Älişer Navaiyniŋ baliliq häm yaşliq dävirliri häqqidä

0
630 ret oqıldı

Büyük şair vä mutäpäkkür Ämir Älişer Navaiy (1441 — 1500) Horasan mämlikitiniŋ paytähti Һirat şähiridä duniyağa kälgän. U çağlarda dadisi Ğiyasidin Kiçikkinä Abdul Qasim Baburniŋ ordisida, yäni Horasan dšlitiniŋ Säbzävar şähiridä hakimliq hizmitini atquruvatqan edi. Älişer Navaiyniŋ dadisi häqqidä ançä mälumatlar qalmiğan bolsimu, uniŋ «Kiçikkinä» degän läqimi toğrisida bäzi mänbälär moҗut. XVİ — XVİİ äsirlärdä yezilğan «Tšhfän Sami», «Täkiratul-hättatin» vä «Nuhbätut-tävarih» namliq äsärlärdin uniŋ «Kiçikkinä bahadur», «Känҗä bahadur» vä «Kiçikkinä bahşi» däp atalğanliğini bilimiz. Bu sšzlärgä qariğanda Älişerniŋ dadisiniŋ boy-turqi häqiqätän kiçik yaki paka bolğan bolsa keräk. XVİ äsirniŋ tarihçisi Mirza Muhämmäd Һäydärniŋ «Tarihi Räşidi» äsäridimu şu «Kiçikkinä» degän läqämni uçritimiz. Şu dävirlärdiki uluq ällamalarniŋ iҗadi häm hayati toğrisida yezilğan «Tarihi Räşidiniŋ» täzkirä bšlümidä Navaiyniŋ atisi toğrisida: «Äsli Mir Älişerniŋ atisi Ğiyasidin Kiçikkinä atarlär uyğur bahşilaridin ärdi» däp yazğan.

Älişerniŋ ana җämättin bovisi Abusäid-çoŋ bolsa, Һüsäyin Bayqaraniŋ bovisi Ämir Tšmürniŋ hozurida ämirlik hizmitini atqurğan. Momisi häm anisi bolsa Ämir Tšmürniŋ nävrilirini tärbiyiläş hizmitidä bolğan.

Äҗdatliri Ämir Tšmür ävlatliriğa yeqin bolğaçqa, Älişermu şah vä ämirlärniŋ baliliri bilän bir qatarda şah ordisida tärbiyilängän. Şah ordisida päqät iranliq tärbiyiçilär vä tälim bärgüçilär hizmättä bolğan. Şuŋlaşqa balilar kiçik çeğidin başlapla parsçä oquşni üginip, İran mädäniyiti rohida tärbiyiländi. U tilnimu mukämmäl ügängän Älişer tšrt-bäş yeşidila iranliq şair Qasim Änväriyniŋ şeirlirini yadqa bilgän. U häqqidä šziniŋ «Munşaat» («Hätlär») äsäridä hatiriläp štkän.

Älişer altä yeşida mäktäpkä baridu. Mäktäptä u Horasanniŋ keläçäk padişahi Һüsäyin Bayqara bilän billä oquydu. Һüsäyin Bayqara Ämir Tšmürniŋ nävrisi edi.

1449-jili Һüsäyin Bayqaraniŋ dadisi Şahruh tuyuqsiz vapat bolğandin keyin dšlättä säyasiy šzgirişlär yüz berip, qalaymiqançiliqlar ovҗ alidu. Şu päyttä Älişerniŋ dadisi vä başqa nurğunliğan kişilär Һiratni taşlap, İraqqa ketidu. Ular Ämir Tšmürniŋ tarihçisi «Zäfärnamä» äsäriniŋ muällipi Şäräfiddin Äli Yäzdi yaşavatqan җayda därvişlär yataqhanisiğa kirip qalidu. Şäräfiddin Äli Yäzdimu yeŋi kälgän kiçik balilarni kšrüp, ularni yeniğa çaqirğanda, aldiğa Älişer jügräp kelidu. U tarihçiniŋ hämmä soalliriğa җavap bärgändä, Yäzdi: «Män silärni çaqirğanda aldimğa päqät sänla jügräp käldiŋ vä soallirimğa җavap bärdiŋ» däp, uniŋğa dua beridu.

Älişer šmridä däsläp ilim ähli peşivaliriniŋ biri bilän şundaq tonuşqan edi.

1450-jili Horasanda tärtip ornitilğanda Älişer dadisi bilän Һiratqa qaytip kelidu. Oquşini davamlaşturup, ädäbiyatqa zor ihlas bağlaydu. Pars tilliq şair Şäyh Sä°di Şeraziniŋ «Gülstan» vä «Bostan» namliq äsärlirini qizğin muhäbbät bağlap oquşqa başlaydu. Şundaqla u iranliq şair Färiddin Ättarniŋ «Mäntiqut-täyr» («Quşlar tili») äsärini oqup, baştin ahiriğiçä yadlavalidu.

Һäqiqätän esil pikirlär ğäznisi bolğan bu filosofiyalik äsär kamalätkä tolmiğan Älişergä çoŋqur täsir qilidu. U hätta šz dostliriğimu arilaşmaydiğan, ularniŋ oyun-külkiliri uni qiziqturmaydiğan däriҗigä yetip qalğanda, uruq-tuqqanliri Älişerniŋ mäzkür äsärni oquşiğa qät°iy qarşi bolidu. Һätta uniŋdin «Mäntiqut-täyr» qolyazmilirini tartivelip, yoqitivetidu. Şundaq bolsimu, yadqa elivalğan bu äsärniŋ härbir sšzi uniŋ jürigini, dilini yorutup turatti.

Älişer Navaiy keyiniräk «Mäntiqut-täyr» äsärigä җavavän yazğan šziniŋ «Lisanut täyr» äsäridä baliliq dävrini äsläp şundaq yazğan edi.

Lekin Älişerniŋ dadisi uni härtäräplimä qollap-quvätläp, bilimgä bolğan intilişiğa tosalğuluq qilmatti. U oğliniŋ yahşi tärbiyä elişini, savatliq kişilärdin bolup yetilişini halatti. Dadisiniŋ mädätkarliği tüpäyli, Älişerniŋ ädäbiyat vä sän°ätkä bolğan intilişi tehimu aşti. Saz sän°itini bolsa, u şu zamanniŋ ataqliq bästikari bolğan Hoҗa Yüsüp Burhandin üginidu.

Älişer 1456-jili, 15 yeşida Horasan hškümdari Abulqasim Baburniŋ hizmitigä kelidu. Baburmu şair, tarihçi häm sän°ätkar bolğan. Uniŋ lirik şeirliridin taşqiri «Baburnamä» namliq çoŋ tarihiy äsäri moҗut. Babur Älişerniŋ iҗadiy šsüşigä härtäräplimä yšläk bolidu. Älişermu šz novitidä Baburğa beğişlap ğäzällär yazidu.

Yaş şair pars häm türkiy tillarda yazğan däsläpki äsärliri arqiliq şu dävirdiki ädäbiyat ähli arisida käŋ tonuluşqa başlaydu. U äräp häm pars tillirini mukämmäl šzläştürgäçkä, şu tillarda kšpligän äsärlärni iҗat qilidu. Älişer «Faniy» tähällusi bilän «Devani Faniy» äsärini pars tilida yazğan. Uniŋ türkiy-uyğur tilida yezilğan äsärliri «Navaiy» tähällusi bilän berilgän. Şuŋlaşqa bu yaş şairni «Zullisanäyn» («İkki til egisi») däp ataşqan.

1457-jili Abulqasim Babur vapat bolğandin keyin Älişer Horasan dšlitidiki Mäşhäd şähirigä kšçüp kelidu. U yärdä şeiriyät bilän bir qatarda filosofiya, matematika vä diniy pänlärni šzläştürüşkä başlaydu.

1464-jili Älişer Һiratqa qaytip kelidu. Bu Һiratta Abusäid Mirza hškümdarliq qilivatqan päyt edi. Abusäid Mirza Älişerniŋ qaytip kelişigä tolimu narazi edi. Sävävi 1457-jili Ämir Tšmürniŋ nävrisi Һüsäyin Bayqara šziniŋ qanuniy şahliq tähtini qayturup elişi üçün Abusäid Mirziğa qarşi härikät qilğan. Һüsäyin Bayqaraniŋ bu härikitigä yardäm qilğan Mir Säid Qabuliy vä uniŋ inisi Muhämmäd Älilär Älişerniŋ tağiliri edi. Keyin ularni Abusäid Mirza qätl qilğan. Älişermu Һüsäyin Bayqara bilän yeqin dost häm sinipdaş bolğan. Şundaqla 1455-jili Abusäid Mirzağa qarşi çiqqan bädähşanliqlar Älişer bilän yahşi munasivättä bolğan edi. Bu vaqiälär uniŋ yänimu qoğlandi boluşiğa säväp boldi. Abusäid Mirza 1466-jili Älişerni Sämärqändkä qoğlavetidu. Uniŋ yeniğa šziniŋ Ähmät Hoҗabäg isimliq nazärätçisini qoşup qoyidu.

Älişer Sämärqändtä ikki jil mädrisidä tälim alidu. Uniŋğa tälim bärgän ataqliq alim Hoҗa Җalaliddin Fäzlullah Abulläys Älişerni šz oğlidäk kšridu. Yaş Älişer bu şähärdä türkiy älfaziniŋ şäyäsi atalğan Lutfiy bilän uçrişidu. Lutfiy vä Navaiyniŋ bu uçrişişi häqqidä tarihçi Handämir šziniŋ «Mäkarimul-ählaq» namliq kitavida tšvändiki mälumatni bärgän: «Öziniŋ sän°ätkarliği vä gšzäl sšzliri bilän duniyada birdin-bir sanalğan Lutfiy edi. Uniŋdin ilgiri türkiy tilda birär kişi uniŋdin yahşi şeir eytalmiğan edi. Aliy Һäzrätniŋ (Navaiy) yeşi ändila kamalätkä tolğanda, Lutfiyniŋ aldiğa bardi häm uniŋdin šz (Navaiy) ğäzälini oquş bilän šzini uniŋ bu toğriliq nazuk pikirliriniŋ nätiҗiliridin paydilanduruşni iltimas qildi vä aliy häzrät (Navaiy) şu mäzmundiki ğäzälni oqudi:

Aräzin yapğaç kšzümdin

saçilur här lähzä yaş,

Boyläkim päyda bolur

          yulduz nihan

                      bolğan quyaş.

«Qäsäm täŋriğämkim, ägär mümkin bolsa edi, män (Lutfiy) šzämniŋ pars vä türkiy tillirida eytqan on ikki miŋ bäytimni şu ğäzälgä almaşturattim. Vä şundaq bolğan täğdirdä män šzämni çoŋ mähsätkä yetiştim däp hesaplattim».

Älişer Navaiyniŋ iҗadiyitigä u yaş dävridila šzigä ustaz hesapliğan büyük şair Lutfiyniŋ bärgän bu bahasidin artuq baha yoqtur. Navaiyniŋ talantiğa şu dävirdila munasip baha berilip bolğan.

1468-jili Abusäid Mirza İranniŋ ğärbiy qismini işğal qiliş niyitidä uruş başlaydu. Biraq Һüsäyin Bayqara şu jili Һiratqa huҗum qiliş täräddutini başliğan edi. Һiratni mudapiä qiliş üçün Abusäid Mirza šziniŋ oğli Sultan Ähmätni miŋliğan härbiy qoşun bilän Һüsäyin Bayqariğa qarşi ävätidu. Bu härbiylär arisida Abusäidniŋ Älişerğa nazarätçi süpitidä ävätkän Ähmät Hoҗibägmu bar edi. U šzi bilän Älişernimu ägäştürüp kälgän. Lekin 1469-jili Abusäid Mirza vapat bolidu. Şu jili 24-mart küni Һüsäyin Bayqara Һiratni işğal qilip, tähtni egiläşkä muyässär bolidu.

1469-jili aprel' eyida Älişer Һiratqa qaytip kelip, Һüsäyin Bayqaraniŋ tähtkä oltirişi munasivitigä beğişlap yazğan «Һilaliyä» («Yeŋi ay») poemisini täğdim qilidu. Öz novitidä Һüsäyin Bayqara mäzkür äsärgä çoŋ baha berip, uni qobul qilidu. Şundaqla u Älişerni šziniŋ oŋ qol väziri qilip tayinlaydu. Şuniŋdin keyin Älişer Navaiy Horasan dšlitiniŋ äŋ çoŋ dšlät ärbabi süpitidä šmriniŋ ahiriğiçä şahqa vapadar bolup, dšlät işlirini paal elip maŋidu.

Älişer Navaiyniŋ iҗadiy paaliyiti intayin bay ğäznidur. Däsläp uniŋ şeirliri «İlk devanda» toplanğan. Keyin bolsa Älişer Navaiy šz äsärlirini ikki devanğa toplaydu «Bädaynul — bedayä» («Bädiiylik iptidasi») vä «Nävadirun nihayä» («hesapsiz nadirlar»). 1498-jili bolsa, u šmür boyi yazğan şeirlirini tärtipkä selip, 45 miŋ misra şeirlirini šz içigä alğan «Häzayinul mäaniy» namliq toplamni näşir qilidu. Uni tšrt devanğa bšlgän. Һärbir devan jilniŋ bir päsligä hämdä adämzatniŋ šmrigä qiyaslanğan.

Yaşliq dävri 20 yaşqiçä, yäni bahar päsli. U «Ğärayibus siğar» däp atilidu. 35 yaşqiçä bolğan jigitlik dävri yaz päsligä qiyaslinip, «Nävadiruş-şäbab», 45 yaşqiçä bolğan dävirni küz päsli, yäni «Bädaynul-väsät», 60 yaşqiçä bolğan dävirni qeriliq, yäni adäm šmriniŋ ahiri qiş päsligä qiyaslap, uni «Fävandul-kibär» däp bšlgän. Özi atmiş yaşqa biraz yätmäy vapat bolğan.

«Häzainul mäaniydiki» bu tšrt devan häliq arisida «Çar devan» nami bilän mäşhur.

Älişer Navaiy šmriniŋ ahiriğiçä türlük janrlarda onliğan bädiiy, tarihiy, pälsäpäviy, işqiy-romantikiliq äsärlärni yaratti. Şularniŋ arisida äŋ çoŋ hesaplanğan «Hämsä» janrida yezilğan bäş äsärdin tärkip tapqan toplamdur. Mälumki, «Hämsä» janrida däsläp pars tilliq şair Nizamiy Gänҗäviy yazğan. Bu än°änini keyin Hisrav Dehläviy vä Abdurahman Җamiylar davamlaşturğan. Türkiy tilida bolsa, däsläp Älişer Navaiy «Hämsä» yaratti. U 50 miŋ misraliq «Hämsäni» ikki jilda (1483 — 1485-j.) yezip çiqti. «Hämsädiki» bäş dastanni u tšvändikiçä atiğan: «Һäyrätul äbrar» («Yahşilarniŋ häyrätlinişi»), «Pärhat vä Şirin», «Läyli vä Mäҗnun», «Säb°ai säyyar» («Yättä yultuz»), «Säddi İskändäri» («İskän­där sepili»). Älişer Navaiyniŋ iҗadida näsriy äsärlärmu salmaqliq orunda turidu. «Muhakämätul-luğätäyn» (Tillar muhakimisi), «Mizanul-ävzan» («Vä­zin­lär šlçimi») «Mäҗalisun näfais» («Näpislär mäҗlisliri»), «Tarihi änbiy vä hukama» («Päyğämbärlär vä hškümranlar tarihi») vä başqa kšpligän äsärliri Navaiyniŋ büyük ädäbiy mirasi süpitidä häliq arisida tarqalğan. Äsirlär boyi uniŋ näpis-lirik ğäzälliri «On ikki muqamda» (39 ğäzäl Navaiy iҗadiğa täälluq) älnäğmä sän°itidä eytilip kelivatidu.

Älişer Navaiyniŋ iҗadi häqqidä bügünki dävirgiçä yüzligän ilmiy ämgäklär, maqalilar yezilip kälmäk­tä. Altä äsir içidä Navaiy äsärlirini oqup üginip, uni ustaz tutup, bädiiy än°änilirini davamlaşturup käl­gän halättimu, uniŋ mislisiz tügimäs mänilär ğäznisi keläçäktimu zor ähmi­yätkä egä bolidu. Navaiy iҗadini eqip turğan çoŋ däriyağa ohşatqili bolidu. Däriya süyi eqip tügimäydu, härqandaq tosqunlarğa kälgändä u dolqunlar šrläp aqiveridu. Älişer Navaiyniŋ pütkül šmridä җoşqunlap aqqan «Mänilär ğäznisi» pälsäpä, didaktika, işqiy-romantikiliq, särgüzäştilik «Hämsäsi», ana tiliğa äşna bolğanlarğa beğişlanğan «Muhäkämmätul-luğä­täyn» vä başqimu äsärliri ta moşu küngiçä käŋ amma içidä heçbir täŋdaşsiz iҗat däriyasi bolup qalğusi.

Dilşat RÄYҺAN,

filologiya pänliriniŋ namziti.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ