidu. Bu muqärrär närsä, bu keläçäk tälivi. Şuŋlaşqimu biz şuniŋğa intilişimiz şärt. Biraq mundaq mähsätkä biz nahayiti salmaqliq, hatirҗäm meŋişimiz keräk. Mälum vaqitqiçä kirill yeziğini täŋ paydiliniş davamlişidu.

Özäŋlar qaraŋlara, hazir barliq balilar birinçi siniptin başlapla üç tilni: dšlät, rus vä ingliz tillirini oquvatidu. Başqiçä eytqanda, bu җäriyan ketip baridu, 15 jildin keyin hämmisi moşu alfavitni bilidu. Ahaliniŋ kšpçiligimu ingliz tilida sšzläydiğan bolidu, bolupmu bu rähbärlärgä munasivätlik, ular moşu tilda sšzlişi şärt. Һškümät äzasiniŋ yaki hakimniŋ ingliz tilini bilmişi mümkin ämäs. Һazir mäsilä şundaq qoyuluvatidu. Çünki duniyada munasivät asasän moşu tilda ketip baridu. Dšlätlär ara tovar oborotiniŋ šsüvatqanliğinimu hesapqa eliş keräk, bizdä eksport 74 milliard, import 36 milliard dollarni täşkil qilivatidu. Biz duniyaniŋ 80 mämlikiti bilän munasivät qilivatimiz vä soda jürgüzüvatimiz, uniŋdinmu kšp mämlikätlär bilän häliqara säyasiy munasivätlärni jürgüzüvatimiz. Şuŋlaşqimu män latin alfavitiğa kšçüşni täbiiy hadisä däp hesaplaymän.

Biz buniŋğa kšnüküşimiz keräk. Bilimlik grajdanlar, ziyalilar moşu ideyani tärğip qilişi lazim. 1929-jilğiçä bizdä äräp alfaviti boldi. 1940-jiğiçä latin häripini qollanduq, şuniŋdin bu yan kirill yeziğini paydilinivatimiz. Bizdä täҗribä bar. Öz vaqtida Atatürk näq Türkiyani Evropa bilän yeqinlaşturuş mähsitidä latin alfavitini җariy qilğan edi.

***

Dšlät rähbiri şundaqla Ol'ga Tsoy («Habar» agentliği), Yaroslav Krasienko («KTK» telekanili), Meyirjan Jienäliev («Qazaqstan» Milliy telekanili), Maya Bekbaeva («7-kanal» teleşirkiti),  Laura Nurlan («Pervıy kanal «Evraziya» telekanili) qatarliq jurnalistlarniŋ soalliriğa җavap bärdi.     


Bälüşüş

Javap qalduruŋ