Uni «Yär akademigi» däp atatti…

0
973 ret oqıldı

U šmür boyi yärni sšyüp, qädirläp, uni ünümlük paydiliniş mähsitidä tär tšküp štkän adäm. Şuŋlaşqa yarkäntliklär uni «Yär akademigi» däp atatti. Demäk, gäp Nikolay Golovatskiy toğriliq boluvatidu. U başqurğan «Oktyabr'niŋ 40 jilliği» kolhozi yeza egiligi mähsulatlirini yetiştürüşniŋ çoŋ fabrikisiğa aylinip, nami pütkül ittipaqqa tonuldi.

Nikolay Golovatskiy 1912-jili 5-martta Ukraininiŋ Jitomir şähiridä polyak ailisidä duniyağa kälgän. U kiçik çeğidila ata-anisidin ayrilip, moşu yärdiki balilar šyidä tärbiyiländi. Һätta ularniŋ isimlirinimu esida saqlap qalalmidi, balilar šyigä qandaq kelip qalğininimu yadiğa alalmidi. Nikolay balilar šyidä 1929-jilğiçä tärbiyilinip, yättä jilliq bilim alidu. Oquğuçilar tätil mäzgilliridä yezilarğa berip işläp, azdu-tola pul tapatti, Nikolaymu şular qatarida bolup, turmuşniŋ här yan atqan dolqunlirida tavlandi.

Nikolay Nikitiç 1932-jili armiya sepigä çaqirtilidu vä jiraqtiki Yarkäntkä ävätilidu. Bu uniŋ hayat sähipisidiki untulmas jillardin bolup qaldi. Nikolay bu yärdä dšlät behätärligi komitetiğa qaraşliq 49-çegara otryadida hizmät qilidu. Ukrainiliq jigitni bu täväniŋ gšzäl täbiiti, munbät yeri, mehmandost vä mehnätkäş hälqi šzigä mäptun qilivalidu. Şuŋlaşqa u hizmitini  štäp bolğandin keyin moşu yärdä qalidu.

Yaş jigitniŋ yärgä bolğan mehir-muhäbbitiniŋ alahidä ekänligini bayqiğan zastava rähbärligi uniŋğa otryadniŋ yardämçi egiligini başquruşni tapşuridu. U ästaidil ämgäk qilip, egilik işini tez rivaҗlanduridu, җämiyätlik işlardimu kšzgä çüşidu. Şuŋlaşqa u 1936-jili Yarkänt nahiyälik partiya komiteti apparatiğa hizmätkä täklip qilinidu. Kšp štmäy u nahiyädiki qalaq egiliklärniŋ biri — «Krasnıy Vostok» kolhoziğa räis bolup tayinlinidu. U egilik ihtisadini kštiriş bilän qizğin şuğullinivatqan bir päyttä tuyuqsiz Uluq Vätän uruşi başlinip ketidu. Arqa säp adämliri üçün frontni ozuq-tülük vä kiyim-keçäk bilän täminläş äŋ muhim väzipilärdin bolğaçqa, ular etiz-fermilarda, zavod-fabrikilarda keçä-kündüz degidäk işligänligigä qarimay, җäŋçilärgä halisanä yardämlirini ävätip turdi. Bu җähättin krasnıyvostokliqlarmu aldinqi säptä boldi.

Uruştin keyin qalaqlaşqan häliq egiligini tikläş vä rivaҗlanduruş üçün umumhäliq kürişi ovҗ aldi. Egiliklärni, karhanilarni başquruşqa iş bilärmän, qabiliyätlik kadrlar җälip qilindi. Şular qatarida bolğan N.Golovatskiymu җumhuriyät içki işlar ministrligigä qaraşliq yardämçi egiliklär birläşmisiniŋ başliği süpitidä sahani täräqqiy ätküzüşkä munasip ülüşini qoşti. Ötkän äsirniŋ älliginçi jilliri Panfilov nahiyäsidimu ihçam egiliklärni birläştürüş җäriyani jürgüzüldi. Җümlidin şähär ätrapidiki «Ämgäkçi», «Trudpahtiliq», «Eltay» vä Kaganoviç namidiki yeza egiligi artel'liri birläştürülüp, «Oktyabr'niŋ 40 jilliği» kolhozi täşkil qilinidu. Uniŋ territoriyasi Җoŋğar Aliteği bağridin başlinip, ta İli däriyasiğiçä sozuldi. Bu çoŋ egilikni Nikolay Golovatskiy 1992-jilğiçä, yäni qiriq ikki jil başqurdi. U mäzkür kolhozniŋ ihtisadiy vä mädäniy täräqqiyatniŋ yüksäk basquçliriğa kštirilgän dävri bolup qaldi. Räis Nikolay Nikitiç bolsa, šziniŋ härtäräplimilik täşkiliy talantini tehimu yarqin namayiş qilalidi.

Räis ihtisatni kštiriş dehançiliqniŋ täräqqiyatiğa bağliq ekänligini yahşi bilätti. Bu җähättin kšmüqonaqniŋ äŋ paydiliq ziraät ekänligigä, uniŋ aşliqla ämäs, gšş, süt, may yetiştürüşni aşuruşniŋ soğulmas buliği ekänligigä kšzini yätküzgän edi. Däsläpki jili bu egilikniŋ dehini Tursun Һoşurov on gektar mäydanda kšmüqonaq šstürüp, helä yahşi hosul aldi. Şu, şu boldidä, här jili zvenolar qatari kšpiyip, kšmüqonaq mäydani käŋiyivärdi. 1955-jili kolhozda 300 gektar yärdä kšmüqonaq šstürülüp, uniŋ här gektaridin 37 tsentnerdin hosul elinğan bolsa, räis paaliyitiniŋ ahirqi jilliri uniŋ mäydani toqquz miŋ gektardin aşurulup, gektar hosuldarliği yätmiş tsentnerğa kštirildi. Buniŋdin kolhoz millionliğan som daramät aldi.

Nahiyäniŋ barliq egiliklirimu kšmüqonaq šstürüşkä ihtisaslaşturuldi. Moşuniŋğa bağliq, 1961-jili nahiyädä çoŋ karhana — Panfilov kšmüqonaq hillaş zavodi işqa qoşuldi. Keyiniräk Kšktal aşliq qobul qiliş zavodi selinip, paydilinişqa berildi. Nahiyä jiliğa dšlätkä ottura hesap bilän on bäş million put aşliq tapşuruş däriҗisigä kštirildi. Ösäkniŋ aptapliq etizlirida šstürülüp, täyyarlanğan süpätlik uruqtin şu jilliri җumhuriyitimizniŋ şimaliy vilayätliridä ikki million gektardin oşuq mäydanda silos üçün kšmüqonaq šstürülüp, mol hosul elindi, mal şirniliq ozuq bilän tämin qilinip, çarviçiliq sahasi rivaҗlandi.

Kolhoz nahiyädä birinçilärdin bolup çarviçiliqni sanaät asasida täräqqiy ätküzüşni qolğa aldi. Nätiҗidä fermilarda qoy-šşkä sani yüz miŋdin eşip, qara mal sanimu helä kšpäydi. Ösäk boyida kolhozniŋ quş şähärçisi päyda boldi. Bu yärdä här jili ikki milliondin oşuq šdäk bodilip, gšş üçün tapşuruldi. Nätiҗidä egilik här jili ottura hesap bilän dšlätkä on miŋ tonnidin oşuq gšş štküzüp turdi. Kolhozniŋ asasiy işläp çiqiriş sahaliriniŋ mundaq täräqqiyati egilik daramitinimu hässiläp aşurdi, jilliq taza daramät ällik million somdin aşti. Buniŋ šzi kolhozniŋ paravänligini kštirişkä, mäniviy täläplirini qanaätländürüşkä, yezilar mädäniyitini güllitişkä, egilikniŋ maddiy-tehnikiliq bazisini mustähkämläşkä mümkinçiliklär yaratti. Şu jilliri egilik ilkidä miŋdin oşuq här hil markiliq avtomaşina vä traktor boldi.

Şiҗaätlik ämgäk adämlärgimu hoşalliq, şän-şäräplär äkäldi: kolhozniŋ üç yüzdin oşuq märdanisi hškümitimizniŋ här hil orden vä medal'liri bilän mukapatlandi, tšrt ämgäk mäş°ili Sotsialistik Ämgäk Qährimani yüksäk namini aldi. Ändi N.Golovatskiyniŋ šzi bolsa häliqniŋ izzät-ehtiramiğa, işänçisigä erişip, kšpligän juquri mukapatlarğa muyässär boldi. Atap eytqanda altä qetim Lenin ordeni vä Oktyabr' İnqilavi, Ämgäk Qizil Tuği ordenliri vä kšpligän medal'lar bilän täğdirländi. İkki qetim Sotsialistik Ämgäk Qährimani ataldi. Bir näççä qetim SSSR Aliy Keŋişiniŋ vä Qazaqstan SSR Aliy Keŋişiniŋ deputati bolup saylandi. Şundaqla N.Golavatskiy KPSS qurultayliriğa delegat bolup qatnaşti vä Qazaqstan Kompartiyasi Märkiziy Komitetiniŋ äzasi häm SSSR Kolhozçilar keŋişi prezidiuminiŋ äzasi bolup saylandi. U moşu hil väzipilärni adilanä atqurup, häliqqä aliy däriҗidä hizmät kšrsätti, nurğunliğan izgü işlarni ämälgä aşurdi. Ularniŋ hämmisini eytip çiqiş mümkin ämäs.

Şundimu, monu bir vaqiä häqqidä qisqiçä tohtilip štkän orunluq bolsa keräk: 1989-jili Panfilov nahiyäsidä tunҗa qetim Uyğur mädäniyät künliri štküzüldi, u üç küngä sozulup, käŋ dairilik çarä-tädbirlär ämälgä aşuruldi. Dağduğiliq štkän mädäniyät künlirigä җay-җaylardin mehmanlar qatnaşti. Nikolay Nikitiç şu çarä-tädbirlärgä paal arilişip, halisanä yardimini kšrsätti.

— Biz uyğur jutdaşlirimiz bilän eğirçiliqlarni täŋ kšrduq, rahätkimu billä yättuq, — degän edi u şu çağda sšzgä çiqip. — Һelimu yadimda, yäydiğanğa nan yetişmigän çağlar bolğan. Lekin şundaq päytlärdimu dehanlar halal tär tšküp işlidi. Biz birliktä egilikni tikliduq, täräqqiy ätküzduq. Bügün hayat pütünläy başqiçä, dehanlar zamaniviy šy-җayğa, qudrätlik tehnikiğa egä. Biraq, aŋlişimçä, uyğur hälqi üçün häl qilişqa tegişlik mäsililär helimu az ämäs ekän. Mäsilän, uyğur baliliri üçün jurnal näşir qilinmaydekän.

Yänä bir mäsilä, hazirğiçä Yarkäntniŋ tarihi yezilmay kelivatidu. Uni yazidiğan vaqit alliqaçan kälgän ämäsmu? Bügün uyğur hälqiniŋ uluq şairi Bilal Nazim toğriliq nahayiti yahşi gäplär eytilivatidu. Uniŋ hatirisini äbädiyläştürüş niyitidä kštirilgän täşäbbuslarni qollap-quvätläymän. Şairğa häykäl ornitiş boyiçä eçilğan sçetqa agrofermimiz 50 miŋ som beridu.

Nikolay Golovatskiy şu çağda päqät maddiy yardäm kšrsitiş bilänla çäklängini yoq, u Bilal Nazim häykilini ornitiş üçün kolhoz territoriyasidin qolayliq yär aҗritip bärdi vä 1993-jili häykälniŋ eçiliş märasimiğa šzi qatnişip, rämizlik lentini qiydi (sürättä). Mahir täşkilatçiniŋ mundaq aliyҗanap işliri intayin nurğun. Ularni untimasliğimiz lazim.

Golovatskiyniŋ hayattin štkinigimu on altä jil boluptu. Şundin bu yan yarkäntlikär uniŋ ismini äbädiyläştürüş boyiçä bir qançä çarä-tädbirlärni ämälgä aşurdi. Özi bärpa qilğan «Yaşlar» şähärçisi uniŋ nami bilän atilip, u yärgä N.Golovatskiyniŋ yadikarliği ornitildi, bu yärdiki ottura mäktäpkä vä Yarkänt şähiriniŋ märkiziy koçisiğa uniŋ nami berildi, uniŋ hayati vä ämgäk paaliyitigä beğişlanğan mirasgah eçildi.  Uniŋ tuğulğininiŋ 100 jilliğiğa munasivätlik bu yšniliştiki işlar davamlişivatidu. Panfilov nahiyäsi hakiminiŋ qarariğa benaän biyilqi jil Yarkänt täväsidä «Nikolay Golovatskiy jili» däp elan qilindi. Moşuniŋğa bağliq käŋ kšlämlik çarä-tädbirlär bälgülinip, ämälgä aşuruluvatidu. Mäktäplärdä N.Golovatskiyniŋ šmri vä ämgäk paaliyitigä beğişlanğan siniptin taşqiri därislär, uçrişişlar štküzülüvatidu. Җämläp eytqanda, yarkäntliklär kolhoz quruluşiniŋ mahir täşkilatçisi N.Golovatskiyniŋ tuğulğininiŋ 100 jilliğini dağduğiliq štküzüş täyyarliğini kšrüvatidu.

Abdukerim TUDİYaROV,

Qazaqstanniŋ Pähriy

jurnalisti.    

 

Bälüşüş

Javap qalduruŋ