Kšptin kütkän pärzänt

0
827 ret oqıldı

 

Nurdäulet AQIŞ

(Һekayä)

Öyniŋ yenida otlap jürgän egär-toqumluq atni helidin beri bayqiğan edi. «Külänniŋ çeyini içip oltarğan başliqlarniŋ biridu? – däp oylidi, mallirini haydap qorağa yeqinlaşqanda. – Biraq mundaq yaylisi qoyuq, yorğa at kimdä bar?» Otarniŋ aldi qotanğa yetip kälgän vaqittimu burun kšrmigän bu ilqiniŋ egisini zadi esiğa kältürälmidi.

– Һayt! Һayt! Çu! – degän ünlük çiqqan avazni aŋlidimu, çaŋ-topisi tozup turğan paka kigiz šyniŋ işigi eçildi.

— Һay, Toqtitay, sänmu? – dedi, paka boyluq, qara jigit maymaq putlirini çiŋ besip yeniğa kälgändä. – Çay içivatamsän?

– Һä-ä, çay içivatimän.

– Һädäŋ çayni kšŋüldikidäk dämläp bärdimu?

Һädäm yänä šydä yoqkän. Çayni šzäm qoyup, šydä bar qattiq-quruq närsilär bilän içivatimän, qara. Äşu Pokrovkidin yetip kälgiçä heç därmanim qalmidi.

Һerip-eçip kelivatqan adäm, Toqtağanniŋ bu sšzlirini aŋliğanda, qara qoŋur çirayi bir türlük šŋüp, avazi bir qismila boğulup çiqti.

– Yänä lalmiliq qilip çiqip ketiptudä. Zadi šydä oltarmaydiğan boldi deginä bu hotun.

– Һay, Bäbe, moşu hotunni nemä qilisiz? Yä bala tuğmisa, yä šyniŋ işi bilän heç çatiği bolmisa, qaçanla qarisam, šyiŋiz qalaymiqan. Һämmä närsä çugulup-çeçilip yatidu… Tamiği bolsa, yerimi pişsa, yerimi ham degändäk, gekitäktin štmäydu. Sizgä nahayiti içim ağriydu, tolimu ayaymän sizni. Qoyuvätsiŋizçu, moşu lalma hotunni!

– Һä, nemä. Män u hotunni qoyuvätsäm, maŋa elip beridiğan täyyar hotun barmidi?

– Һäy, Bäbe! Һazir nemä tola, hotun tola! Uruştin keyin qalğan tul hotunlar, çokan-җuganlar qançilik kšp, siz «maqul» desiŋizla šzäm tepip berimän, – dedi Toqtağan. Çopan zuvansiz turup qaldi… Bu «maqul» degini, däp oylidi Toqtağan.

–     Siz nemä, qerip qaldim däp oylamsiz, atmiştin aşsiŋizmu, attäk turisiz. Yaş çokanğa šylänsiŋiz baliliqmu bolisiz.

–     Bäbeŋ, qaça-qomuçni җaraŋlitip, qattiq qapaq türgän halda sepi sunğan äski çšgünni elip sirtqa çiqip kätti.

– Vay, Bäbe, yänä nägä barisiz? Aldi bilän ğizalinivalsiŋizçu.

– Taharät elip, qaytip kirimänğu. Bu šydä iptarğa yäydiğan bir närsä barmekän, Toqtağan?

– Vay, beşim-äy, şuni nemişkä oylimidimkin. Sizniŋ roza tutuvatqiniŋiz esimdin çiqip ketiptu. Öydä pişqan gšş bar ekän, uni män yäp qoyuptimän, qarisila. Һazir bir dämdila tamaq täyyarlap berimän, zadi ğäm qilmisila.

Mehman jigit qaça-qomuçni taraqlitip qosaqniŋ ğemi bilän bänt boldi. Taharät elip sirttin kirgän šy egisigä:

–     Qeni, Bäbe, bari bilän ğenimät, elip oltarsila, qeni, yäp-içsilä… Moşu namiziŋizni tamaqtin keyin oqusiŋizmu bolattiğu, – dedi Toqtağan.

–     Bäbeŋ şam namizini oquşqa başlidi.

–     Һäy, Bäbe, keŋäş hškümiti namaz oquydiğanğa çäk qoyğili qaçan. Silär aka-uka – Qaysa ikkiŋlar tehiçila namaz oquşni qoymay kelivatisilar. Beşiŋlarğa bir bala tepivalmisaŋlar bolattiğu?..

Öy egisi Allağa säҗdä qilip bolğandin keyin, dästihanğa kelip bädaşqan qurup, jükinip oltardi. Toqtağan çaŋildiğan avazda sšzlidi.

–     Vay, Bäbe, šziŋiz aran jürisiz qaraŋ, mundaq qaynaq issiqta qandaq roza tutuvatisiz? Ävu künlärdä süyäk šrtängidäk kšyüp kätti kün.

– Sümbilä eyimu kirip qaldi. Aziraq çidisam, bolğini.

–     Män Pokrovkidin kälgiçä, pütün äzayim tärläp, näpäsim boğulup, heç halim qalmidi. Siz bolsiŋiz ätidin käç kirgiçä mal baqisiz. Äŋ bolmiğanda astiŋizda etiŋiz bolsiğu, kaşki. Taŋ sähärdä zoluq berip, käçtä iptarliq beridiğan hotuniŋizniŋ ähvali ävu, qolidin heç närsä kälmäydu – dedidä, Toqtağan ornidin däs turup, oçaq beşiğa çiqti.

– Mana monu tamaqni issiğida yäveliŋ. Bala šyläp, kelinni işqa selip qoyup, oltiridiğan vaqtiŋizğu, Bäbe. Äŋ bolmiğanda tamiğiŋizni täyyarlap ketäy. Padidin kälgändä qazan qaynitip oltiridiğan adäm bolmisa, nemä kün bu?

Öy egisi uniŋ sšzigä heç җavap qayturmidi. Beşi yastuqqa tegär-tägmästinla çoŋqur uyqiğa kätti.

Mehman jigit uni oyğatti, u meyizliq pişqan gšşni yäp, şorpini içip, yänä bir qetim talağa çiqip malliriğa qarap qoydidä, taharätni yeŋilap, huptän namizini štidi. U yänä yerim keçidä turup, qotanni aylinip çiqti. Etimu, miltiğimu yoq käŋ daladiki yalğuz šylük çopanniŋ işänçisi – Taymas, Tšrtkšz degän iştliri edi. Bolupmu, Tšrtkšz bir ğäliti tivişni säzsä, boldi, birdin havşup, bälgü berätti. Uniŋdin keyin Taymas birär atliq adämni, yaki bolmisa işt-quş kšrünsä, qaytmay, qarşi huҗum qilatti. Kolhozdin bir näççä qetim at soriğan edi. Minidiğan at bärdi, lekin yerim jilğa yetär-yätmästin at ferma işliriğa zšrür bop qaptu. «Һä, män qandaq qilimän desä?»: «Uruştin keyin vaqit eğir, minidiğan at-ulaq yetişmäyvatidu, moşu šküz bilän tirikçilik qilarsiz» däp eytqan edi.

Bari bilän bazar däp, zoluq qildi. Ğäm-qayğusi, täşvişi yoq adämdäk rasa horäk tartip uhlavatqan Toqtağanniŋ yeniğa kelip yatti. Lekin oy-hiyal bilän uhlalmidi. Uniŋ uyqisini, aramini qaçurğan närsä – pärzänt kšrüş arzusi edi.

Bäbeŋ yeşi ottuzdin aşqanda çoŋ ayali Jupardin ikki qiz pärzänt kšrgän. Biri kiçigidinla çätnäp kätti, ikkinçisi bolsa aҗraşqandin keyin anisiniŋ qolida qaldi. Keyin u hazirqi Külängä šyländi. Äqil-parasiti bolmisimu, šydä jürginigä razi. Şuniŋ üçünmu uni uruq-tuqqanliri ançä yaqturmaydu. Kündüzi qoy beqip yalğuz jürgän adämniŋ hiyaliğa türlük oylar kelidekän. Bäbeŋni keçä-kündüz «Bu duniyada ävlat kšrämdim yaki kšrmämdim?» degän oy bearam qilatti.

Ätisi ikki är juttiki beşi boş qiz-çokanlarniŋ quliğini qizitti. Sšhbät ahirida Toqtağan Bäbeŋgä moşu bir häptiniŋ içidä bir gšzäl çokan tepip berimän däp vädä bärdi.

Çüşkä yeqin qir üstidä yalğuz bir adämniŋ kelivatqini kšründi. «Һoy, tohta, moşu meniŋ hotunum bolup qalmiğidi, – dedi Bäbeŋ. Öy egisi hatalaşmidi, hotuni ekän. Rohi çüşüp, herip-eçip jürgän adäm šyni taşlap qoyup, här yan kätkän hotuniğa terikkän edi. Lekin roza vaqtida qattiq tillaşqa bolmaydiğanliği esiğa käldi. Külän bu qetim häm eriniŋ ğäzividin aman qaldi. Därru tamaq täyyarlidi. Mal qorağa solinip, Bäbeŋ җoziğa oltarğanda:

– Bäbe, siz maŋa hapa bolğiniŋizni bilimän, meni tiŋşisiŋiz, män sizgä gäp qilay, — dedi.

– Seniŋda nemä gäp bolatti, eytidiğiniŋ maŋa ayan. Öyni haŋğirqay oçuq taşlap ketip, qandaq aqlinay dävatisän? Biri kelip šydiki bar närsilärni äketip qalsa qandaq qilattiŋ?

 – Bu šydä alidiğan bir närsä barmu, zadi? Boldila, gäpni sozmay. Uniŋdin kšrä meni tiŋşa, – däp sšzini davamlaşturdi. — Bäbe, maŋa kšŋliŋiz tolmaydiğinini bilimän, dayim hapa, buruqtum bolup jürisiz. Meniŋ bala tuğalmayvatqinim Alladin buyrimiğandur, bälki. Ändi meni qoyuvetiŋ, män ata-anamniŋ šyigä ketäy.

Öy egisi ayaliniŋ qoruq çüşkän üzlirigä tiklängän halda, çäkçiyip qarap qaldi.

– Nemä dävatisän šzäŋ? Sän bu šyni taşlap kätmäkçimusän? Qandaqçä?

– Meni šz mäylimgä qoyup bärsiŋiz boldiğu, nägä baridiğinimni šzäm bilmämdim? Män kätkändä mandaqla kätmäymän.

 – Yänä nemä däydu, monu? «Mandaqla kätmäymän» däydiğu. Gepini qara, «bir nemini äketimän» demäkçimusän?

– Meni šz ärkimgä qoyup bärsiŋiz, män sizni bir ayal bilän tonuşturup qoyay degändim.

– Nemä, nemä?

– U – maŋa ohşaş ayal ämäs, sizgä bala tuğup beridiğan çokan. Qançilik šmriŋiz qaldi däysiz! Yeşiŋiz bolsa atmiştin aşti. «Bu duniyadin balisiz štümänmu?» däp ğäm qilip jürisiz ämäsmu? Bäbeŋ tehiçila šz-šzigä kelär ämäs. İkkisiniŋ turmuş qurğiniğiğa on jildin eşiptu. Bir-birigä muŋdaş, sirdaş insanlar. Bäbeŋ Küländin moşundaq gäplärni aŋlaymän däp oylimiğan edi.

 – Uniŋ bala tuğidiğinini nädin bilisän?

Burunqi eridin ikki bala tuğuptekän. Uniŋ üstigä tehi yaş, ottuzdin ändila aşqan. Sizniŋ küç-kuvitiŋiz yetärlik, män işinimän siz baliliq bolisiz.

 Qattiq çarçap kelip, birdinla horäk tartip uhlaydiğan çopanniŋ Külänniŋ «Bala tuğup beridu» degän sšzidin keyin yänä uyqisi qaçti. «Moşu hotun arqiliq Hudayim ramzan eyida buyritay dedimekin? Alla, meniŋ kšz yeşimni kšrgün! Ändi meni jiğlatmiğin! İlahim, bir pärzänt bärgin!» däp, iltiҗa qildi.

…Bir-ikki kün štüp, yol boyida piyadä kelivatqan ikki adäm kšründi. Ular uzun kšynäk kiygän, qollirida bir närsiliri bar ikki çokankän. Päräz qilişi toğra çiqip, birsi – Külän, ikkinçisi – yaşiraq, aqseriq kälgän, çirayliq çokan ekän. «Meniŋ äski šyümdä turuşqa maqul desä, nurluq iş bolattidä» däp oylidi Bäbeŋ.

 Bu üçiniŋ paraŋliri qamlişip, yarişip kätmigän bolsimu, amma bir-birini çoŋqur çüşängändäk boldi. Bir qiziği, šziniŋ orniğa äkälgän Nurҗamalmu Külängä ohşaş sšzmän ekän. «Bu maŋa bir oğul tuğup bärsä bolattiğu», dedi içidä Bäbeŋ. Qarar maqullinip, işlar çapsan yüz bärdi. İnisi Qaysağa, Qıstaubay ata uruğidin tariğan yänä bir-ikki adämgä huş hävär eytip, ähvalni mälum qildi. Öz ärki bilän kälgän bu çokandin qandaqla bolmisun ayrilip qalmaydiğan amalni qildi. Qaysa ikkisi: «Aqsaqallarniŋ duasini eliş keräk», däp bir eğizdin kelişti. Şuniŋ bilän bir häptä štär-štmästin Bäbeŋ bilän Nurjamal çoŋlarniŋ duasini aldi. Ularni Qusayin degän çala molla neka qildi. Bäbeŋ mehmanliriğa bir semiz šşkini soyup, toyniŋ irimini qildi. Yänä bir dua – Külängä täälluq. Uniŋ «Yaş ayal tepip beräy, meni boşitiŋ» deginini aŋliğan bovaylar häyran qelişti. «Allaniŋ buyriğini, qandaq qilisän ändi, täğdir degän şu. Özäŋniŋ eriŋğa šz qoluŋ bilän ayal elip bärginiŋ – çoŋ sovap. Seniŋmu tiläkliriŋ qobul bolsun», däp dua berişti. Yäŋgisi bilän çiqişalmay štkän Qaysa heç närsä demäy, җim oltardi. Bäbeŋniŋ yeŋi ayalini Qaysaniŋ bäybişisi Unşay yaqturmidi.

 Kiçik akamğa (Unşay qeyinağisiniŋ etini atimay, qazaq urpi-aditi boyiçä uni «Kiçik aka» däydiğan) vapadar bolsa yahşi bolattiğu, devidi, müҗäzi ços Qaysa:

– Һäy, undaq demä, akamğa kšptin zariqip kütkän bala tuğup bärsä bolmidimu, — däp silkivätti.

Künlär štüp künidä yäŋgisiniŋ hamildar ekänligini aŋliğan u:

– Һäy, Alla, akamniŋ kšz yeşini kšrgin. Buniŋdin keyin jiğlimisun. Azap çekiştin qutuldurğaysän. Moşu hotunniŋ teç-aman boşinişiğa şipaliq nuriŋni çaçqaysän, — däp aliqinini yeyip dua oqudi. Qeşidiki oltarğanlarniŋ hämmisi birliktä qolini yeyip, Alladin yahşi tiläklärni tilidi. Pokrovka yezisiniŋ rähbärliriniŋ biri Şäripa Bäbehanğa:

–     Aka, ğäm yemäŋ, yäŋgäm boşansun, baliŋizniŋ tuğulğan guvanamisini šzäm yezip berimän, – dedi. Bu sšzmu Bäbeŋniŋ kšŋlini hatirҗäm qildi. Moşu vaqitqiçä baliliriniŋ guvanamilirini qoliğa tutup jürgän adämlärgä qiziqip qaraydiğan pärzäntsiz çopanğa buniŋ šzi hayatidiki äŋ çoŋ vaqiä edi. Baliniŋ šmürgä kelişimu moşu guvanamiğa qarap turğandäkla. Saribulaq dalasida Bäbeŋniŋ äski kigiz šyi jiraqtin kšzgä çüşidu. Bu šydä ay-küni tolğan ayalniŋ tolğiği başlanğan edi. Öy egisi yezidiki burundin arilişip kelivatqan Märiyäm momayni çaqirtti.

–     Oy, Bäbe, bu nemä qilğiniŋiz? Alla tiliginiŋizni bärdi. Ayaliŋiz aman. Qap-qara dombilaq, oğul balini duniyağa äkäldi. Sizgä çaplap qoyğandäk ohşiğinini qarisila. Til tägmisun… Şükürçilik qiliŋ. Nemä boldi şunçilik jiğlap. Buni mändin başqisi kšrmisun.

Şu tapta Şäripamu yetip kälgän edi.

– Bäbe, oğliŋiz mubaräk bolsun, šmri uzaq bolsun! Mana, guvanamisini elip käldim däp, Bäbeŋniŋ qoliğa guvanamisini tutquzdi.

Bäbeŋ on kündin keyin yaylaqqa kšçüp kelip, inisi Qaysaniŋ yeniğa kigiz šy tikti. Hoşalliği içigä patmay oltarğan Qaysa Bäbeŋdin:

– Bu baliniŋ ismini kim däp koyduŋlar?

– Zarıqhan.

– Zarıqhan dämda? Kim buni koyğan?

Şäripa. Һeliqi yeziliq keŋäşniŋ kativi.

— U hotun tola sšzlimisun. Bala šmürgä kälmäy turup nemigä zarlaş keräk? Moşundaq däp äzän çaqirdiŋlarma?

– Yaq, başliqlar äzän çaqirmaydiğu.

Undaq bolsa, män šzäm etini qoyimän däp, bulaq boyiğa berip uzaq taharät aldi. Naresidiniŋ beşini qilvigä qaritip, äzän çaqirdi. Quliğiğa yeqimliq avazi bilän: «Seniŋ etiŋ – Nurdäulet!» däp asta üç qetim vaqiridi.

Qäğäz degän nemä u? Bändiniŋ häqiqiy ismi – Alla nami bilän äzän çaqirilip qoyulğan at. Qäğäzni vaqti kälgändä tüzitivalimiz. Ättäy Baqdäuletimgä yeqin qoyup oltirimän, – dedi huddi çoŋ işni pütärgändäk Qaysa. U vaqitlarda yeşi on ikkilärdä bolğan Baqdäulet kirip-çiqip, «İnim tuğuldi» däp mahtinip jürätti.

Öy içi hoşal, biri kirip, biri çiqidu. Nurjamalni başta yaqturmiğan Unşayniŋmu qapiği oçuq edi.

– Bäbe, – dedi Qaysa ätrapiğa qarap. – Holum-hoşnilarni çaqirayli. Alla yolida bir mal qurvan qilayli. İsim qoyuş märasimini qilip, seniŋ ävladiŋni davamlaşturidiğan oğluŋni täbrikläyli!

Qazaq tilidin tärҗimä qilğan Zübäydä İMİNOVA.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ