Ötnä aläm

0
1 022 ret oqıldı

Һekayä

Bügün Bärzniŋ apisi šydä yoq, işta. Şuŋa u šzi jürüvatqan qizi Säydi-gülni šyigä başlap käldi.

— Mana, bizniŋ šyimiz moşu. Turmuşimizmu ançä bayaşayät ämäs. Onniŋ — käynidä, onniŋ aldida bolup, qädirähval yaşavatimiz,— dedi u «Nemä däydekin?» degändäk qizğa sinaq näzäridä qarap.

— Öy tar bolsimu, kšŋül käŋ bolsa ğenimät ämäsmu? — dedi Säydigül qisqa häm muŋluq halda.

— Sizniŋ bizniŋ šygä qädäm taşlişiŋiz meniŋ üçün çoŋ hoşalliq, — dedi Bärz Säydigülniŋ qolini aliqanliriniŋ arisiğa elip, — Moşu hoşalliğim üçün siz bilän oltirip ällik gramm içsäm, qandaq qaraysiz?

— Öz ihtiyariŋiz. Amma meni uniŋğa zorlimaŋ, — dedi Säydigül ançä huş yaqmiğandäk sšzläp.

Bir-ikki ryumka içkändin keyin Bärzniŋ bädini qizip, qeşida oltarğan qizni quçağlap, bädänlirini siypaşqa štti. Andin tuyuqsizla Säydigülni oltarğan yeridin kštirivelip, šziniŋ uhlaydiğan bšlmisigä äkirip, karivätkä yatquzdi. Jigit julqunup turup kätmäkçi bolğan qizni qattiq quçaqlavelip, qollirini bilginiçä işqa saldi.

— Qoyuŋ, undaq qilmaŋ! Sät bolidu, uyat ämäsmu? — Säydigül kšyniginiŋ juquri kštirilivatqan etigini tšvän çüşirivetip, šzi ikki qoli bilän jigitniŋ kšksidin neri iştirip, uniŋ quçiğidin çiqip ketişkä tirişti. Biraq qavul jigitniŋ quçiğidin birdinla çiqip ketiş asan ämäs edi. Qançilik qarşiliq kšrsätsimu, uniŋ çaŋgilidin qutuluş zadila mümkin bolmidi.

Egiz boyluq, gävrilik, dšŋ qapaq, ora kšz Bärzniŋ lävliri tohtimay midirlap, päs avazda nemilärnidu piçirlap, quçiğidiki Säydigülgä kanidäk çaplaşmaqta edi.

— Säydigül, boldi, qarşiliq qilmaŋa ändi. Sizdin štinip qalay. İltimas! Bir küni bolmisa, bir küni bäri bir bolidiğan işqu bu. Buni toy küni qilduq nemä, hazir qilduq nemä, bäri bir ämäsmu? Moşu kämgiçä altun, märvayittäk saqlap, män üçün, bir män üçün saqlap kälgänğu siz bu ilpät-abroyiŋizni!

— Yaq, yaq, meni qiynimaŋ! Şunçä jildin beri… Ändiliktä ğuliçiğa çidap, ğeriçiğa çidimisam qandaq bolğini?! Toy küni, toy küni… Äl-jutniŋ kšzigä qandaq qaraymän? Säydigül här bir sšzini qisqa, eniq qilip, bšlüp-bšlüp sšzlimäktä edi. Uniŋ avazi, huddi ätir gülniŋ bärgidäk, titiräp çiqatti. Qandaqtu-bir hätärni säzgändäk jürigi qiniğa patmay tepçäklätti.

— Uniŋsizmu qançilik küttüm, taqitim taq boldi. —Bärz šz sšzidä çiŋ turdi. — Män näççä dedimğu, yeqin arida toy qilimiz. Çoŋ bir kafeda… Siz, nemä, maŋa işänmämsiz?

Qiz bilän jigit karivät üstidä helila elişip, çelişip baqti. Amma Säydigül Bärzniŋ deginigä zadi unimidi, kšnmidi. Şu halda bir az vaqit štti. Säydigül Bärzgä qarşiliq bildürüp, šzini qoğdaymän däp qançä vaqit štkinini bilmäydu. Biraq aq kšŋül qiz šziniŋ helila herip, çarçap qalğanliğini, put-qolliridin mağdir ketip, bädän-bädänliriniŋ aҗizlişivatqanliğini, hatirҗäm, ärkin, azadä yetip, däm alğusi kelidiğanliğini sezip turatti. Aҗiz qizni quçiğidin çiqarmayvatqan Bärz šzimu hasirap, qizniŋ, qaymaqtäk yumşaq, häsäldäk tatliq, şirin lävlirigä qanmayvatatti, toymayvatatti….

***

Bärz bügün äŋ esil kiyimlirini kiyip, koçiğa çiqiş aldidin taş äynäkniŋ aldiğa kelip, šzigä šzi häväs bilän qarap qaldi: «Yahşi kiyim kiysäm, mänmu bir çirayliq jigitlärniŋ qataridin orun alğudäkmän. Ätirdin üstümgä aziraq säpsämmekin?», däp šzigä šzi piçirlidi.

Bärz tünügün başqa bir qiz bilän tonuşqan edi. U qizniŋ ismi Gülsuruh ekän. Boyi pakiraq, şalaŋ çeçini qisqa qilip kästürgän, gäpläşkändä sol kšzini säl qisiviraq sšzläydiğan, yapilaq burniniŋ üstini säpkä basqan, inçikä boyni dügläk beşini aran kštirip turğandäk bolup kšrünidiğan bu qizni Bärz qolğa çüşirişni niyät qildi. Uniŋ bilän uçrişişni bälgüläp, Bärz qädimkidäkla hoşal bolup qaldi. Uniŋmu šz aldiğa sävävi bar: Gülsuruhniŋ üstigä kiygänliri biridin biri çirayliq, qimmät bahaliq, esil kiyimlär edi. Qiz bilän tonuşup turup Bärz: «Rasa bir katta bayniŋ qizi ohşimamdu? däp oylap, qizniŋ kiyimlirigä yänä bir qetim diqqät bilän qarap çiqti. Kiyimliri šzigä ançä yaraşmisimu, bu esil kiyimlärniŋ orni bšläkkä edi.

Ändi Bärzniŋ pütkül oy-hiyali šzi yeŋidin tonuşqan moşu qizdila bolup qaldi: «Bu qizniŋ içigä ilmäk taşlap, tomurini tutup, kšrüp baqsam qandaq bolarkin»?.

Ularniŋ tonuşuşimu täsadipi yüz bärdi: Bärz bir çoŋ dukandin çiqip kelivatatti. U içigä liqqidä bir närsilär selinğan ikki sumkini aran kštirip kelivatqan bir qizni kšrüp, uniŋğa içi ağrip qaldi.

— Sizgä yardämlişäymu? — dedi u natonuş qizğa qarap.

Qiz Bärzniŋ bu soaliğa illiq täbässüm äyligän boyi җavap qayturdi. Bärz üçün şumu yetärlik edi. U qizniŋ sumkilirini elip maŋdi.

—   Moşu yärdä tohtayli, taksi tutup šygä ketimän, — dedi qiz.

— Ägär qarşi bolmisiŋiz, män sizni šyiŋizgä uzitip qoyay, — dedi Bärz.

— Ägär vaqtiŋiz bolsa…

Ular maşiniğa oltirip, kšp štmäyla qizniŋ šyigä yetip käldi. Çirayliq näqişlär bilän bezändürülüp yasalğan qapqidin kirip, ikki qävätlik haşamätlik šyni kšrgän Bärzniŋ ağzi eçilip, bir haza haŋqetipla turup qaldi. «Vah-vah! Karamätqu bu! Öy däp mana moşuni eyt!» däp oylidi u şu tapta.

— Boptu, män qaytay, — dedi Bärz ketişkä tämşilip. — Ätä baya kelişkän yerimizdä uçrişimiz, şundaqqu?

— Mäyli, — dedi qiz säl hiҗalät bolğandäk tšvän qarap.

Ätisi käçqurunluği ular kelişkän җayda uçraşti. Bu uçrişiş Bärzgä ançä hoşalliq elip kälmisimu, biraq keläçäkkä bolğan ümüt otini tutaşturğandäk boldi. Ular paraŋlaşqaç, bir-birigä soal näzäridä qarap qoyatti. Qizniŋ gäp-sšzliridin Bärzniŋ çüşängini tšvändikilärdin ibarät edi. Ular ilgiri Uyğur nahiyäsiniŋ bir yezisida turğan ekän. Gülsuruhniŋ dadisi kolhoz räisi bolup işläptu. Zaman šzgirip, egiliklär tarqalğan däsläpki çağlardila u kolhozniŋ kšpligän yeza egiligi tehnikisini, çarva-mallirini talan-tarajğa selip, şähärgä kelip orunlişivalğan ekän.

— Dadam bilän akamniŋkidin başqa meniŋmu šz maşinam bar. Biraq haydaydiğan adäm yoq. Qeşimda oltirip, maŋa maşina haydaşni ügitip qoyidiğan bir kişi bolsa…

— Undaq kişi aldiŋizda turuptiğu, — dedi Bärz mäğruranä qiyapättä.

Şundaq qilip, Bärz ändi Gülsuruhniŋ maşinisini haydap, ikkisi şähär sirtiğa çiqip, säylä qilidiğan, eçilip-yayrap däm alidiğan boldi. Bärz Gülsuruhqa şunçilik içäkişip kättiki, bu qiz bilän pat-pat uçraşmisa seğinidiğan bolup qaldi. Ändi u Säydigülni tamamän ästin çiqarğan edi. Anisi uniŋdin: «Säydigülniŋ šyigä älçi kirgüzimizmu? Toyni qaçan qilimiz?» däp soriğinida: «Yaq, hazirçä aldirimay turayli, apa» däpla qoyatti. U Gülsuruhniŋ çirayliq deyişkä kälmäydiğan, amma bäk sätmu ämäs, ottura hal çirayini, pakiraq boy-turqini, ärlärgä ohşaş güs-güs qädäm taşlap jürüşini, oltarğan-qopqanliriğiçä yänä bir qetim kšz aldidin štküzdi. Pat-patla «Säydigülgä šylinip, šmür boyi qara işta jürüp, җapa tartip štäymu? Uniŋdin kšrä qolida bar, yançuği dšŋ kişiniŋ qiziğa šylinip, rahät-parağättä yaşimaymänmu?» däp oylap qoyidiğan boldi.

Ahiri Bärz deginini qildi: u Gülsuruhqa šylinip, «Mana ändi šz layiğimni, bähtimni taptim» degän hulasigä käldi.

***

Säydigül šksüp-šksüp jiğliğanda simaptäk domulap eqivatqan yaşliri säl qizirip turidiğan nurluq üzini juyup aqatti. Säydigül Bärzniŋ başqa qizğa šylänginini aŋliğanda asman šrülüp yärgä çüşkändäk dähşätlik bir halätni baştin käçürdi. Bota kšzliri çaniğidin çiqip kätkidäk çäkçiyip, šzini birdinla karivätkä taşlap, špkä-špkisini basalmay jiğlavätti. Helä vaqitqiçä kšz yeşiğa ärik berip, šzini basalmidi. Bähitsiz bolup qalğanliğini pütün vuҗudi bilän säzdi. Jüräk-bağri parä-parä bolup, šzini qoyarğa җay tapalmidi.

Säydigül şu halda bir jiğlap, bir šksüp, qosiğiniŋ bir yeridä nemidu midirlap, qozğilip, uni bäzläp, çidamliq boluşqa ündävatqandäk bilindi. İlgiri-keyin bolup kšrülmigän bu halättin qorqup kätkänliktin nazuk bädinigä titiräk olaşti. Yumşaq aliqini bilän qosiğini silap, bir däm yatti.

«Är kişi degän moşundaq bolidiğan bolsa, buniŋdin keyinki hayatimda ärkäk degänniŋ üzigä qarimay, bu alämdin tul štärmän», — däp piçirlidi šzigä šzi.

Säydigülniŋ titiräk basqan bu sšzi aliqinini kšksigä qoyup turup bärgän qäsäm yadqa ohşap kätti…

***

Bärz Gülsuruhqa šylinip, arida säkkiz ay štkändin keyin ayali boşinidiğan bolup qaldi. Adättä, ayallar toqquz ay, toqquz kün qosaq kštärmämdu? Buni qandaq çüşiniş keräk?

Bärz bu soallarğa җavap izdäp, Gülsuruh bilän arida bolğan bäzi bir gäp-sšzlärni qaytidin äsläp, hiyal sürüp qaldi. Uniŋ içidiki äŋ muhimi toy bolğan künniŋ keçisi ayali ikkisiniŋ bir-birigä deyişkän gäpliri edi. Şu keçisi Bärzniŋ qapiği türülüp, demi içigä çüşüp, җimip qalğanliğini kšrgän Gülsuruh eriniŋ gäp qilişini kütmästinla uniŋ kšŋlidä päyda bolğan hilmu-hil soallarğa җavap berişkä aldiridi.

— Bu gäp ikkimizniŋ arisida bolsun, — degän edi Gülsuruh moşu kämgiçä içidä saqlap, başqilardin yoşurup kälgän mähpiyitini paş qilip. — Män sizdin burun bir jigit bilän bolğanmän. U jigit «sizgä šylinimän» däp, meniŋ abroyumni ayaq-asti qilip qeçip kätti. Uniŋ üçün sizdin äpu soraymän! Buniŋdin keyinki hayatimda sizgä sadiq bolup štimän däp vädä berimän.

Bärz nemä desun? Tilini çişläp, ünsiz qaldi. Öziniŋ Säydigül bilän bolğan munasivitini yadiğa elip, kšŋli säl imin tapqandäk boldi. Ändi Gülsuruhmu pakliğidin ayrilip qalğan bolsa, uniŋdin ränҗip, hapa boluşniŋ nemä haҗiti? Һazirqi zamanda qaysi bir qiz ärgä täkkiçä pakliğini saqlap jüridu däysän?

Bärz şu küni keçisi taŋ atqiçä uhlalmidi. Toy keçisini mundaq kšŋülsiz štküzärmän däp oyliğanmedi? Gülsuruh bolsa, torusqa qarap bir däm yattidä, mšşüktäk puşuldap uhlap kätti.

***

Keçä. Bärz karivättin çüşüp, ünsiz meŋip berip, deriziniŋ qoş qanitini käŋ eçivetip, taladiki qaraŋğuluqqa qarap turup tamaka tutaşturdi. Bšlmä içidä neri-beri meŋip jürüp puqiritip çäkti. Bayiqi oylirini davamlaşturdi: demäk, Gülsuruh Bärz bilän tonuşmay turupla heliqi jigitidin hamildar bolup qalğan. Nemä degän şärmändiçilik! Һäy, boptila, šziniŋ hamildar çokanğa šylinip, tili qisqa bolup, beşini içigä tiqip jürginini kim bilidu? Һär qandaq ğevät-şikayät bolsimu, uniŋ baş-ayiği ikki-üçla kün. Uniŋdin keyin äşu ğevätçiliriŋ šz işliri bilän bolup ketip, ağziğa qum quyulğandäk, җimip qalidu. Һä, Bärz bolsa, bayliqqa belidin petip-çšküp, may içidiki bšräktäk boluvelip, käypä-sapa sürüp, bayväççidäk kerilip jüriveridu.

Biraq štkändä Bärzniŋ anisi «Balam, Säydigülni bekar horlidiŋ. Birävniŋ arzulap beqip çoŋ qilğan qiziğa ugal qildiŋ! Meniŋçä, bayliğiğa qiziqip, Gülsuruhqa šylänginiŋ durus bolmidi. Uniŋ üstigä, aŋlişimçä, Gülsuruh burun bir jigit bilän qeçip ketip, mälum vaqittin keyin qaytip kälgän ekän. Baya u jigitniŋ hotun, bala-җaqisi bar ohşaydu» däp, nädiki ğevätçilärdin aŋliğan gepini eytip bärgän edi. Lekin uniŋğa Bärz ançä eräŋ qilmidi. Һätta «Mändä işiŋ bolmisun, apa!  «Kim bilän, qäyärdä yaşaşni šzäm bilimän!» däp, anisiğa naraziliq bildürüp vaqirap kätkän edi. Arida bolğan şu sšzlärdin keyin apisimu җim bolğan.

«Keŋäş dävridä tuğulup šskän, kommunistlarniŋ tärbiyisini elip yaşiğan apamğa ohşaş adämlär qiziqtä, — däp oyliğan edi şu çağda Bärz. — Ular mal, duniya, bayliqni bir çätkä qayrip qoyup, adättiki adämgärçilik degänni birinçi orunğa qoyidu. Һoy, äşu adämgärçiligiŋ saŋa nan-çay bolattimu? Bayniŋ qizini bir çättä qaldurup, Säydigülgä šylinip, çapinim tizimdin aşmay, qosiğim birdä toq, birdä aç bolup, kiygänniŋ üstigä, yegänniŋ ağziğa qarap jürüşüm keräkmu? Tapqan ekänsilär ahmaqni! Män Gülsuruhtäk qizğa šyliniş üçün, Säydigüldäk bäş qizdin üz šrüp, ularni taşlap ketiştin yanmaymän!».

***

…Arida helä jil štti. Säydigülniŋ oğli Qäysär çop-çoŋ jigit bolup qaldi. U mäktäpni pütirip, universitetqa oquşqa çüşkän. Һär küni savaqtin qaytip kelip, ançä-munçä šy işlirini qilip, käçqurunluği sumkisini kštirip işqa ketidu. U bir dukanda keçisi qaravulluq qilidu. Käçtä, dukan yepilğandin keyin, elektr yoruğida savaqqa täyyarlinidu. Kitap oquydu, bir nemilärni yazidu. «Män ändi çoŋ jigit boldum. Apamğa eğirçiliğimni salmay. Kündilik çiqimimni, oquş pulumni šzäm işläp tapay» däp jürüp, ahiri oquşini tügitip, qoliğa diplom aldi. Kšp štmäy burun šzi boş vaqtida kelip işläp jürgän şirkätkä işqa orunlaşti.

— Kütkän yerimdin çiqtiŋ, Qäysär ukam! — dedi şirkät mudiri yaş mutähässiskä mehrivanliq bilän qarap. — Seni oquşni tügitişiŋ bilän täbrikläp, kollektiv namidin bu komp'yuterni saŋa soğa qilimän. Biz çät ällär bilän munasivätni tehimu käŋäytmäkçimiz. Aldimizda iş kšp… Äynä şu işlarni ämälgä aşuruşta saŋa jüklinidiğan väzipilärmu az ämäs…

Qäysär hoşal halda šygä qaytti. U kelivetip, Tillahan toğriliq oylidi. Tillahan! Qäysärniŋ u qiz bilän uçrişip jürginigä bir az vaqit bolğan. U işqa orunlaşqandin keyin şu qizğa šylinişni kšŋligä püküp qoyğan edi. Mana bügün u apisi bilän toy toğriliq sšzläşmäkçi bolup kelivatidu. «Tillahan apamğa yahşi kelin bolarmu? Һazirçä tüzük qizdäk kšrünidu. Keyinçu? «Qiz vaqtida hämmisi yahşi, yaman kelin nädin çiqti?» degändäk bolup qalmasmu? Tillahan yançuği dšŋ, puldar kişiniŋ qizi. Uniŋğa šylinip, puşman yäp qalmasmänmu? Biraq…».  Qäysärgä mana moşundaq oylarmu aram bärmätti.

Bu «biraqniŋ» käynidä gäp bar edi: buniŋdin bir ay burun u Tillahan bilän bir keçä billä bolup, bir yastuqqa baş qoyup yatqan edi…

Qäysär şu hil oy quçiğida šyigä qandaq yetip kälgänligini tuymay qaldi. Apisi aşhanida oltirip, tamaq etivatqan ekän. Aşhaniniŋ işigi qiya oçuq turatti. Tuyuqsiz Qäysär apisiniŋ işikniŋ u täripidä yoçun bir ayal kişi bilän sšzlişivatqanliğini aŋlap qaldi:

— Şuniŋdin keyinçu? — degän avaz aŋlandi däsläp.

— Şuniŋdin keyin nemä bolatti, däp җavap qayturdi apisi. — Bärzniŋ šzliriniŋ mälisidä turidiğan bir bayniŋ Gülsuruh isimliq qiziğa šylänginini aŋliğan küni asman šrülüp, yärgä çüşkändäk bolup bilindi maŋa. Şu küni azaptin qiynilip jiğliğinimda, kšzlirimdin yaş orniğa qan aqtimekin däp qaldim. Monu yoruq duniya birdinla qaraŋğu zulmätkä aylanğandäk bolup tuyuldi. Çin kšŋlümdin yahşi kšrgän äşu adimimniŋ meni aldap, horlap, taşlap kätkini qälbimni qattiq azaplidi. Jürigim parä-parä boldi. Äynä şu kündin başlap är kişilär meniŋ kšzümgä җin-şäytandäk kšrünüşkä başlidi. Vaqti-saati yätkändä oğlum Qäysär duniyağa käldi. Şuniŋdin keyin är kişi degän äşu Bärzdäk bolidiğan bolsa, ändi hayatimda ärkäkniŋ qolini tutmasmän, degän qararğa käldim. Arida qançilik boydaq ärlär maŋa sšz selip baqti. Biraq, nemişkidu, heç qaysisiğa kšŋlüm tartmidi. Öziŋizmu kšrüp oltirisiz, hazirqi turmuşimizmu yaman ämäs, oğlummu oquşini yahşi tügätti.

Apisi sšzdin tohtidi. Qäysär bayiqi turğan yeridä tehiçila qetip qalğandi. Һazir apisiniŋ ağzidin çiqqan sšzlärni aŋlap, uniŋ beşi aylinip, kšz aldi tumanlişip kätkändäk boldi. Ayiğiniŋ uçida asta meŋip, šz bšlmisigä kirip kätti. Apisi bu gäplärni şunçä jillardin beri nemişkä oğliğa eytmiğan? Bärz degän kişi toğriliq çiş yerip birär sšz qilmiğini nemisi?

Kürmiŋ türlük oylar Qäysärniŋ beşini aylandurup, meyisini çoqup yedi. Apisidin aŋliğanliriğa bir işinip, bir işänmäy beşi qetip qaldi.

— Demäk, Tillahanniŋ atisi Bärz degän kişi meniŋmu dadam ekändä? — dedi u karivätkä šzini taşlap. — Һä, män bolsam …»

Qäysär beşiniŋ içigä härä kirivalğandäk halda qaldi vä šzini bir ğarğa çüşüp ketip barğandäk his qildi. Tillahanniŋ simasi yänä kšz aldida namayän «Män nemä qilip qoydum? Män nemä qilip qoydum?!…» däp qayta-qayta til qetiştin başqa ilaҗä tapalmidi.

***

Qäysärniŋ šzini nemä üçün taşlap kätkinini bilmigän Tillahan uni sävävini sorimastinla başqa bir jigitkä turmuşqa çiqti. Biraq uniŋğa šylängän jigit toy küniniŋ ätisila Tillahanni ata-anisiniŋ šyigä äkilip qoydi.

— Başqa birsidin qalğan qiziŋiz maŋa keräk ämäs! — dedi u Bärzniŋ kšzigä tik qarap turup.

Bärz qizini moşu küngä qaldurğan, šzini äl-jutniŋ aldida şärmändä qilğan Qäysär degän jigitni lškçäklärgä pul berip, rasa urğuzmaqçi boldi. «Undaq iplaslarni šltürivätsimu ugal ämäs» däp yäkün çiqardi u ğäzivini basalmay. Biraq u Qäysärniŋ bir çağlarda šz puştidin tšrälgän bala ekänligini oylapmu qoymiğan edi…

Muhämmät İmin ROZİBAEV.

 

 

Bälüşüş

Javap qalduruŋ