Afrikiliq al'binoslar

0
883 ret oqıldı

Al'binizm (latinçä albus — aq) — adäm organizmidiki tängä, çaçqa vä kšzgä räŋ biridiğan melanin pigmentiniŋ tuğma tapçilliğidur. Bu ağriqqa duçar bolğanlarni al'binoslar däp ataydu. Evropa bilän Şimaliy Amerikida 20 miŋ adämgä — bir, Afrikida 4 miŋ adämgä bir al'binostin toğra kelidu. Ularniŋ kšpçiligi (370 miŋdin oşuq adäm) Tanzaniyadä yaşaydu.

Afrikiliq al'binoslar duniyadiki häm mäniviy, häm iҗtimaiy җähättin hovup astida yaşavatqan ahaliniŋ bir qismidur. Һaҗätlik pigmentniŋ yetişmäsligidin ularniŋ organizmi ul'tra gülnäpşä şoliniŋ, yäni künniŋ täptidin härhil hovupluq ağriqlarğa duçar bolidu. Eniğiraği, tšrttin üç qismi ottuz yeşidila terä raki bilän ağriydu. Şuŋlaşqa 2004-jildin buyan Afrikidiki al'binoslarğa yardäm qiliş fondi ahaliniŋ bu problemiliq qatlimiğa kün nuridin qoğdinidiğan krem bilän mähsus kšzäynäkni häqsiz tarqitip kälmäktä.

Afrika ahalisi bilim elişqa ançila intilip kätmäydu. Şuniŋ aqivitidin qit°ädä nadanliq häm qalaqliq käŋ ovҗ alğan. Yärlik diniy šlimalar, tevip-bahşilar buniŋdin mahirliq bilän paydilinip, nadan häliqniŋ meyisigä härhil çüşänçilärni siŋdürüp, šz ilkigä qaritivalğan. Mäsilän, turğunlar arisida «Al'binoslar bähitsizlik elip kelidu», degän çüşänçä moҗut. Äŋ dähşätligi, teviplar ularniŋ organlirini davalaş mähsitidä paydilinidu. Häliq davaliğuçiliriniŋ pikriçä (hurapiy häliq üçün u nahayiti muhim ähmiyätkä egä), al'binoslarniŋ put-qolliri, kšzliri häm çaçliri adämgä alahidä küç-quvät, sağlamliq hädiyä qilidu. Bu çüşänçä qit°ädä, bolupmu Tanzaniyadä al'binoslarniŋ ammiviy qirilişiğa elip kälmäktä. Eniğiraği, namratçiliq zärdavini çekip kelivatqan häliq ularni šltürüp, parçilap setiş arqiliq turmuşini җšndäşkä štkän. Mäsilän, al'binosniŋ bir qoliniŋ bahasi 2 million Tanzaniya şillingiğa, yäni 1,2 miŋ AQŞ dolliriğa baravär. Umumän bir al'binosniŋ šlümidin 100 miŋ AQŞ dolliri miqdarida payda kšrüş mümkin ekän. Ottura afrikiliqniŋ mundaq pulni 25 jil davamida işläp tapidiğanliğini äskä alsaq, buniŋ šzi kämbäğälçilik girvigidä yaşavatqan ahali üçün pütmäs-tügimäs bayliqtur.

Al'binoslar murdiliriniŋ asasiy heridarliri — teviplar, bahşilar vä başqa häliq tibabätçiliri. Ular bu tovarni setivalğan bahasidin näççä hässä nurğun payda tapidu. Eniğiraği, teviplar al'binoslarniŋ qenidin vä içki organliridin «bayliq elip kelidiğan», «paravän hayat hädiyä qilidiğan» sehirliq şirnilarni täyyarlaydu. Afrikiliqlarda şundaqla «Al'binoslarniŋ teniniŋ bir parçisini altun kaniğa selip qoysa — ğäznä mol bolidu, qarmaqniŋ uçiğa ilip qoysa, uniŋğa içidä altun bar beliq çüşidu», degän külkilik etiqatmu bar. Häliq arisida «Al'binosniŋ terisi SPİDtin davalaydu», degän miş-mişmu taralğan kšrünidu.

Һakimiyätniŋ bepärvaliği häm qanunniŋ aҗizliği tüpäyli Afrikida al'binoslarniŋ qästän šltürülüşigä qät°iy çäk qoyuş zadila mümkin bolmayvatidu. 2009-jili al'binosni šltürüp, parçilap satqan qatil üstidin sot bolup, uniŋ šlüm җazasiğa hšküm qilinişimu, başqilarğa degändäk savaq bolalmiğan. Yärlik qanun boyiçä, al'binosni šltürmästinla, putini yaki qolini kesivelip satqan adämgä päqät 6 — 7 jilliq türmä җazasi qaraşturulğan.

Tanzaniyaniŋ bir qatar şähärliridä al'binoslarniŋ baliliri oquydiğan mähsus mäktäplär paaliyät elip baridu. Ularniŋ behätärligini täminläş üçün küzätmu qoyulğan. Amma buniŋ mäsilini toluq häl qilidiğanliğiğa işänçä yoq. Çünki «oçilar» küzätçilärni ahçiğa setivelip, al'binos balilirini oğrilap ketidiğan ähvallarmu yüz bärgän.

2008-jili 19-oktyabr' küni Dar-es-Salem şähiriniŋ ahalisi al'binoslarniŋ hoquqini himayä qiliş mähsitidä ammiviy namayişqa çiqti. Şu küni käçqurunluği uni uyuşturğuçilarniŋ biri qaraqçilar huҗumiğa uçrap, put-qolliridin ayrilidu. Yänä bir namayişçini namälum birliri çepip, parçilavetip, qeçip ketidu.

Juqurida qäyt qilinğinidäk al'binoslar — äŋ dähşätlik šmür qaynimida hayat käçürmäktä. Ular šzlirini bu ähvaldin päqät Ğäripla qutulduralaydu, degän ümüttä.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ