MÄHSÄT BİR — PİKİR ҺÄRHİL

0
725 ret oqıldı

yaki Latin yeziğiğa kšçüş mäsilisigä ait mulahizilär

«Uyğur avazi» gezitiniŋ bäs-munazirilär klubi

Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Prezidenti N.Nazarbaevniŋ Qazaqstan hälqigä yolliğan «Qazaqstan-2050» Strategiyasi Mäktübidä 2025-jildin başlap latin yeziğiğa kšçüş mäsilisi alğa sürüldi.

U häqtä däsläp 1991-jili, keyin 2006-jili Qazaqstan hälqi Assambleyasiniŋ sessiyasidimu sšz bolğan edi. Ändiliktä bu qarar muqärrär boldi vä uniŋğa hazirdin täyyarliq başlinipmu kätti. Bügünki kündä,  җämiyitimizniŋ barliq qatlamlirida degidäk moşu mäsilä qizğin muhakimä vä bäs-munazirilär mavzusiğa aylandi.

Bu vaqit tälivi. Çünki häm säyasiy, häm iҗtimaiy җähättin muhim islahat. Şundaq ekän, elimizdiki asasliq etnoslarniŋ biri süpitidä mäzkür islah biz, uyğurlar täğdiridimu muhim rol' oynaydiğanliği eniq.

Şu munasivät bilän biz bügün hozurimizğa til-ädäbiyat sahasiniŋ  bir top mutähässislirini täklip qilişni toğra kšrduq. Ular — filologiya pänliriniŋ doktori Valeriy Mähpirov, filologiya pänliriniŋ namziti, dotsent Ruslan Arziev, şair, ädäbiyatşunas Mämtimin Obulqasimov (Almasbek), filologiya päŋliriniŋ namziti, Şäriqşunasliq instituti, uyğurşunasliq märkiziniŋ ilmiy hadimi Rähmätҗan Yüsüpov, 153-mäktäp-gimnaziyaniŋ uyğur tili vä ädäbiyatiniŋ muällimi Gülbähräm Elämovalar.

U.A.: — Qimmätlik mehmanlar, bügünki uçrişimizniŋ mähsiti silärgä mälum. Һazir latin yeziğiğa kšçüş mavzusi äl içidä härhil pikir-tähmin, hätta änsiräşlärni päyda qilivatidu. Bu çüşinişlik. Һärqandaq islahat җämiyät täripidin härhil qobul qilinidu. Silärni täklip qiliştiki mähsitimiz — äl içidiki härhil soal-kšläŋgülärni aydiŋlaşturuştin ibarät.

Meniŋçä, latin yeziğiğa kšçimizmu, kšçmäymizmu degän soal kün tärtividä ändi yoq. Gäp — štsäk qandaq şäkildä štimiz, bu җäriyan qandaq bolmaq degän mäsililärdä. Qeni, undaq bolsa, märhämät, sšhbitimiz moşu soaldin başlansun.

V.MÄHPİROV: — Baya šzäŋ eytqandäk, ändi artqa yol yoq. Һärqandaq islahatta, җäzmän säyasiy tüs bar. Bu hazirqi künniŋ ehtiyaҗidin çiqqan muhim mäsilä. Özbäk, äzärbäyҗan, türkmänlärniŋ latin yeziğiğa štüp kätkini qayvaq. Qandaq štimiz degändä, ularniŋ täҗ­ri­bisini üginip, hataliqlirini täkrarlimasliqqa tirişiş keräk. Һäqiqätänmu, bu mäsiliniŋ kštirilginigä 20 jilçä boldi. Һätta qismän täyyar desäkmu, bolidu. Çünki yanfon, komp'yuterlarda mätinlär, asasän, moşu yeziqta.

R.ARZİEV:  — Ähmätҗan sšhbätni «Latin yeziğiğa kšçüşimiz toğrimu, natoğrimu» degän soaldin başlişiŋ keräk edi.

U.A.: — Bu muqärrär qarar bolğanliqtin orunsizmekin, däp oylidim. Һär halda, bu soalniŋ җavavi seniŋ ihtiyariŋda bolsun.

R.ARZİEV: — Bu Valeriy akimiz eytqandäk, vaqit tälivila ämäs, şundaqla intayin toğra qarar. 1991-jili ortaq türk tilini şäkilländürüş mäsilisi kštirildi. Türkiy tilliq häliqlärniŋ yeqinlişidin, ortaq mädäniyät bärpa qilişidin biz kšp närsilärni utimiz. Latin yeziğiniŋ bu yärdä muhim vasitä bolidiğanliğida heç guman yoq.

U.A.: — Sšhbätni «qandaq štimiz» degän soal bilän baş­liğanda, män imla, täläp­puz mäsililirini, yäni, latin yeziği uyğur tiliniŋ šzigä has alahidiliklirigä qaysi däriҗidä җavap beräläydiğinini kšzdä tutqan edim.

V.MÄHPİROV: — Bu biz üçün yahşi pursät. Päyttin paydilinip, moşu mäsililärnimu häl qilivelişimiz keräk. Yäni härhil şevilärdin paydilinip kelivatqan tarihiy vätinimizdä vä uniŋ sirtida yaşavatqan qerindaşlirimizniŋ tilini hämmigä çüşinişlik, bir sistemiğa seliş vaqti käldi.

M.OBULQASİMOV:  — Valeriy, bu sšziŋiz ubdan boldi. Män bu yärdä imla mäsilisigä qetilimänki, täläppuz birligini qollimişim mümkin. Çünki җänup uyğurliriniŋ, hususän Qäşqär uyğurliriniŋ, šzämniŋ tegi-täktim qäşqärlik bolğanliqtin bilimän, täläppuzini başqilarğa, eytayli qazaqstanliq uyğurlarğa siŋdürüş mümkin ämäs.

İmla bilän täläppuzdiki kamçiliqlirimizni šz vaqtida Ğoҗähmät aka Sädvaqasovmu iqrar qilğan edi. Mäsilän, šzimizdiki «nemä işqa» degän sšzni šzbäkniŋ «nemägäsigä» yeqinlaşturup «nemişkä», däp alduq. Yäni, kšp sšzlärni täläppuzda qandaq bolsa, ädäbiy tilğimu şu şäkildä kirgüzduq, däp šküngän edi.

U.A.: — Män silärniŋ näzäriŋlarni mälum sävä­plär bilän qatnişalmisimu šz pikrini redaktsiyamizgä yolliğan «Mektep» näşriyati uyğur redaktsiyasiniŋ başliği Rähmätҗan Ğoҗambärdievniŋ täklivigä avdurmaqçimän. U Uyğurşunasliq märkizi yenida tilşunaslardin ibarät top quruş haҗät däp hesaplaydu vä mäzkür top tävänki mäsililär bilän şuğullinişi lazimliğini täkitläydu.

1. Keŋäş dävridä 30-jilliri qollinilğan latin yeziğini tarihiy Vätinimizdä šz vaqtida qollinilğan latin elipbäsi bilän selişturup, ätrapliq üginiş. (Ular latin yeziğini äräp-uyğur yeziği asasida 32 härip türidä qobul qilğan);

2. ŞUARdiki tilşunas-mutähässislär bilän hämkarliqta, tilimizdiki imla qaidiliridä moҗut hataliqlarni tüzitip, birtutaş, hämmä täläplärgä mümkin­qädär toluq җavap beridiğan elipbä tüzüp çiqiş;

3. Bu dšlät miqiyasida qolğa elinivatqan iş bolğanliqtin, mäs°ul komissiya täşkil qilinişi muqärrär. Uyğurlarğa vakalätlik qilğuçi top şu komissiya bilän ziç munasivättä iş elip berişi haҗät.

R.ARZİEV: — Gäp yänä mutähässislärgä berip taqilivatidu.  Latin yeziğiğa kšçüş unçivala alämşumul problema ämäs. Һazir bir sšzni biz qaysi yeziqta halisaq şu yeziqta yezip, oqalaymiz. Komp'yuter, internet, elektron kitap degän çüşänçilär barğu, ahir. Һärqandaq mätinni sekund içidä bir yeziqtin ikkinçi yeziqqa kšçiriş mümkinçiligi bar.

V.MÄHPİROV: — Toğra. Saat demäy qoyay. Bir kün oltirip häl qilişqa bolidiğan mäsilä. Ändi juqurida, Rähmätҗan inimizniŋ täklividiki imla birligigä kälsäk, imlani rätläp, kirgüzüş oŋay. Uni häliqqä siŋdürüş eğir vä uzun vaqit täläp qilidiğan җäriyan.

M.OBULQASİMOV: — Bu pikirgä mänmu qoşulimän. Meni hoşal qilidiğan hal qazaqstanliq alimlirimizda šzgiçä bir mäğrurluq bar. Män moşu dilni yorutidiğan ğururni jigitlirimiz šz layiğida işlitişni bilsekän, däp tiläymän. Biz šzimizniŋ miŋ jilniŋ aldida başqilarda yeziq bolmiğan dävirlärdä hanliq yeziğimiz, til, ädäbiyat, mädäniyitimiz güllängän bolup turuğluq, gruzinlar, ärmänlär ohşaş qolumizda tot-tom qamusimiz yoq ekän. Mädäniyätlik häliq ekänmiz, demäk, mäyli ädäbiyatşunas, tilşunas, şair, yazğuçi bolsun, duniya uyğurliriniŋ imla-täläppuz mäsilisidä birlikni yaqlişi keräk. Bayqaŋ, heli biz täläppuziğa qarap qaysi uyğurniŋ qäyärlik ekänligini ayrivalimiz. Mana moşu җähättin bizgä kšp izdiniş arqiliq ortaq pikirgä keliş haҗät.

V.MÄHPİROV: — Bizdä štkän äsirniŋ 50 — 90-jilliri til, ädäbiyat näzäriyäsi sahasida çoŋ ilgiriläş yüz bärdi. Bu turğidin aldinqi qatarda bolduq. Vaqit štüp, bäribir ŞUARdimu uyğurlar moşu yeziqqa kšçidu. Sävä­vi, säyasät šzgirip turidu. Baya eytqinimdäk, bu vaqit änçisidiki iş. Şuŋlaşqa bu imla, täläppuz mäsililirini şundaq täl-tšküz däriҗidä yeşişimiz keräkki, u millitimiz üçün ülgä bolup qelişi haҗät. Tarihiy vätinimizdiki qerindaşlirimiz päyti kälgändä heç qiynalmay täyyar ülgini paydilinidiğan bolidu.

U.A.: — Biz mavzudin säl çätnäp ketivatimiz. Aldi bilän yeziqniŋ beşini eçivalayli.

R.ARZİEV: — Һazir türkmän, šzbäk, äzärbäyҗanlar qobul qilğan yeziqlarda biraz päriq bar. Ändi Qazaqstanda bu yeziq qobul qilinğanda bizdä päqätla «җ» mäsilisi turidu. Çünki bu härip qazaq tilida qollinilmaydu.

V.MÄHPİROV: — Uni ipadiläydiğan bälgü bolsa, bumu problema ämäs.

R.Yüsüpov: — Biz hazir 41 häriptin ibarät yeziqni paydilinivatimiz. Latin yeziğiğa kšç­kändä rus tilidin kirgän 9 härip ( ё, yu, ya, e, ts, ö, ı, °, ') işlitilmäydu. Lekin bu häriplärni ё-yo, yu-yu, ya-ya, ts-ts, ö-ş, ı-i, °, ' (') süpitidä paydilinişqa bolidu. 

Äräpçä — uyğurçä alfavittiki 32 härip vätändiki qerindaşlarniŋ ehtiyaҗidin çiqip kelivatidu. Demäk, birär bälgü bilän ipadiläp, «җ» problemisini yeşişmu gäp ämäs.

U.A.: — Bizdä helä zaman äräp yeziği asasida «Yeŋi hayat» gezitiniŋ näşir qilinğinini yahşi bilimiz. Bu Vätändin kšçüp çiqqan, kirill yeziğini oqalmaydiğan qerindaşlirimiz täläp-ehtiyaҗini qanaätländürüş mähsitidä qilinğan iş edi. Çünki, bolupmu, çoŋlarğa kirill yeziğini šzläştürüş eğiriraq boldi. Latin yeziğiğa kšçkändä, şu hal täkrarlinarmu?

R.ARZİEV: — Üginiş mäsilisigä kälsäk, bari-yoqi 32 häripni šzläş­türälmäptu, degän qandaq paraŋ. Hitayda 4 miŋ ieroglif bar. Balilar gezit-jurnallarni oquş üçün äşu muräkkäp yeziqni üginivatidiğu!

Til mutähässisliri toğriliq yänä qaytiliğum kelidu. Һätta Uyğurşunasliq märkizidä bu sahani tätqiq qilivatqan bšlüm yoq. Äyni vaqitta, yäni yeziqni yštkäştä ularniŋ haҗitimu yoq. Mundaq qarisaq, biz häl qilğidäk işmu qalmidi. 20 jildin bu yan hämmisi bir qur işlinip, babiğa yätti. Balilirimizmu uniŋğa täyyar.

U.A.: — Valeriy aka bilän Ruslan latin yeziğiğa  kšçüştäk oŋay iş yoq, dävatidu. Män buniŋğa qoşulmaymän. Moşu sahaniŋ mutähässisliri bolğanliğiŋlar üçün, bälki, silärgä şundaq bilinsä keräk. Ändi addiy puhraçu. Balilar 1-siniptin başlap bu yeziqni üginidu. Ändi çoŋ yaştikilärgä säl qiyin boluşi mümkin.

Män silärgä addiy misal kältüräy: muştiri toplaş mävsümidä šymu-šy maŋidiğinimiz bar. Şu çağda bäzilärniŋ: «Biz silärniŋ yeziğiŋlarni (kirillni demäkçi — Ä.İ.) oqalmaymiz. Äräpçä yeziqta bolsa, gezitiŋlarğa yezilattuq» yaki «Biz uyğurçini oqalmaymiz», däp işigini җaqqidä yepip kirip ketidiğanlarni helimu uçritip jürimiz.

Ruslan, sän bügünki ävlatqa latin yeziğini šzläşt­ürüş gäp ämäs, dävatisän.

Arimizda äşu balilarni oqutuvatqan Gülbähräm Elämova oltiridu. Uniŋ lävzinimu tiŋşap kšräyli.

G.ELÄMOVA:  — Yeziq qobul qilinidekän u, älvättä, mäktäp programmisida bolidu. Bügünki kündä  qazaq, rus tilliridin sirt ingliz tilini üginivatqan balilirimiz üçün  bu mäsilidä ançä eğirçiliq tuğulmaydu.

R.YÜSÜPOV: — Latin yeziği hazir balilirimiz oquvatqan ingliz yeziğiğa ohşap ketidu. Şuniŋ üçün, Gülbähräm eytqandäk, buniŋ ançä qiyinçiliği yoq. Bizni imla mäsilisila oylanduruşi keräk. Uniŋ ŞUARda vä başqa җaylarda yaşavatqan uyğurlarğa ortaq boluşini qolğa kältürüş ävzäl.

M.OBULQASİMOV: — Moşu mäsililärdä biz qazaq qerindaşlar bilän bamäslihät iş qilğinimiz toğra. Aldin pikir-täkliplirimizni җämlävelip, til-yeziq mutähässislirimizniŋ namidin dšlät däriҗisidiki komissiyagä tävsiyä qilsaq bolidu.

V.MÄHPİROV: — Һazirmu bäs-munazirä, tätqiqat işlirimizdin qazaq qerindaşlar šzlirini çätkä tartivatqini yoq. Täklip qilsaŋlar kelimiz, deyişivatidu.

U.A.: — Hoş. «Türkstan» geziti hozuridimu moşundaq sšhbät štti. Aydos Sarım mirza «…Qazaqstanda bir ğana wlt bar. Ol — qazaq wltı, desä, uniŋğa җavavän «Ayqın» gezitiniŋ baş muhärriri Nwrtšre Jüsip «Odan bšlek 130dan astam wlt pen wlıs škilderi bar. Bıraq olar šzderin qazaq wltımın dep otırma? Quday qalasa, aldağı uaqıtta solay bolar» degän paraŋni qildi. Rastimni eytsam, ziyali ählidin çiqivatqan bu sšzlär meni ändişigä selip qoydi.

R.YÜSÜPOV:  — Һazir qazaqstanliq däymizmu yaki qazaq milliti däymizmu degän talaş-tartişlar tehi bir täräp bolmidi. Bu pikirni yaqlavatqanlarmu, qarşi boluvatqanlarmu bar. Bu yärdä gäp kšpmillätlik dšlättä yaşavatqan häliqlärgä ortaq bir atalğu häqqidä boluvatidu.

R.ARZİEV: — Aydos Sarım mundaq pikirlärgä kšpiräk mayil. U qazaq milliti däp eytqinida, uni etnostin käŋiräk mänada qaravatidu. Mäsilän, çät älliklär qazaqstanliqlarniŋ millitini ayrip oltarmayla, qazaq däp hesaplaydu.

M.OBULQASİMOV: — Türkiyani alayli. Türk tili — millät tili. Pasporttimu milliti kšrsitilmäydu. Biraq anisiniŋ ismi kšrsitilidu. Aninimu ahiri qädirläydiğan millät barkänğu däp hursän boldum.  Qazaqstan bilän Türkiyaniŋ arisida asman bilän yärdäk päriq bar. Qazaqstan šzini häqiqätänmu, zayir dšlät däydekän, bäzi «yava millätçilärgä» tänbih berişi keräk.

Ägär «Bir dšlät — bir til» degän printsip hšküm sürsä, başqa tildiki mäktäplär yepilidu, degän sšz. Atatürkniŋ mundaq bir sšzi bar. «Silärdiki az sanliq türkiy tilliq häliqlärgä qandaq qaraysilär», degän soalğa «Başqa ällär bizniŋ türklärgä qandaq qarisa, bizmu şundaq qaraymiz» däp җavap bärgän.

R.ARZİEV: — Türkiyadä türk tilidin başqa tilda mäktäp, gezit-jurnal degän tamamän yoq. Başqilarni millät däpmu hesaplimaydu. Ular: «Silärgä mäktäpniŋ nemä kerigi bar? Özbäkstandiki türklär šzbäkçä, Türk­mänstandikilär türkmänçä oqup, şu häliqlärgä siŋişi keräk. Biz şundaq qilip, ortaq türkiy millät hasil qilimiz», däp hesaplaydu. Türkiya — türklär üçün däydu. Kurd bolamdu, ärmän bolamdu, türkçä oquydu, türkçä sšzläydu. Şundaq qilip, hämmisini šzlirigä siŋdürüvätkän.

V.MÄHPİROV: — Bu täbiiy närsä. Dšliti bar, til bar, demäk, härqaysi šz mänpiyitini qoğdaydu. Bizniŋ gunayimiz — päqät az sanliq ekänligimizdä. Uniŋğa häyran boluşniŋ kerigi yoq.

R.YÜSÜPOV: — Qazaqstanda undaq säyasät barmu? Yoq. Demäk, biz şuniŋdin ünümlük paydilinişimiz keräk. Ätä-šgün nemä šzgiriş yüz beridiğanliğini biz hazir bilmäymiz.

M.OBULQASİMOV: — Prezidentimiz «Män 2050-jilğiçä qazaqstanliqlar to­luq qazaq tilida sšzläydiğiniğa işinimän» däp eyttiğu…

V.MÄHPİROV: — Älvättä, dšlät turup şundaq bolmisa bolmaydu. Mäktäp mäsilisigä kelidiğan bolsaq, asasiy pän­lärni qazaqçä yaki rusçä oqutuş keräk. Mundaq ähvalda ädäbiyat bilän tilğa saatni kšpiräk aҗritiş täläp qilinidu.

R.ARZİEV: — Män buniŋğa qät°iy qarşi. Bari-yoqi ikki pänni uyğurçä, qalğanlirini rusçä oqutsa, buni qandaq uyğur mäktivi deyişkä bolidu. Tärbiyä işliri uyğurçä maŋmaydiğu.

V.MÄHPİROV: — Başqa nemä amal bar? Testta qiynilidu. Oquşqa çüşälmisä…

M.OBULQASİMOV: — Kšp närsilärni yähudiy hälqidin ügänsäk bolidekän. Qaysi dšlättä yaşimisun, şu dšlätniŋ tilini mukämmäl üginiş arqiliq, äyni çağda şu dšlät nemigä muhtaҗ şu käsipni egiläp, šzlirini tonutidekän. Ularniŋ bäzidä: «Bizni Huda ikki qetim talliğan», degini bekar ämäskändä, däp oylap qalimän. Buni hazir šzliri dšlätkä egä bolğanda iqrar qilivatidu. Akademik Saharovni, bolmisa Nobel' mukapitini elivatqan yähudiylarni qaraŋ. Һazir bizniŋ uyğurlar Amerikidimu, Şvetsiyadimu, Bel'giya vä Germaniyadimu yaşavatidu. Dilida millät namini, ğururini saqliğan halda äşundaq çoqqilarğa intilğan yamanmekän? Qirğizstanda Äziz Narinbaevni ätrapidikilär hämmisi qirğiz däp jürüptekän. Alim bolğandin keyin uniŋ uyğurliğini biraqla biliptu.

Män Valeriyniŋ pikrigä qoşulimän. Silär meniŋ moşu birla soalimğa җavap beriŋlara? Biz ävlatni nemä üçün qiynişimiz keräk?

Mäsilän, Ruslan siz bir maqaliŋizda «Mubaräkov vä başqa alimlar mäktäptä ana tilida oquğan» däp yezipsiz. Biraq bir närsini untup qapsiz. Ular universitetlarda rus tilida oqudi. Namzatliq, doktorluq dissertatsiyalirini rus tilida yaqlidi.

V.MÄHPİROV: — Ruslan, sän Mubaräkov, vä başqilarni däysän. 300 miŋ uyğur içidin çiqqan päqät 4-5la akademik. Şular uyğurçä oquğan üçünla akademik boldima?

R.ARZİEV: — Akademiklarniŋ kšpçiligi ana tilida oquğan. Ana tilida oqusa tehimu yahşi, däp eytivatimän. Ana tilini mukämmäl üginidu, mädäniyiti, tarihini üginidu. Anini tallimaymizğu, tilmu äşundaq. Bizgä dšlät mäktäplärni eçip, därisliklärni çiqirip berivatqan şaraitta «Yaq, bu bizgä keräk ämäs, däydiğan bolsaq, qandaq bolğini. Sän dävatqandäkmu bolidu. Asta şuniŋğa bät elivatimiz, bähitkä qarşi. Һazirçä şarait, pursätni ğenimät biläyli.

R.YÜSÜPOV: — Män häm ana tilida oqutuş täräpdari. Kšŋlüŋlarğa kälsimu eytarim, şärt-şaraittin paydilanmasliq, šzimizgä gšr qazğanliq.

V.MÄHPİROV: — Qaraŋlarçu, 9-sinipqiçä uyğurçä oqutup, andin testqa rus tilida täyyarlaymiz däp balilarni qiynavatimiz. Eytiŋlara, äşu pänlärni oqutuvatqan mutähässislär yetärlikmu? Ular keyin balilarni BMTqa rus tilida täyyarlaş ihtidariğa egimu?

R.ARZİEV: — Mutähässislär bar. Һazir mäktäplärni täkşü­räydiğan organlar kšp. Ular muällimlärniŋ diplomlirini täkşürüp, pängä layiq yaki layiq ämäsligini dayim nazarät qilip turidu.

U.A.: — Qandaq oylaysilär, bizdimu Özbäkstanğa ohşaş kirill yeziği qatar işlitilişi mümkinmu?

V.MÄHPİROV: — Һazir Qazaqstan hälqiniŋ 30 payizğa yeqini ruslar. Ularni latin yeziğiğa kšçidu, dävatamsän? Yaq, älvättä.

R.ARZİEV: — Öz vaqtida tatarlar latin yeziğiğa kšçmäkçi bolğanda hškümät tohtitip qoyğan.

U.A.: — Demäk, rus tilida yazğanda kirill yeziğini paydilinidu.  Şu çağda uyğur mäktividä balilar 4 tilda — uyğur, qazaq, rus, ingliz tillirida oqup, 2 yeziqta yazidu, degän sšz.

R.ARZİEV: — Keläçäktä Rossiyamu latin yeziğiğa bäribir kšçidu. Kirill yeziğimu ularniŋ ämäsqu, ahir. Uni rusqa kirgüzgän Kirill bilän Mefodiy — bolğarlar. Yäni, tegini sürüştä qilsaŋ — türklär.

U.A.: — Bügünki baş qoşuşimizniŋ asasiy mavzusi — yeziq islahiti. Şuniŋğa yanayli. Biz tarihimizda bir näççä din yštkigän häliq. Qedim uyğur yeziği, çağatay, äräp, latin, kirill, ändi yenip yänä latin yeziğini qobul qiliş aldida turimiz. Moşu islahatlardin, män buni tuyuqsizliqtin degän bolar edim, nemä uttuq? Nemä utturduq?

R.YÜSÜPOV: — Gäp qazaqstanliq uyğurlar häqqidiğu. Şuniŋ üçün biz moşu dšlät puhraliri süpitidä u qandaq säyasät jürgüzsä, biz şu dairidä bolimiz. Ändi, umumän, uyğur hälqini kšzdä tutidiğan bolsaq, bizniŋ qädriyätlirimiz tarihiy Vätinimizdä. Millätni, tilni saqlap qeliş mäsilisini biz şu yaqtiki qerindaşlirimiz bilänla häl qilalaymiz.

M.OBULQASİMOV: — Älvättä, yoqitişlarmu kšp boldi. Bu šzimizniŋ qaşşaqliği tüpäylimu yüz bärdi. Mäsilän, tarihiy vätinimizdiki bäzi ağinilärdin «Nemişkä gezit-kitap oqumaysän?» däp sorisaŋ, «härip tonumaymiz, biz latinçä oquğan» däp җavap beridu. Äynä şundaq pütünsürük bir ävlatni savatsiz qilip, täräqqiyatimizni artqa çekindürüş kimlär üçündu ğenimät boldi.

U.A.: — Paydisi häqqidä juqurida paraŋ qildiŋlar. Män yänila yeziq yštkäştä päyda bolidiğan ihtilaplarğa tohtalmaqçimän. Uzun jillar kirill yeziğida ädiplirimiz mädä­niyät mirasimizğa tšhpä bolğidäk nadir äsärlärni yaratti. Pütün­sürük ävlat şularni oqup šsti, šzini tonudi. Ändi miŋliğan kitap mirasgah eksponatliriğa aylinip qalmasmu? Һazir bäzi qazaq qerindaşlar Keŋäş İttipaqiğa munasiviti bar härqandaq närsidin vaz keçip, artuq jüktin qutuluş keräk, däp җar selivatidu.

Därislärni latin yeziğida näşir qiliş dšlät zimmisidiki iş. İlmiy, ädäbiy äsärlärçu?

G.ELÄMOVA: — Biraq därislik mäsilisigimu, üzä qariğili bolmaydu. Eytqan bolar edimki, umumän, därislikniŋ šzini islahat qilidiğan vaqit yätti. Һazirqi šskiläŋ dävirdä ularniŋ kšp qismi täläpkä uyğun ämäs. Tärҗimilär süpiti tšvän, mätinlär çüşiniksiz. Därislikni şu pändin häviri bar mutähässislär, täҗribilik muällimlär tärҗimä qilsa toğra bolatti.

Qoşumçä därisliklär, metodikiliq qollanmilar az. Bolupmu hrestomatiya, klassik äsärlär, zamaniviy ädäbiyatimiz bolsun, alahidä diqqät-etivarğa muhtaҗ boluvatidu.

R.ARZİEV: — Latin yeziğini qobul qiliş qarariğa kälgän dšlät bu problemilarni oylaşturmay qoymaydu. Һämmigä vaqit keräk. Elimizmu, šz mustäqilligini alğan 20 jildin bu yan asta, qädämmu qädäm ayaqqa turup, bügünki däriҗigä yättiğu. Bu mäsilidimu şundaq bolidu. Äŋ haҗätlik däp tepilğan duniya-miras, җäzmän, latin yeziğiğa kšçirilip, ävlatqa hizmät qiliveridu.

— Һazir nemä tola — sayt tola. İnternettin keräk ähbaratniŋ hämmisini tapqini bolidu. Mana moşu mümkinçilikni paydilinişni bilsäk kupayiğu.

U.A.: — Bügünki sšhbitimizni hazirçä tohtitip, hulasä çiqirayli.

V.MÄHPİROV: — Bügün baş qoşuşni uyuşturuvatqan «Uyğur avazi» gezitiniŋ redaktsiyasigä rähmät. Millät täğdiri häqqidä gäp boluvatqanda aktiv paaliyätçanliq kšrsitiş här qaysimizniŋ insaniy borçi. Sšhbitimizniŋ tügini, meniŋçä, tšvändikiçä bolidu.

1. İlgiri-keyin paydilinilğan latin yeziğini çoŋqur üginip, tählil qilğan halda zamaniviy uyğur tiliniŋ ehtiyaҗliriğa toluq җavap beridiğan latin alfavitini vuҗutqa kältürüş; 

2. Moşu päytni paydilinip, duniyaniŋ här җaylirida yaşavatqan uyğurlarni җipsilaşturidiğan imla luğitini işläp çiqiş keräk. Şuniŋğa intiliş keräkki, häm yeziq, häm imla — ülgä-ibrät boluşi lazim.

U.A.: — Bügün hozurimizğa silärni täklip qilğinimiz täsadipi ämäs. Һär qaysiŋlar šz sahaliriŋlardiki täҗribilik, salahiyätlik mutähässislär. Silär bilän başliğan bäs-munazirimiz — latin yeziğiğa kšçüş җäriyanida ahirqisi bolup qalmaydu. Käŋ җamaätçilikniŋ bu häqtä šz pikir-täklipliri bolidu, älvättä. Kelip pikriŋlarni oçuq, dadil izhar qilğiniŋlarğa rähmät. İşliriŋlarğa utuq tiläymän.

Sšhbätni jürgüzgän Ähmätҗan İSRAPİLOV.

 

İLAVÄ: gezit näşirgä täyyarlinivatqanda Mädäniyät vä ähbarat ministri Muhtar Qul-Muhammed latin yeziğiğa kšçüş mäsilisi boyiçä mähsus komissiya täşkil qiliş täklivini bärdi. Mäҗlis deputati Dariğa Nazarbaeva bolsa, bu äsli Bilim vä pän ministrliginiŋ ihtidariğa täälluq väzipä ekänligini täkitlävatidu.

Kšrüp turğinimizdäk, bäs-munazirilär tšvändila ämäs, aliy organlardimu başlandi. Bu täbiiy hal. Nişan-mähsät bir. Pälligä apiridiğan yollar härhil. Toğra yolni bolsa — bügünkidäk bäs-munazirä, kšpçilikniŋ pikir-mäslihiti arqiliqla tepişimiz mümkin.

Mavzuğa munasivätlik bir soal

Siz latin alfavitiğa kšçüşkä täyyarmu?

Mähämätҗan ABDULLAEV, akademik:

— Män štkän äsirniŋ 1946 — 1956-jilliri Uyğur nahiyäsiniŋ Kätmän yezisida ottura bilim aldim. Qaysi sinipta, hazir yadimda yoq, hatalaşmisam, bir-ikki jildäk latin alfavitini ügänduq. Demäkçi bolğinim, ariliqtin yerim äsirdin oşuq vaqit štsimu, män latin häriplirini untuğinim yoq. Şuniŋğa işinimänki, hazirqi yaşlirimizmu buni tez šzläştürüp ketidu. Özbäkstan, Äzärbäyҗan, Türkmänstan җumhuriyätliri buniŋğa alliqaçan štüp boldi. Şuŋlaşqa bu işni, mümkin qädär teziraq qolğa elip, uniŋğa hämmimiz täyyar boluşimiz keräk.

Ärkintay İBRAGİMOV, Җambul nahiyälik Uyğur etnomädäniyät märkiziniŋ räisi:

— Buniŋdin üç jil burun elimiz Prezidenti Qazaqstan hälqi Assambleyasiniŋ Hİİ sessiyadä mäzkür mäsilä ätrapida šziniŋ täklivini bildürgän edi. Şu vaqitta bu häqqidä җämiyitimizdä härhil pikirlär eytilğan. Һazir bayqisam, kšpçilik buni qollap-quvätlävatidu. Balilirimizni ingliz tilida oqutuvatimizğu. Nemişkä  ularni latin häripigä ügitälmäymiz?

Sähärdin YÜSÜPOV, kompozitor, nahşiçi:

— Һazir vaqit tälivi şundaq boluvatidu. Biz latin alfavitiğa štüşimiz keräk. Buniŋ arqiliq bizgä kšpligän muämmalarni yeşişkä bolidu. Başqilarniŋ pikrini bilmidim, şähsän män, biz hazirniŋ šzidä latin alfavitini qollinivatimiz, däp eytalaymän. Mäsilän, adättiki yanfonni alayli. Bäzidä birigä uçur yazğanda, latinçä häriplärni paydilinimizğu? Buni heç kim säzmäyvatsa keräk. Şuŋlaşqa män uniŋğa štüşniŋ heç qiyinçiliği yoq, däp hesaplaymän.

Zäynidin MUSAEV, ustaz:

— Rast, latin alfavitiğa štsäk, ziyan tartmaymiz. Biz şu arqiliq mälum däriҗidä häliqara dairidä munasivät bağlaş imkaniyitigä egä bolimiz. Mädäniyitimizni, tarihimizni pütkül duniya käŋiräk tonuydiğan bolidu. Ändi «Tayaqniŋ ikki uçi bar» demäkçi, uniŋ ikkinçi täripigä keläyli. Özimiz üginip qalğan häripni yänä başqa häripkä yštkäş üçün qançilik vaqit ketidu. Uniŋğa hiraҗät qilinidiğan pulçu? Mana moşu täripinimu oylaş keräk.

Sänäm İLAHUNOVA, student:

— Şähsän män, latin alfavitiğa štüşkä täyyar. Һazir yaşlar päqät İnternet arqiliq arilişimizğu, ularniŋ kšpçiligi bir-birigä hätni latin yeziğida yezip jüridu. Män uni üginiştä heç qandaq qiyinçiliqni kšrüvatqinim yoq. Mäsilän, Türkmänstan latin alfavitiğa yerim jilniŋ içidä štüp ketiptu. Bizniŋ ulardin qäyirimiz kam?

Bähtişat SOPİEV.

 

 

Bälüşüş

Javap qalduruŋ