Küçlük mämlikätla hovup-sinaqlarniŋ aldini alalaydu

0
678 ret oqıldı

Mustäqillikniŋ 21 jilliği harpisida Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Prezidenti N.Nazarbaev elan qilğan «Qazaqstan-2050» Strategiyasi — qeliplaşqan dšlätniŋ yeŋi säyasiy yoli» Mäktübi päqät yeŋi hovup-hätär­lärgä җavapla ämäs, şundaqla җumhuriyätniŋ aldimizdiki yerim äsirdiki säyasiy vä ihtisadiy täräqqiyatiniŋ strategiyalik mähsätlirini eniqlap bärgän muhim säyasiy hšҗҗät däp eytilivatqan pikirlärgä toluq qoşuluşqa bolidu. Çünki Dšlät rähbiri elimizniŋ 2050-jilğa qädär bolğan yeŋi säyasiy yšnilişiniŋ haҗätligini härtäräplimä ispatlap bärdi vä štkän äsirniŋ 90-jilliriniŋ ahirilirida qobul qilinğan «Qazaqstan-2030» Strategiyasiniŋ asasiy mähsätliriniŋ ämälgä aşqanliğini eytip štti.

Prezident yeŋi Mäktü­bidä täräqqiyatniŋ 7 asasiy yšnilişini eniqlap bärdi. Ular iҗtimaiy-ihtisadiy yeŋilinişniŋ baş väzipisini häl qilişqa — ihtisatniŋ šsümi bilän җämiyätlik qädiriyätlärniŋ beyişi arisidiki umumiy täŋpuŋluqqa qol yätküzüşkä nişan qilinğan. Ändi Mäktüptä sšz bolğan «HHİ äsirniŋ on alämşumul hovup-siniğiniŋ» üçinçisi — alämşumul ozuq-tülük behätärligi, tšrtinçi sinaq-hovup — suniŋ käskin tapçilliğidin ibarät. Män mutähässisligim boyiçä moşu ikki mäsiligä yeqin adäm bolğaçqa, šzämniŋ pikirlirimni eytip štüşni toğra kšrdüm. Çünki, Prezident alahidä qäyt qilğinidäk, bizdä heçqandaq hovup-hätär yoq däp beğäm jürüş šz eliniŋ täräqqiyati üçün kšyünmäydiğan adämgä has hislättur. Şuŋlaşqa här birimiz elimizniŋ umumiy täräqqiyatiğa mälum däriҗidä hässä qoşuş şaraitida ämgäk qilişimiz lazim.

Mälumki, Qazaqstan — agrarliq dšlät. Elimizniŋ terilğuluq yär kšlämi 23 811,9 miŋ gektardin ibarät bolup, buğday yetiştürüş üçün haҗät bolğan barliq şärt-şarait moҗut. Şundaqla çarviçiliqni täräqqiy ätküzüş üçünmu qolayliq muhit bar. 182,4 million gektar otlaq vä 7,4 million gektar çepinliq çarviçiliq sahasini iştik sür°ät bilän täräqqiy ätküzüşkä asas bolalaydu. Eytiş keräkki, häm dehançiliqni, häm çarviçiliqni ohşaş täräqqiy ätküzüşkä mümkinçilik beridiğan mundaq qolayliq şarait duniyaniŋ helila nurğun dšlätliridä yoq. Şundaq ekän, häliqniŋ, bolupmu yeza ahalisiniŋ besim kšpçiligi şuğullinip kelivatqan bu sahalarda orun elivatqan bäzi kamçiliqlar bilän yetişmäsliklärni häl qiliş boyiçä hškümät ämälgä aşuruvatqan çarä-tädbirlär, sšzsiz, pat-yeqinqi keläçäktä šz nätiҗisini beridu.

Һazir yezida barliq terilğuluqlar bilän otlaq-yaylaqlar şähsiylärgä pay hesavida bšlüp berilgän. Biraq bu resurslardin toğra paydiliniş nahayiti tšvän däriҗidä ekänligini hesapqa alsaq, yeza egiligidä novät kütküzmäy häl qilinişi lazim bolğan mäsililärniŋ helila nurğun ekänligini bilimiz. Moşu mäsililär boyiçä män «Uyğur avazi» gezitida elan qilğan maqalilirimniŋ biridä kiçik dehan egiliklirini biriktürgän halda kollektivliq dehan egiliklirini quruş haҗätligini tävsiyä qilğan edim. Biraq gezitimiz oqurmänliri asasiy kšpçilikni täşkil qilidiğan nahiyälärdä bu tävsiyägä kšŋül bšlgänlär, bähitkä qarşi, nahayiti az boldi. Şuŋlaşqa bu mäsiligä — kiçik dehan egiliklirini birläştürüş mäsilisigä — yänä bir qetim tohtilip štüşni toğra kšrüvatimän.

Biz nemişkä šz ülüşimizdiki terilğuluq mäydanidin toğra paydilanmaymiz? Çünki kšpçiligimiz hesap-çot işliriğa üzä qaraymiz, «tavakälçilikkä yol berivatimänmekin?» däp ändişä qilimiz. Bu ändişä tšvändikilärdin ibarät: bir gektar terilğuluq yärni haydaşqa — 5 miŋ täŋgä, uruq çeçişqa — 5 miŋ täŋgä, oruşqa — 5 miŋ täŋgä, җämi 15 miŋ täŋgä ketidu däp hesaplaymiz. Yaz boyi tškkän tärni hesapqa almiğanniŋ šzidä, payda kšrüşni ämäs, çiqimniŋ ornini tolturuş ändişisidä jürimiz, juquri vä süpätlik hosul eliş üçün şärt bolğan agrotehnikiliq çarilärni qollanmaymiz, yeŋi tehnologiyalik usullarğa kšŋül bšlmäymiz, bu «artuq çiqim» degän kšzqaraşta bolimiz. Ändi kiçik dehan egilikliri birlişip härikät qilsa, işänçim kamilki, juquridiki nuqsanlarniŋ aldini elişqa bolatti, yäni «Kšp tükärsä, kšl bolur» degändäk, biri — yärni haydaşniŋ, yänä biri uruq çeçişniŋ vä agrotehnikiliq usullarni qollinişniŋ çiqimini kštärgän bolatti vä terilğuluq mäydaniniŋ hesaviğa çiqimni yepip, payda kšrär edi. Biraq ähval šz petiçä qelivatqan ekän, kiçik dehan egiliklirigä hškümät täripidin җiddiy kšŋül bšlüş täläp qilinidu. Mäsilän, yär haydaş, uruq çeçiş vä oma mävsümliri päytidä dehanğa yeqindin yar-yšläk boluş mähsitidä härbir nahiyä dairisidä «Agrojivtehnika» servisliq märkäzlirini» eçiş äqilgä muvapiq bolar edi däp oylaymän. Dšlät hesaviğa qurulidiğan mundaq märkäz yeza okrugliri hakimiyiti bilän aldin-ala tüzülgän şärtnamilar asasida iş elip berişi keräk. Mundaq märkäzlär eçilsa, hazir moҗut boluvatqan tehnika tapçilliği häl qilinğan bolar edi. Şundaqla çarviçiliqni rivaҗlanduruşqa haҗät bolğan mol yäm-çšp zapasini täyyarlaşqa, veterinariyalik yardämni yahşilaşqa yol açatti.

Juqurida sšz bolğan yänä bir sinaq-hovup — su mäsilisi. Mälumki, keyinki 60 jilda içidiğan suni istimal qiliş duniyada 8 hässä šsti. Äsirniŋ otturisiğa qädär kšpligän mämli­kät­lär suni çättin kältürüşkä mäҗbur bolidu. Bu hovup-hätärdin bizmu istisna ämäs. Elimizda içidiğan suniŋ tapçil boluşiniŋ geosäyasiy täripimu bar. Bu mäsilä keläçäktä utuqluq häl qilinidu däp oylaymän. Ändi teriğuluqlarni suğiriş üçün haҗät bolğan sudin ünümlük paydiliniş šzimizgä bağliq. Ägär tağdin kelivatqan ğol sulirini misalğa alsaq, bolupmu qiş aylirida uniŋ bekardin-bekar eqivatqanliğini bilimiz. Şuŋlaşqa, mümkinçiligigä qarap, çoŋ tosmilarni seliş arqiliq yetärlik su zapasini saqlaşqa kšŋül bšlüş täläp qilinidu.

Bu yärdä härbir nahiyä täbiiy şaraitiğa, yär kšlämigä, yetiştürülidiğan mähsulat mšlçärigä, başqimu kšrsätküçlärgä asaslanğan halda, innovatsiyaliq layihä tüzüşkä alahidä etivar berişi lazim ekänligini qäyt qilğum kelidu.

Yäkünläp şuni eytmaqçimänki, Prezident Mäktü­bidä hazirqi vaqitta insaniyät yeŋi alämşumul sinaq-hovuplarğa duç kelivatqanliğini, ularniŋ aldini eliş üçün nemilärgä alahidä diqqät bšlüşimiz lazim ekänligini eniq eytip štti. Prezidentimizniŋ bu kšrsätmilirini orunlaş barliq iҗraiy orunlarniŋ, җümlidin här birimizniŋ şäräplik pärzidur.

Mähämätҗan
ABDULLAEV,

yeza egiligi pänliriniŋ doktori, akademik.

Almuta şähiri.  

Bälüşüş

Javap qalduruŋ