DADAMNİҢ QOLYaZMİLİRİ

0
577 ret oqıldı

Özäŋniŋ äŋ yeqin adimiŋdin ayrilip, här jili uniŋ tuğulğan künini atap štüş — eytmaqqila asan ekän. Mundaq çağlarda ğämkin kšŋlüŋ tehimu mäyüslinip, kšzüŋgä ihtiyarsiz yaş yamişidu. Һä, bu seğiniş yeşi…

Mana, bügün yänä kšŋlümdä — ğäm, kšzümdä näm. Seğiniş oti meni dadamniŋ arhivliri taman tartti: san-sanaqsiz qolyazmilar, gezit-jurnallar vä räsimlär. Kšzüm oquğuçiniŋ addiy yolluq däptiriniŋ variğiğa yezilğan bir parçä hätkä çüşti. Uni häliq yazğuçisi Ziya Sämädi šz qoli bilän yazğan ekän. Oqup çiqtim. Uniŋda mundaq deyiliptu: «Һazirqi zaman uyğur ädäbiyatida orni alahidä şairlarniŋ biri — Mšmün Һämraev. Undaq deginim — ädäbiyatimizda avalmu-keyinmu kamdin-kam yezilivatqan rubaiyni bügünki poeziyamizgä elip kirgän häm uni šzigä has uslub bilän tikligän Mšmün Һämraev däp bilimän.

Һäqiqiy rubaiyni yeziş asan iş ämäs, uniŋda täläp qilinidiğan närsilär kšp. Başqilarmu rubaiyni yezip kšrdi, biraq Mšmündäk ohşitalmidi. Mšmünniŋ rubaiylirini oqup kelivatqinimğa ottuz jil boptu, häq gäpni eytidiğanliği, izdinidiğanliği, tapqurluği meni dayim qayil qilğan. Yaş iҗatkarlirimizmu Mšmündin ülgä-ibrät elip, şeiriyitimizniŋ moşu janriğa muraҗiät qilsa, hoyma bolatti».

Hätniŋ astidiki imzadin keyinki räqämlärdin bildimki, u dadamniŋ 60 yaşliq tävälludiğa bola yezilğan ekän. Oqup bolup, šzämni helila yenik his qildim. Dadamğa Ziyakamdäk adäm äynä şundaq baha berivatsa, älvättä, pähirlinisän. Şu tapta «Män Mšmün Һämraevniŋ oğli!» däp duniyağa җar salğum käldi.

San-sanaqsiz qolyazmilar içidin helidin beri kšŋlümgä püküp qoyğan närsini izdävatimän. Rämiti «Oğlumğa!» degän şeirini oqup, «Sän tuğulğan küni yazğanmän», däp eytqini helikäm yadimda. Һä, män şu şeirniŋ qolyazmisini izdävatimän. U şeirni šzäm talay qetim oquğan, yadqa degidäk bilimän, biraq qolyazmisini tehi kšrmigän ekänmän. Mana ahiri unimu taptim, maŋa tonuş hšsnihät. Uni yänä bir qetim oqup çiqqandin keyin, dadamniŋ šz şeirida maŋa bildürgän ümüt-işänçilirini aqlalidimmu-yoqmu, degän oy päyda boldi: hudağa şükri, yamanlarniŋ käynidin ägäşmidim, yahşilarğa җor boldum, äl-jut, dost-buradärlär arisida šzämgä çüşluq ornum bar…

Dadam — Mšmün Һämraev (Mämnun), nahayiti dilkäş, häzilkäş adäm edi, äl-ağinilirimu nurğun bolidiğan. Dadam orun tutup yetip qalğanda, yoqlap kälgän adämlärniŋ kšŋlini eliş mähsitidä nä bir qiziq vaqiälärni äsläp, küldürüşkä tirişatti. Dadam ağrip yatqanda, uni yoqlap kälgänlärniŋ ayiği bir künmu üzülmidi. Kälgän adämgä «yaq» degüsiz, älvättä, lekin bäzidä ağriq azavidin tovlap ketidiğan dadamni ayaşqa toğra kelätti. Äynä şundaq künlärniŋ biridä, dadamniŋ unumiğanliğiğa qarimay, säylä qilip keliş üçün «Medeuğa» kättuq. Kälsäk, işikkä birnäççä yağaç — dadamni yoqlap kälgänlärniŋ bälgüsi — qistiriqliq turuptu.

Eytmaqçi, bu dadamniŋ täbiät mänzirisini ahirqi qetim tamaşä qilğini boldi. Özimiz bilän šydin elivalğan yemäk-içmäkliklärdin eğizmu tägmidi, samsini zorlap degidäk bir çişlidi. Moşu räsim äynä şu päyttä çüşirilgän, qolumda dadam çişligän samsa. Sürätkä çüşüş aldida: «Tohta, kiçikkinä beşimni kštiräy», däp šzi yatqan karivättin säl kštirildi vä andin ikki qoli bilän tizini tiräk qilip tutup, «Ändi çüşär» däp işarä qildi. Mümkin, rämiti dadam «Bu hayatta qäddimni tik tutup šttüm, şu peti ketäy», degän bolsa keräk däp oylaymän.

Dadam 1938-jili Ğulҗa şähiridä tuğulğan, Ürümçidiki til-ädäbiyat institutini tamamliğan. Täğdir täqäzasi bilän Qazaqstan diyariğa kšçüp kelip, däsläp Çeläk täväsigä orunlaşti vä Qoram yezisidiki ottura mäktäptä muällim bolup işlidi. 1975-jili Almutiğa kšçüp kelip, «Kommunizm tuği» (hazirqi «Uyğur avazi») geziti redaktsiyasidä, keyiniräk «Yeŋi hayat» gezitida işlidi. Pütkül aŋliq hayatida uniŋğa qälimi hämra boldi, anam — Räna, tayançisi, biz, pärzäntliri, mädätkari bolduq. Anammu şeiriyätkä yeqin adäm bolğaçqa, dadam yazğan şeirini däsläp anamğa kšrsitätti, andin biz talişip oqup ketättuq. Һazir isimlirini dadam šzi qoyğan nävriliri Amannisahan bilän Nailämmu şeir yezip jüridu.

Rämiti, vaqti-saati kälgändä äşundaq orun tutup yetip qalidiğinini säzgändäk, hädäm Güländäm ottura mäktäpni tamamliğanda, «Qizim, siz vraç boluŋ, qeriğanda apiŋiz ikkimizni davalaysiz», degän ekän. Dadamniŋ moşu nesihitigä ämäl qilğan hädäm medinstitutni tamamlidi, hazir Kardiologiya institutida aliy däriҗilik vraç-kardiolog. Һädäm, häqiqätänmu, dadamni uzaq davalidi. Ürümçi, Qäşqär vä Turpan şähärliridiki ataqliq dohturlarğa, häliq tibabitätçiligi daŋq çiqarğan teviplarğa kšrsitip, dadamniŋ hayatini helä uzartti. Biraq saqaymas kesällikkä dava tepiş mümkin ämäs ekän.

Şähsän män dadamni qisqa, lekin mäzmunluq hayat käçürdi, däp oylaymän vä «Bähitlik insan» däp hesaplaymän. Dadam Ramzan eyida, uluq Roza heyti küni vapat boldi, yänä kelip, u küni җümägä toğra käldi. Däpin märasimiğa jiğilğan adämlärgä qarap, rämitiniŋ abroy-şäni häqiqätänmu juquri bolğanliğiğa yänä bir qetim kšz yätküzdüm.

Bügün dadamniŋ tuğulğan küni, hayat bolsa, 75 yaşliğini dağduğiliq nişanliğan bolar eduq. Äpsus, u kün bizgä nesip bolmaptu.

…Qolumda — dadamniŋ yänä bir qolyazmisi. «Vätängä säpär» degän şeiri ekän. Ävu bir jili, apam ikkisi, ariliqtiki helä jilliq üzülüştin keyin tarihiy vätinimizgä qädäm täşrip qilğanda yeziptu:

Kšygiçä, ah, otniŋ

            teşida dostum,

Miŋ äla ekänğu içidä

                                 kšygän.

Yaqa jut içrä miŋ

             tirilip-šldüm,

Märt ärgä yarişar

         päqät bir šlgän…

Dadamniŋ bu şeirida pütkül hayatida šzi küyläp štkän ana-Vätän işqi qäyt qilinsa, män bu qisqa maqalä-hatirämni: «Dada, saŋa ohşaş märt-märdanä şair šlmäydu!» däp tamamlaşni toğra kšrdüm.

Mähzun ҺÄMRA.

 

Bälüşüş

Javap qalduruŋ