Bir maqalä häqqidä ikki eğiz sšz

0
1 010 ret oqıldı

Bu maqaliniŋ yezilişiğa Muzäppärhan Qurbanniŋ gezitimizniŋ štkän jili 14-dekabr'da çiqqan sanida besilğan «Parlaq istiqbalğa yetiş üçün çin etiqat lazim» särlävhilik maqalisi türtkä boldi. Äŋ aldi bilän, M.Qurbanniŋ šz hälqiniŋ täğdirigä bepärva bolmastin, uniŋ keläçigini oylap, šziniŋ imkaniyiti dairisidä yezilğan mulahizilirini gezithanlar bilän ortaqlişişqa intilişini alahidä qollaşqa ärziydiğanliğini täkitlimäkçimän. Mundaq maqalilarniŋ gezitimiz sähipisidä orun elişi nahayiti toğra. Çünki җamaätçilik arisidiki muhim mäsilä häqqidiki pikirlärniŋ toğra yaki natoğriliğidin qät°iy näzär, gezit sähipisidä muhakimä üçün berilip turğini yahşi. Moşuniŋ šzi pikir almaşturuş arqiliq durus hulasilärgä kelişimizgä zämin yaritidiğanliği täbiiy.

Biraq biz bäzidä šzimiz yahşi bilmigän mäsililärgä muraҗiät qilip, hata pikirlärgä yol berip qoyimiz. Bu maqalimu moşundaq çälkäşliklärdin hali ämäs ekän.

 «Һärqandaq selişturuş asqaydu», degän gäp bar. Biz kšp vaqitta uyğurlarni yähüdiylär bilän selişturimiz. Öz vaqtida uyğurlarniŋ başqa ällärgä bolğan mädäniy täsirini kšrsitiş üçün ataqliq türkiyşunas alim V.Radlovmu uyğurlarni yähüdiylär bilän selişturğan. Biraq mädäniy täsir başqa, tarihiy täğdir başqa. Yähüdiylarniŋ šz tarihi, šz täğdiri bolğinidäk, uyğurniŋmu šz tarihi, šz täğdiri bar. Ular bir-birigä ohşimaydu. Uyğurlar yähüdiylär ohşaş ana yerini taşlap heç yaqqa kätkini yoq. Qandaqla qiyinçiliqlarni kšrmisun, uyğur milliti kindik qeni tškülgän ziminda yaşavatidu. Bu uyğurlarniŋ yähüdiylärdin äŋ çoŋ pärqi. Yähüdiylär ohşaş bayliqqa vä bilimgä intiliş bu başqa gäp, başqa çüşänçidiki selişturuş. Biraq şuni yahşi biliş keräkki, yähüdiy ohşaş boluş üçün yähüdiy bolup tuğuluş keräk. İkki miŋ jildin keyin tilinimu, elinimu qayta tikläligän millät duniya tarihida başqa yoq. Şundaqla milliy kimligi bilän diniy kimligi bir bolğan millätmu duniyada başqa yoq. Çoŋ hesapta, kim yähüdiy bolsa, u iudaizmğa etiqat kilidu, kim iudaizmğa etiqat qilsa, u yähüdiy hesaplinidu.

Demäk, biz šzimizniŋ hazirqi milliy vä diniy kimligimiz dairisidä šzimizni saqlaşni, zamanğa layiq täräqqiy ätküzüşni yahşi oylaşturğinimiz äqilgä muvapiq bolidu. «Halva» däp hiyal sürgän başqa, halva yäp läzzät sürgän başqa.

 Ändi muällipniŋ «Uyğur tili heç qaçan yoqimaydu, u ana süti bilän kirgän», degän pikrigä üzül-kesil qoşuluşqa bolmaydu. Buniŋğa başqa millätlär tarihidin misal almisaqmu, šzimizniŋ tarihida misal yetip turidu. Ötkän äsirniŋ beşida šzbäkstanliq uyğurlarniŋ sani azdu-kam üç yüz miŋni täşkil qilatti. Ularmu ana tilda sšzlätti. Keyin türlük ob°ektiv vä sub°ektiv säväplär tüpäyli ular 20 — 30 jilniŋ içidila ana tilidinmu, milliy kimligidinmu ayrilip qaldi. Meniŋçä bolsa, ular šzbäk aniliriniŋ sütini ämäs, šzliriniŋ aniliriniŋ sütini emip šskän bolsa keräk. M. Qurban yahşi bilidiğan Qirğizstandiki vä bizgä yahşi mälum Qazaqstandiki ana tilidin mährum, päqät rusçä sšzläydiğan on miŋliğan uyğurlar qandaq šskän? ŞUARdiki päqät hänzuçila zuvan qilalaydiğan uyğurlarçu? Milliy moҗutluqqa munasivätlik mundaq muhim mäsililärdä hiyalimizğa kälgänni yazivärsäk bolmaydu. Biz ana tilimizdin, yäni Dolqun Yasin ibarisi bilän eytqanda, «Ahirqi qorğinimizdin», Mäs°ut Sabirhaҗi Bayqozi ibarisi bilän eytqanda, «Mäniviy vätinimizdin» ayrilip qeliş hovupi moҗutluğini etirap qilişimiz keräk häm uni mähsus üginip, ähvalğa bağliq җiddiy çarä-tädbirlärni uyuşturuşimiz keräk. Һazir hätta mustäqil dšlätliri bar bäzi millätlär ana tiliniŋ yoqap ketiş hovupi toğrisida täşvişlinivatqanda, biz ham hiyaldin çiqqan pikirlärgä işänçä qilip jürivärsäk, äҗdatlirimizniŋ miŋ jillar boyi talay qiyinçiliqlarğa qarimay, saqlap qaldurğan äŋ uluq amanätliriniŋ birigä hiyanät qilip, uni ävlatlirimizğa yätküzälmäy qelişimiz mümkin. Tili yoqalğan millätniŋ šzimu yoqilidiğini eniq. Şuniŋ üçün štkän äsirniŋ beşidila, yäni buniŋdin yüz jil burun Abduqadir Damollam «Һazir bepärvaliq zamini ämäs» däp, Abduhaliq Uyğur «Oyğan» däp bekar qahşimiğan. «Saqlansaŋ, saqlaymän», degän hädismu bizniŋ ähvalimizğa bağliq eytilğandäk.

Һazirqi alämşumullişiş dävri burunqi zamanlarğa ohşimaydu. Täräqqiyat tez sür°ät bilän ketip baridu. Һär kim šziniŋ ğemini qilmisa, tarihniŋ topa-çeŋida besilip qelişi oŋayla bir işqa aylandi. YuNESKOniŋ mälumati boyiçä, duniyada här jili yüzligän til yoqap ketivatidu. Ägär qolliniş dairisi tar tillarğa dšlätlär täripidin mähsus ğämhorluq bolmisa yaki şu millätniŋ šzi ana tilini saqlaş boyiçä zor tirişçanliq kšrsätmisä, ularniŋ yoqilip ketiş hovupi eniq.

 Uyğur elida häm uniŋ sirtida yaşavatqan uyğurlarniŋ ana tilini saqlaş imkaniyätliri ohşaş ämäs. Һazir ana tilimizni saqlaş boyiçä äŋ yahşi şarait Qazaqstanda moҗut. Qazaqstandiki ana tilimizda bilim beridiğan mäktäplirimiz — bizniŋ duniyada täŋdişi yoq bebaha mäniviy ğäznimiz. Äpsus, Uyğur eliniŋ šzidä barliq päni mundaq ana tilida ügitilidiğan mäktäplär yoq.

Ändi maqalä muällipi yaşaydiğan Qirğizstanda bolsa, uyğurlarniŋ šz ana tilida bilim elişiğa heç qandaq çäk qoyulmiğan. Gäp u yärdiki qerindaşlirimizniŋ ana tilida bilim beridiğan mäktäplärni eçiş boyiçä kšrsitivatqan tirişçanliği bilän uyuşçanliğiniŋ qançilik däriҗidä ekänligidä. Bolmisa, u yärdiki uyğur ahalisiniŋ sani Qazaqstandiki uyğur ahalisiniŋ sani bilän umumiy ahaliğa nisbätän ohşaş payizliq kšrsätküçkä egä. Ägär biz ana tilimiz «Ana süti bilän kirgän. U yoqimaydu» däp, ham hiyal bilän jürivärsäk, u çağda yänä bir-ikki ävlattin keyin Qirğizstanda ana tilida sšzläydiğan uyğurniŋ qalmasliği eniq. Çünki hazirniŋ šzidä u yärdiki yaşlarniŋ kšpçiligi ana tilini mukämmäl bilmäydu. Demäk, ularniŋ baliliriniŋ ana tilidin tehimu jiraqlişip ketidiğanliği talaşsiz. Bir qiziq yeri, M.Qurban šzimu bu ähvalni maqalisida etirap qilidu.

 Şu närsä mutlaq eniqki, ana süti adämniŋ җismaniy şäkillinişidä qançilik muhim bolsa, ana mäktäp adämniŋ mäniviy, milliy җähättin şäkillinişidä şunçilik muhim. M.Qurban ana mäktäplirimizgimu nahayiti sus kšz qaraşta ekän. Uniŋ pikriçä, ana tilida oquğanlarniŋ ilmiy säviyäsi tšvänmiş. Ular başqa tilda oquğanlar bilän riqabätkä çüşüşkä qabil ämäsmiş. Amma hämmigä mälumki, sabiq Keŋäş İttipaqi dairisidä tonulğan täbiiy pänlär boyiçä alimlirimiz Yarmuhämät Mubaräkov, Bäkrimҗan Ğlavdinov, Turğan Sopiev, Damir Satarov vä hakazilar — barliği ana mäktäplirimizniŋ uçumkarliri. Şundaqla Qazaqstan Parlamenti Mäjlisiniŋ deputati Murat Ähmädievmu, tonulğan iş adämliriniŋ biri Dilmurat Kuzievmu, Qazaqstandiki 250 miŋ uyğurğa väkillik qilalaydiğan birdin-bir täşkilat — җumhuriyätlik Uyğur etnomädäniyät märkiziniŋ räisi Şahimärdan Nurumovmu uyğur tilida bilim beridiğan mäktäplärdä oquğan  M.Qurban maqalisida Çiŋğiz Aytmatovni duniyağa tonutqan rus tili däydu. Ägär şundaq bolğan bolsa, nemişkä nurğunliğan rus yazğuçiliri yaki rusçä yazidiğan yazğuçilarniŋ hämmisi Çiŋğiz Aytmatovtäk duniyağa tonulmidi? Demäk, gäp päqät rus tilida yeziştila ämäs ekänligi eniq. Rusçä oqupla, barliq mäsililärni yeşiş mümkin bolsa (maqalidiki çüşänçä boyiçä), Qirğizstandiki uyğurlarda milliy kimlikkä munasivätlik heç bir mäsilä yoq desimu bolidekän.

Mäzkür maqaliniŋ mävqäsigä qariğanda, muälliptä balilirini başqa tillarda oqutuvatqan ata-anilar aŋliq, millätniŋ keläçigini oylaydiğan ata-anilar bolup, äksiçä, pärzäntlirini ana tilida oqutuvatqan ata-anilar aŋsiz, jiraqni kšrälmäydiğan, millitiniŋ keläçigini oylimaydu, degän çüşänçä qeliplaşqandäk. Meniŋçä bolsa, M.Qurban šz maqalisida: «Biz, qirğizstanliq uyğurlar, qazaqstanliq uyğurlar ohşaş millätniŋ moҗutluğiniŋ kapaliti, abi hayati bolğan milliy maarip sistemisini bärpa qilalmiduq. Şuniŋ üçün bizniŋ milliy keläçigimiz täşvişlik ähvalda. Biz qazaqstanliq uyğurlardin ülgä elip, ana mäktäplirimizni tikläş üçün küç çiqirayli, Qirğizstan dšliti Qazaqstan dšlitidin ülgä elip, šziniŋ qerindaşliriniŋ arzu-armanliriniŋ ämälgä eşişiğa yardämläşsun», degän pikirlärgä orun bärsä durus bolatti. Şuŋlaşqimu maqalämni parlaq istiqbalğa yetiş üçün, äŋ aldi bilän, ätiki milliy moҗutluğimizni saqlaşni kapalätländüräyli, degän ibarä bilän yäkünlimäkçimän.

 Ruslan ARZİEV.

 

 

 

Bälüşüş

Javap qalduruŋ