Sadiğaŋ ketäy uyğurum

4
1 964 ret oqıldı

Yähiya TAYİR

Män bu vaqiä toğrisida gezitta işläp jürgän jillirimda aŋliğan edim. Äşu künlärniŋ biridä radiodin şähärlärniŋ biridä «Uyğur» däp atilidiğan haşamätlik bir benaniŋ qäd kštärgänligini hävärligän edi. Biraq uniŋda benaniŋ kim täripidin qurulğanliği, nemä säväptin atalğanliği toğriliq heç qandaq uçur berilmigän. Şu säväptin oqurmänlärgä ätrapliq mälumat beriş mähsitidä mäzkür şähärgä käldim. Bena ätraptiki imarätlärdin šzgiçä ekän. Käŋ mäydan havaräŋ sir bilän sirlanğan tšmür reşetka bilän qorşiliptu. Koçiğa qariğan täripidä egizligi on metrçä beton tüvrüklär turğuzulğan. Ariliği käŋ bolğan tüvrüklärniŋ juquri täripi yerim ay şäklidä tutaşturulğan. Üstidiki bezäklik dairilärniŋ näq otturisiğa yoruqluq bärgüçi näyçilär bilän «Uyğur» degän hät hšsündar pütülgän.

Bena ikki qävätlik edi. Asti restoran, üsti mehmanhana. Säl nerisiğa bilim yurti vä balilar bağçisi seliniptu. Ätrapta adämlär qoyuq. Lekin şunçä imarätlärni bärpa qilğan Äynidin bovay kšrünmidi. Uquşsam, başquruş işliri oğli Zäynidin täripidin elip berilidekän.

— Yahşi niyätlär bilän käpsiz, — dedi jigit qoyuq salamlaşqandin keyin.

— Yahşisi män sizni dadamğa başlap baray.

 

Äynidin bovayniŋ hekayisi 

Män 1990-jilliri şähärdiki avtokolonnilarniŋ biridä jürgüzgüçi bolup işlättim. Şu künlärniŋ biridä rähbärlik meni çaqirip, Rossiyaniŋ Tyumen' şähiridin arheologiya işliriğa ihtisaslaşturulğan bir maşinini elip kelişimni buyridi. Ätisila yolğa çiqtim. Şähär mehmanhaniliriniŋ birigä orunlişip, adresta kšrsitilgän zavodqa bardim. Һšҗҗätlirimni tapşuruvalğan kişi maşinininiŋ bir häptisiz täyyar bolmaydiğanliğini vä şundimu pat-pat yoluqup turuşumni җekidi. U kişiniŋ qeşiğa berip, kelip jürüp vilayät vä uniŋ märkizi bolmiş Tyumen' şähiri toğrisida helä bir nemilärni bilivaldim. Eytişlarğa qariğanda, Çiŋğizhan ğäripkä jürüş qilğanda moşu tävädä on miŋ äskär tutqan ekän. «On miŋ» degänni moŋğul vä tatar tillirida «Tümän» däydekän. Ruslar Äynä şu sšzni šzläştürüp, «Tyumen'» qilivaptimiş. Tyumen' vilayitiniŋ şimali tundra bälbağliri, җänubiy qismi ormanzarliq bilän tutuşup kätkän. Vilayätniŋ märkizi Tyumen' şähiri bolsa, Ğärbiy Sibir'niŋ muhim soda, sanaät, qatnaş märkizi bolup, härtäräplimä täräqqiy qilğan şähär.

Şu җäriyanda meniŋ bilän yeqin munasivättä bolğan kişi bir küni meniŋdin «Sizniŋ millitiŋiz kim?» däp soridi. «Uyğur» dedim. «Bizniŋ şähärdä sizniŋ millättin Täväkülahun degän kişi bar. Bäk esil adäm. Amal bolsa, bir uçrişip, hal sorap qoysiŋiz, tolimu hursän bolup ketätti. Halisiŋiz, turar җayiniŋ adresini yezip berimän», dedi.

Buyrutma berilgän maşina yänä ikki kündin keyin qolumğa tegidiğanliğini bilgändin keyin heliqi kişi yezip bärgän adres boyiçä Täväkül bovay turidiğan җayni taptim. Şähärdin çiqip ketidiğan ariliqtiki bir hoylida yaşaydekän. Öyniŋ işigini qaqtim. İçkiridin «Kim» degän hihiraq avaz aŋlandi. İşikni eçip «Ässalamu äläyküm, Täväkül tağa!» däpla kirip bardim. Män muraҗiät qilivatqan kişi qibligä qarap taharät elivatqan ekän. Meniŋ salimimdin uyğurluğumni bilgän u haŋqetip turup qaldi. Tarmuş bädän, çaçliri aqarğan, şalaŋ saqalliq bu adäm säldin keyin šzigä kälgändäk boldidä, ornidin turdi.

— Va äläyküm ässalam, — maŋa çäkçäriginiçä qarap qaldi bovay. U yanaq ustihanliri tompayğan, peşanisi bilän eğiziniŋ ätrapidiki qoruqlar qoyuqlaşqan, yeşi säksänlärgä taqap qalğan kişi edi. Qolidiki aptavini asta yärgä qoyup, qollirini ğaz qanitidäk kärdi.

— Һoy, meniŋ külbämgä rastinla uyğurumniŋ qädimi ränҗidä qildimu nemä? Ukam, rastinla šzliri uyğurma?

— Älvättä, tağa, älvättä, män uyğur.

— Oŋummu, çüşümmu, šzlirini bu yärlärgä qandaq şamallar uçirip käldi, ukam?

— Özliriniŋ şamalliri bolmamdu, tağa.

— Va bälli, bolmisa nemigä qarap turuş, kälsilä, bir uyğurçilap kšrüşäyli, — u meni qattiq quçaqlap, peşanämdin sšydi. — Huş käptila. Bu işliri bilän җännätkä säkrapla çüşkändäk hoşal qilivättila, җuma ukam. Rastlirini eytsila, meni qandaq taptila?

Külä, külä bu yärgä keliş sävävim, bovayniŋ adresini bärgän kişi vä uniŋ bovayğa bolğan hšrmitini bir pästila sšzläp šttüm.

— Һa…. ha… bäk toğra iş boptu, җuma ukam, bäk ubdan iş boptu. Һeliqi adaşmu meni ubdan çüşiniptu. Män bu nemilär bilän bolğan sšhbätlirimdä uyğur degänniŋ hämmini šzigä ohşaş aq kšŋül sanaydiğan, heç kimgä azar bärmäydiğan, başqilarniŋ qilğan yahşiliğini untumaydiğan, šzi qilğan yahşiliqni untup ketidiğan, ğevät-şikayättin jiraq häliq ekänligini ezip işküzüvätkän desilä. Hoş, şundaq qilip, işlarni tamamlap qoydum, dedilima?

— Huda halisa, šgünlükkä yolğa çiqay dävatimän.

Bovayniŋ qoyuq qaşliri himirlinip, kšzliri oyçan tävrändi.

— Andaqta vaqit ziq ekän. Lekin buniŋğimu şükri. Gäp mundaq. Yaq, demäy bügün moşu yärdä bolidila. Däydiğan gäp bar, ukam.

Taşqiridin süt seğilğan çeligini kštirip bir momay kirip käldi. Uyaqniŋ üzimu, çaçlirimu sap-seriq, kšzliri kšk edi. Täväkül tağam bu yaqa jutlarda rus ayaliğa šylinivaptekändä, däp oylidim. Bu tähminimgä işänçä bolmidi.Sävävi, momay uçisiğa näq uyğur momayliriğa ohşaş addiyğinä kšynäk, ayiğiğa mäsä-kalaç kiyivalğan edi. Yağliğini çekiläp teŋiptu. Uniŋ üstidin çaqmaq güllük yoğan yağliq artivalğan.

— Ässalamu äläyküm, çoŋ apa, — däp aldiğa šttüm.

Momaymu uyğur tilini aŋlavatqaçqa, çäkçäräp aŋ-taŋ turup qaldi. Bovay sšzgä arilaşti:

— Meniŋ mäzlumäm uyğurlişip kätkän tatar qizi. Moşu kişini däp, uyğurlirimniŋ qeşiğa ketälmäy qaldimdä, ukam, ha… ha…

— Va äläyküm ässalam, mehman, — däp mäydisigä çüşüp turğan yağliğiniŋ bir uçini üzigä tartti momay.

— Һoy atisi, šyümizgä mehman kelip qaptiğu, män nemişkä hävär tapmidim, — dedi.

— Kayima momay, sän turmaq, mänmu bu mehmanni hazirla kšrüvatimän. Yänä kelip, mehminimiz meniŋ uyğurumkändä, qara. Boldi qoy, başqa gäplärni keyin qilişimiz. Mehman, Huda halisa, bügün bizniŋ šydä qonup qalidu. Därhal täyyarliğiŋni kšrüp, ukimizni kütüvelişniŋ koyiğa çüşkin. Bayqa, uyğur degän bäk zeräk häq, җuma. Tamiğiŋdin šgän çiqirip jürmisun.

— Ubdan atisi, ubdan, qeni mehmanni içkirigä başlisila.

İşiktin kirişimgä dimiğimğa pişirilgän sütniŋ häm alminiŋ hidi uruldi. Ätrapida birmu uyğur bolmiğan bu makanda šzäm tuğulup-šskän yeza šylirini kšrimän, däp zadila oylimiğan edim. Öy tapsiliq edi. Päganiŋ oŋ täripidä oçaq. Qazanda bolsa, kava qaynavetiptu. Şundaq bolidekän, bu qazanda, uşşaq ugitilğan qurut, aşkški, çäyzä, җämbilkški selip etilidiğan mäŋpär, ügüraş, şintügür, omaş etilişidä guman yoq. Qazan beşidiki qondurulğan asqiğa taldin toqulğan çoyla, qapaq çšmüç, käpkürlär esilğandi. Supiniŋ juqurisiğa konirap kätkän giläm selinğan. Öyniŋ tšridiki tamğa qeqilğan qozuqlarğa çüçilängän lšŋgä, җäynimaz, bovayniŋ җümä namiziğa kiyip baridiğan periҗisi bilän sällisi esiqliq turatti.

Täväkül tağam bilän hantahtidiki qelin kšrpilärgä oltarduq. Däsläp sinçay, keyin tonurniŋ siyadan sepip pişirilgän toğiçini besip, qaymaqliq ätkänçay içtuq. Momay käçkä yeqin piltisi çaçtäk sozulğan, qiymisidin qandaqtu-bir yeqimliq puraq güpüldäp turidiğan läŋmän bilän mehman qildi.

Asasiy gäp kšz bağlinarğa yeqin başlandi. Şähärniŋ mänzirilik koçilirini aylinip, şu ätraptiki bir istirahät beğiğa kirip oltarduq…

Täväkül bovayniŋ hekayisi

Änҗan şähiridiki az sanliq millätlär bilim yurtida uyğur vä qirğiz bšlümliri bar edi. Pärğanä vadisidiki uyğur mäktäplirini tamamliğan uyğur yaşliri top-toğra şu därgahqa oquşqa baratti. Ottura mäktäpni tamamliğan jili mänmu şu yärgä oquşqa bardim.

Bir qarisaŋ, hämmä işlar җayida ketip barğandäk kšrünätti. Qaçanki, 1937-jiliğa ayaq bastuq, şundin başlap, yazniŋ küni qar yeğip kätkändäk boldi. Һämminiŋ çirayi sundi. Äl içidä «Palançi başliqni tutup ketiptu. Pustançi şair bilän heliqi atiği çiqqan alimnimu qolğa elip, sürgün qiptu» degän sšzdin šzgini aŋlimaydiğan bolduq. Kšp štmäy, bu apät bizniŋ bilim yurtiğimu yätti. Qisqa vaqit içidä peşqädäm muällimlär, şundaqla juqarqi kurslarda oquvatqan äŋ yahşi jigit-qizlirimizdin ayrilduq. Änҗan şähirigä yeqin yezilarniŋ biridiki uyğur mäktividä muällim bolup işlävatqan akammu tutqun qilindi. «Bala-qaza qoşlap kelär» deginidäk, akamniŋ beguna äyiplinişigä bärdaşliq berälmigän apammu alämdin štti… NKVD hadimliri bir küni menimu hozuriğa çaqirdi. Sšhbätkä çaqirğan kişi paka boyluq, kšzliri teşiğa tepip turğan, kişigä çäkçäräp qaraydiğan 30 yaşlar çamisidiki uyğur edi. U Özbäkstan vä šzbäk hälqi häm uniŋ tarihi toğrisida heliğiçä iptiharlinip sšzlidi.

— Yoşurup nemä qilay, — ornidin turğaç, qolini käynigä elip, bšlmä içini aylinişqa başlidi u, — biz šzbäklär bilän tili yeqin, urpi-adätlirimizdä kšp ohşaşliqlar bar häliq bolğinimiz bilän heçqaçan ularğa täŋlişälmäymiz. Çünki ularniŋ šz җumhuriyiti, SSSR täväsidä juquri abroyi bar häliq. Şuniŋğa yarişa munasivättä boluşimiz lazim. Undaq deginim, šzbäk hälqiniŋ sani täläp däriҗisidä ämäs. Ularğa šz millitidin yetişip çiqqan ğolluq kadrlar keräk. Ularni kšpäytiş muhim mäsilä bolup hesaplanmaqta. Şundaq şaraitta beşimizğa eğir kün çüşkändä bağriğa basqan, bizni šzliri bilän täŋ hoquqluq kšrgän šzbäk hälqigä yeqindin yardäm kšrsitişimiz lazim. Ahiri bizdä «Adäm ätkängä, tazim ät» degän gäp barğu. Bu hekmätni çin dili bilän çüşängän kšpligän uyğurlirimiz heç ikkilänmäy šzlirini šzbäk däp yazduruvatidu. Şularniŋ biri — mana män. Bu häyirlik işim tüpäyli, abroyluq mähkiminiŋ ämäldari boluş bähtigä yättim. Ändi šzäŋ oylap kšr. Buniŋdin keyin uyğurlar beşini miŋ yärdin taşqa ursimu, millitidin vaz käçmäy, mähsitigä yetälmäydu. Aŋlisam, sän bilim yurtida äŋ iptiharliq yaşlarniŋ biri ekänsän. Bilimän, seniŋmu keläçäktä ämälgä aşurmaqçi bolğan arzuliriŋ mol. Uniŋğa millitiŋni šzgärtmäy yetişälmäydiğiniŋğa imanim kamil.

Keyin yänä nemilärni dedi, bilmäymän. Amma «uyğurliğiŋdin käç» degän sšzni aŋliğanda, jüräk-bağrimni miğildap kätkän qurut-qoŋğuzlar ğaҗilavatqandäk dähşätlik halğa çüştüm.

Ornumdin irğip turdumdä, heç täp tartmay, işik täräpkä qarap maŋdim.

— Nägä?

— Ketimän.

— Meniŋ täklivimgä kšnmämsän?

Uniŋ aldiğa kelip zärdä bilän:

— Mundaq täklipkä duniyağa päqät yaşaş üçünla kälgän, bayliq, abroy-ataqni däp vijdanidin, har-nomusidin ayrilğan murtädlärla kšnüşi mümkin…

Sšzümni tügitälmidim. Taşqirida tiŋ tiŋlap turğan ikki җesäkçi bšlümgä basturup kirdidä, meni dumbalap kätti. Aŋlimiğan ahanät, yemigän tayiğim qalmidi. Şu yärdila qol-ayaqlirimni matap bağlap, çala šlük halda asti beton, kün nuri çüşmäydiğan zindanğa äkilip taşlidi. Soraqsiz on bäş kün yattim. Keyin qandaqtu-bir äyiplärni qoşlap artip, Sibir' yerigä sürgün qilinğanliğimni aŋlidim. Däsläp piyadä, keyin harvu, maşina, poezd bilän meŋip, bir aydin keyin mänzilgä yättuq. Sibir' degän tükärsäŋ, tükrügüŋ muz bolup yärgä çüşidiğan җay ekän.

Biz bu yärgä atmiştin oşuq kişi kälduq. İşimiz sazliqtin yär eçiş, qariğay kesiş, eriq-šstäŋ qeziş boldi. Yatidiğan җayimiz yärni kolap yasalğan gämilär. Soğ qattiq bolğanliği üçün gämigä birqançä yärgä mäş qoyup, otunni qançä yaqsaqmu issitalmattuq. Yäydiğinimiz siqsaŋ, tamçilap su eqip turidiğan qara nan bilän kapusta, yaŋiyu şorpisi. İşimiz nahayiti eğir edi. Açliqtin vä müşkül işlarniŋ azavidin nahayiti kšp kişilär ağriqqa çeliqti, šlüp kätti. Maŋimu şu künlär talay qetim huruç qilğan. Lekin täslim bolğum kälmätti. Һayat bolidekänmän, ata-anamniŋ rohi aldida üz kelälmäydiğan iş qilmaymän, däp oylattim. Bu oy maŋa roh, tenimğa quvät boldi.

Tyumen' şähirigä yštkälgän jili biz tamaqlinidiğan aşhaniğa bir ayiği naka, 60 yaşlar çamisidiki Şamil isimliq tatar kişi aşpäz bolup käldi. U kšrünüştä qapiği seliq, aççiği ços, kam sšz kişi edi. Şuniŋğa qarimay, kişilär bilän yeqinlaşqusi, qolidin kälsä yardäm qilğusi kelidiğandäk kšrünätti. Bir jilçä salam-saat qilişip jürduq. Män u kişigä yeqip qalğandäk edim. Şuŋlaşqa pursät tepilğan çağlarda uzun-qisqa sšhbät quruşattuq. Bu sšhbätlärdin uniŋmu eğir künlärni beşidin štküzgänligini bildim. Bu adäm şu jilliri šziniŋ birqatar şeirliri bilän tonulup qalğan ekän. Tatar hälqiniŋ klassikliri Abdulla Toqay, Һadi Taqtaş qatarliq şairlarniŋ ayrim şeirlirini yadqa oqup, maŋa tählil qilipmu berätti.

Bu kişigä meniŋ bağlinip qelişimniŋ yänä bir sävävi, şu çağlarda yeniğa 12-13 yaşlar çamisida bir qiz kelip jürätti. U  qiz huddi tuhumniŋ seriğiğa paturup alğandäk sap-seriq. Kšzliri kšp kšk. Üzidä säpkisi bar, härikätliri eğir, boyni qisiq, kişigä tik qarimaydiğan miskin täbiätlik qiz edi. U dadisiğa yardäm qilğini kelätti. Kapusta, yaŋiyu aqlatti. Bäzidä yoğan çeläklärdä qiŋğiyip, su toşup jürgänlirini kšrättim. Şamil tağiniŋ äşu kšrümsiz qizi maŋa täŋdişi yoq bir җanan kšrünätti. Muhäbbät degini şu bolsa keräk. Şu çağdila män muhäbbätni millätkä, çoŋ-kiçikkä, yahşi-yaman, sät-çirayliqqa qarimay kšydürüveridiğan bir otqa qiyas qilğan edim. Şu otta helila kšydüm. Qiz buni säzdi. Çünki u meni kšrsä, šziçila hšppidä qizirip ketidu. Soallirimğa җavap bärgiçä titiräp, barmaqliri bilän yär sizip, şükkidä oltirivalidu. Män bolsam, uniŋ šzini mändin qaçurup jürginigä qarimay, mälisidin ägip ketälmäydiğan boldum.

İkkimizniŋ nä koylarğa çüşüp qalğinimiz atisiğa mälum boldi. Aŋğiçä 1953-jilmu käldi. Şu jili SSSR Aliy Keŋişiniŋ pärmani bilän biz tutqunluqtin azat bolduq. Һayat qalğan birqatar jutdaşlirim šylirigä qaytti. Män qaytalmidim. Rastini eytqanda, amalsiz yaki mäҗburiy yosunda millitini šzgärtivalğan ağinilärniŋ maŋa hiҗalätçilik bilän qaraşlirini istimäy qaldim. Uniŋsizmu meni u täräplärdä kütüvatqan heçkim yoq edi. Bu toğrisida ubdan bilidiğan Şamil tağam bir küni mälidin bir ikki kişini çaqirip, ändila 15 yaşqa toluvatqan qizini maŋa çetip qoydi. U qiz baya siz kšrgän momay. İsmi Munirä. Uniŋdin ikki oğul, ikki qiz kšrdüm. Qiz bala qandaq bolmisun millätkä väkillik qilalmaydekän. Ular šzliri sšygän kişilärgä yatliq bolup, şularniŋ qomiğa kirip kätti. Amma oğullirim meniŋ üzümgä ayaq basmidi. Çoŋi Abbas oquş bilän Türkiyagä barğanda, bir türk qizi bilän tonuşuptekän, şuniŋğa šyländi. Känҗimiz Kabil bolsa, äzärbäyҗanliq bir avar qizi bilän baş qoşti. Hudağa miŋ märtivä şükriki, kelin vä nävrilirim bilän huddi Qäşqärdin hazir çiqqandäk sap tilimizda sšzlişimiz, desilä.

Orni kelip qaldi, ätimalim, Täväkül tağamniŋ sšzini şu yärdä bšldüm:

— Çüşändim. Uyğurni җan-tänliri bilän sšyüp, himayä qilip käptila. Şundaq bolğandin keyin Änҗan täräpkä štmisilimu, uyğurlar ziç җaylaşqan Almuta vilayitigä kšçsila boptekän.

Bovaydin hijilliq säzmidim. Soalimğa şu zamanla җavap berişkä aldiridi:

— Buni oylimidi dämdila. Yätmişinçi jilniŋ kirişi bilän äşu oyni ämälgä aşuruş üçün silär täräpkä bardim. Kšŋlüm bäk eçildi. Uyğurlirim bar yärniŋ hämmisini ägip çiqtim. Hursän bolidiğan gäp tola. Amma kšŋülni hirä qilidiğan җaylirimu bayqaldi, ukam…

— U nemä bolğidi, tağa?

— Taza oylap kälgändä ränҗiydiğanmu yeri yoq. Şundimu aŋlap baqsila.

— Hoş, hoş?

— Uyğurlar yaşavatqan yeza, nahiyälärdä gäp yoq. Һämmä gäp Almuta degän yärdä bayqaldidä. Bu yärdiki uyğurlirimiz päqätla ruslişip ketiptu ämäsma. Rast, hazir rus tilini bilmigän adämgä qiyin. Uniŋ üstigä җahanni çüşinimiz desäk, bu tilniŋ hekmiti kšp. Şundimu šlüm degän bar. Җäsidimiz lähätkä kšçkändä «Millitiŋ kim?» däp soraydiğan gäp barğu. Özimizni šzimiz saqlimisaq kim saqlap beridu? Taşqirida rusçä sšzlisäkmu, šydä šzimizniŋ ana tilida sšzlisäk, kim bizniŋ eğizimizğa tuvaq bolatti… Moşu häqtä bir uyğurumğa kšyünüp gäp qilsam, burhuni buzulğanmu yaki müҗäzi şundaqmu bilmäymän, huddi kiçik balini qaqqandäk qeqivätti. «Qaysi äsirniŋ adimisiz, hazirqi zamanda uyğur tili bilän nemä qilalaymiz? Män uyğur däp beşimizğa müŋgüz çiqtimu?» demämda. «Yaq, buradär, undaqla däp kätmisilä. Ümütsiz şäytan. Su aqqan saylarda yänimu  su eqip qalar» demäkçi boldimu, lekin gepimniŋ suğa ketidiğanliğini säzdim. Bu birinçi gäp, ikkinçi gäp, 1962-jili çidap bolğusiz milliy kamsitişlarğa çidimiğan uyğurlirimiz «Nemä bolsaq qerindaşlirimizniŋ qeşida bolayli» däp, tarihiy Vätinidin bu täräpkä kšçüp çiqqan. Biraq bu yärdiki qerindaşlar ularni çüşänmästin, äksiçä, «Kälgündilär», «Täyyar nanğa çiqqanlar», «hitayliqlar», degängä ohşaş sšzliri bilän kšŋüllirigä azar selip jürüptu. Häyir, bumu bir bändiçilik, šygä qaytip käldimdä, balilarni jiğip, Almuta täräpkä kšçmäkligimizni eyttim. Bu gepimgä hämmidin aval maŋa yatliq bolğan çağda «Ömür boyi deginiŋni qilimän. Sän nädä bolsaŋ, mänmu şu yärdä bolimän» degän ayalim raziliq bildürdi. Balilardinmu şu gäpni aŋlidim. Jutqa aş tartip, ätä maŋimiz degän küni hoyliğa holum-hoşna, yaru-buradärlär dükürlişip käldi. «Bizdin nemä yamanliq kšrdüŋ? Yahşi künlärnimu, yaman künlärnimu billä štküzgän ämäsmeduq. Uniŋ üstigä seni bäk uluqlaydiğan Muniräniŋ ata-anisiniŋ häm sürgündiki çağliriŋda sän bilän eğir künlärni tartqan kšpligän jutdaşliriŋniŋ qäbri moşu yärdä. Ularni taşlap çidarsänmu? Ahir, bändä degängä kšŋli su içkän җay äziz ämäsmu» degängä ohşaş sšzlärni qilişti.Beşim qatti. Munirämu, balilarmu meni atlap bir nemä dälälmidi. Hulläs, ularniŋ üzigä ayaq basalmidim.

 

Äynidin bovayniŋ hekayisi

Yolğa çiqidiğan küni saat onlarğa yeqin maşinini qolumğa aldimdä, häyäl qilmay Täväkül tağamniŋ šyigä bardim. Munirä çoŋnam gšşlirini mol qilip polu dämläptu. İştiha bilän yeduq. Käynidin sinçay boldi. Neminidu banä qilip momay talağa çiqqanda, Täväkül bovay qoynidin helä eğir bir haltini elip, aldimğa qoydi:

— Haltida altun täŋgilär bar, — dedi bovay, — sürgündä jürgän künlirimniŋ biridä çoŋqurluği bir yerim metr kelidiğan eriq qezivatattim. Bir çağda kätminim nemigidu uruldi. Därhal şu yärni qol bilän kolaşqa başlidim. Kšp štmäy, qolumğa ihçam bir koza qaça çiqti. İçi liq tolğan altun. Şu päyttä Çiŋğizhanniŋ šz zamanisida moşu yärdä äskär tutqanliği yadimğa çüşüp, bu altunni şu äskärlärniŋ başliği yaki bolmisa yärlik bir mülükdar yoşurğandu, däp oylidim. Däsläp uni hškümätkä tapşuruş koyiğimu çüştüm. Biraq män işinidiğan başliqlar bu yärdä yoq. Keyin moşu haltini toğrilap, altunlarni qaçilidim. Öylängän çeğimdimu, bu šylärgä egä bolğan çağlirimdimu haltini yoşurup jürdüm. Һärhil şerin oylarğa aldinip qalmisun, däp bu häqtä ayalimğimu, balilirimğimu eytmay kelivatimän. Mana ändi bu sirni bir huda, bir män vä siz bilisiz. Buni bir amal qilip elip ketiŋ. Yoli çüşsä, kelidiğan jili silär täräpkä štimän. Aŋğiçä buni pulğa aylandurup qoyuŋ. Män barğandin keyin uni muhtaҗ җanlarğa tarqitip berärmiz.

Bovay bu gäplärni huddi balisiğa eytivatqandäk hatirҗäm sšzlimäktä edi. Män haltini u kişiniŋ aldiğa iştirip qoydum.

— Tağa, sili bilän sirdaş bolğinimğa ändiginä ikki kün boluvatidu. Meniŋ oğri yaki toğri adäm ekänligimni bilmäydila. Şundaq turup, maŋa qandaq işinidila?

Bu gepim bovayğa yaqmidi. Hantahtiğa tiräҗäp bir päs oltirivaldidä, kšzümgä tik qaridi:

— Siliniŋ kim ekänligini maŋa monu kšzliriŋ eytip turidu. Kšz degän zehin bilän küzätküçigä adämniŋ kimligini eniq kšrsitip beridiğan äynäk. Uçraşqan mäzgilimizdin tartip meni šz atilirini tiŋşiğandäk tiŋşidila. Külsäm küldila, jiğlisam jiğlidila. Şuniŋdin başqa män silidin heçbir ğäyrilik säzmidim. Şundaq bolidekän, sili män istigän adäm.

Bovay başqa gäp qilmay, haltini qolumğa tutquzup, ornidin turdidä:

«Säpärliri behätär bolsun. Alla yar bolsun» däp meni yolğa saldi.

Hulläs, çoŋ mäҗburiyät vä işänçä bilän jutqa qayttim. Rähbärlik väzipini orunlap kälginimdin razi boldi. Amma uzaq zaman hatirҗäm bolalmidim. Elip kälgän altun kiyimlirimniŋ bir yerigä yoşurunup, päytini tapsa çaqidiğan çayandäk vähimigä saldi. Aridin altä ayçä vaqit štkändä šzämni säl hatirҗäm sezişkä başlidim. Şuniŋdin keyin altun sodisi bilän iş elip baridiğan dukan, zärgarlarğa qatnap jürüp, bizäçä altunni pulğa almaşturdum. Başqilarniŋ kšŋlidä guman päyda bolmisun däp başqa şähärlärgimu berip, şu boyiçä iş elip bardim. Qisqisi, bir jildin oşuq yol jürüp, altunlarni pulğa almaşturup boldum. Nahayiti kšp pul boldi. Täväkül bovaydin bolsa hävär yoq. Yänä bizäçä küttüm. Ahiri hävär bolmiğandin keyin 1992-jili avgustta yänä Tyumen' şähirigä bardim. Һäyäl qilmay, bovayniŋ šyigä yättim. Miŋ nadamätlär bolğayki, Täväkül bovay alämdin štkän ekän. Munirä çoŋnam bolsa, biyil baharda vapat boptu. Oğlini elip, qäbirstanğa çiqtim vä märhumlarniŋ rohiğa atap qur°an tilavät qildim. Jutqa kälgändin keyin yärlik hškümät häm maarip bšlümi bilän kelişip, yär alduqtä, quruluşlarni başlivättuq. Qisqisi, şunçä bena bir yerim jil ätrapida šrä boldi. Aşqan puliğa bazarda kšlämlik aşhana, yemäk-içmäk dukinini açtuq. Җay-җaylardin hünärgä täşna yaşlar bilän kiçik oğul-qizlarni jiğip, bilim yurti vä balilar bağçisidiki işlarni başlivättuq. Aliy bilimlik ustazlar vä tärbiyiçilär bu işlarni oŋuşluq elip ketivatidu. Restoran, mehmanhana, aşhana häm dukandin çüşkän kirim bilän balilarniŋ tamiği, kiyim-keçigi, şundaqla dairimizdiki işçi-hizmätçilärniŋ ayliq maaşini qamdavatimiz. Һämmä härküni Täväkül bovisini hšrmät bilän äskä alidu vä rähmätlär eytidu. Muhbir ukam, silär duniyada äŋ sovapliq käsip egiliri. Bovayniŋ rohini şat qilip, bu kişi toğrisida birär närsä yezişiŋizda gumanim yoq…

***

Äynidin bovay bilän hoşlişip maŋğinimda qaraŋğu çüşüp qalğan edi. Zäynidin benalarniŋ keçilik kšrünüşidin bährimän bolsun degän çeği, maşinisi bilän yänä şu yärgä elip käldi. Benalarniŋ çiraqliri ätrapni ala-yeşil, aq-qizil räŋlärgä kšmgän ekän. Benaniŋ üstidiki «Uyğur» degän yeziq šzgiçä hšsündarliniptu. Goya, u yärdä bayiqi hät ämäs, bälki kšzliri çaqniğan, hšsni nurlanğan Täväkül bovay razimänlik bilän qäd kerip turğandäk edi. Benadin çiqip ketivetip yänä şu yärgä qadaldim. Bu çağda bovay ikki qolini şiltip, «Mehman, bu yärgä pat-pat kelip turuŋ. Bu yärdä sizni huş qilidiğan yeŋiliqlar bolup turidu» dävatqandäk sezindim. İç-içimdin zoqlinip, «Sadiğaŋ ketäy, uyğurum», däp şivirliğinim esimda.

Bälüşüş

4 İzahät

  1. allahim shundaq millitim, xelqm dep ketken qedirdanlirimizning yatqan yérini jennet qilghaysen!

  2. bu temini vatanda qerendaşlirimiz uyğur yeziqida tor bekatlarda qoyğan idi’ oquğan adёmniŋ hammisi qattiq hayajanlandi’ bu bir çoŋ hoş havarkan diyişip katti.
    http://ejdad.com/bbs/forum.php
    mana muşu saitta.
    kšrup qoysaŋ paydisi tegep qalidu.

Javap qalduruŋ