• Йеңилиқлар
  • 13 Сәуір, 2012

«Проблемилиримизниң йешилиши ихтисат билән сәвийәгә бағлиқ»

Қазақстандики уйғур рәссамлириниң бүгүнки һаят нәпәси қандақ? Уларниң қандақ проблемилири бар? Уйғур тәсвирий сәнъитиниң келәчигидин немә күтүшкә болиду? Мошу вә буниңдин башқиму соалларға җавап елиш мәхситидә «Уйғур авази» гезитиниң редакцияси «дүгләк үстәл» уюштурди.  Униңға исимлири көпчиликкә тонулған рәссамлар — Қазақстанниң хизмәт көрсәткән әрбаби Һашимҗан Қурбанов, «Дуния арт» галереясиниң мудири, рәссам-карикатурист Һакимҗан Гүлиев, Т.Жүргенов намидики Қазақ Миллий Сәнъәт академиясиниң доценти, хәлиқ ара сәнъәт фестивальлириниң лауреати  Руслан Йүсүпов, җумһурийәтлик вә хәлиқ ара көргәзмиләрниң иштракчиси, рәссам Күрәш Зулпиқаров вә һәйкәлтараш Рустәм Шәмахунов қатнашти. «Уйғур авази»:Силәрниң сөйүмлүк кәспиңларни Кеңәш Иттипақи моҗут дәвирдә таллавелип, шу заманниң роһиға, идеологиясигә мувапиқ иҗат қилип кәлгиниңлар һәммимизгә яхши мәлум. Башқичә ейтқанда, коммунистик партияниң «көңлидин чиқидиған» рәсимләрни сизип, шуниң һесавиға һаят кәчүрүп, утуқ қазандиңлар. Әнди бүгүнки түзүмниң силәргә қоюватқан тәливи тамамән башқа. Униң үстигә адәмләрниң турмуш-тирикчилиги, иҗтимаий әһвали, сәвийәси, көз қарашлири илгәркидин кәскин пәриқлиниду. Шуниңға мунасивәтлик рәссамларға илгәркидәк «жуқуриниң» көрсәтмиси билән әмәс, бәлки өзлириниң хаһиши, башқичә ейтқанда, жүрәк әмри билән, шундақла күн көрүш үчүн бирәвниң буйрутмиси билән ишләш, йәни херидариниң еһтияҗиға қарап иҗат қилиш имканийити туғулди. Силәр бу пурсәттин қанчилик дәриҗидә пайдилиниватисиләр? Умумән, бүгүнки күндә уйғур рәссамлириниң елимиздики һәм дуниядики орни һәм роли қандақ? Руслан ЙҮСҮПОВ: — Шуни пәхирлиниш билән ейталаймәнки, бүгүнки күндә уйғур рәссамлириниң аброй-инавити пәқәт хәлқимиз арисидила әмәс, бәлки пүткүл елимиз даирисидә наһайити жуқури балдаққа көтирилди. Көплигән кәсипдашлиримизниң исимлири мустәқил Қазақстан қамусидин, һәр хил илмий әсәрләр билән топламлардин орун алди. Умумән, җумһурийитимиздики тәсвирий сәнъәт тәрәққиятини уйғур рәссамлириниң иҗадийитисиз тәсәввур қилиш тәс. Әсәрлиримизниң мәзмун-маһийити, сүпити җәһәттин алғандиму, дәриҗимизни дуния рәссамлиридин төвән дәп һесаплимаймиз. Умумән, бүгүнки таңда Мәркизий Азиядә истиқамәт қиливатқан уйғур рәссамлирини мевилик иҗат қиливатиду дәп ишәшлик ейталаймиз. Амма әшу әмгәкни тәрғип қилиш, өзгиләргә тонутуш йолида техи көңүлдикидәк һәрикәт болмайватиду. Буниң сәвәвини издисәк, йәнә шу ихтисатқа келип тирилиду. Йәни хираҗәтниң йоқлуғидин дуния сәһнисигә чиқалмай келиватимиз. Бу җәһәттин чамимиз Бишкек билән Ташкәнткә беришқа аранла йетиду. Һашимҗан ҚУРБАНОВ: — Өз әмгәклиримизни өзгиләргә тонутушта, дуния сәһнисигә чиқиришта қийинчилиқларниң болуватқанлиғиға көз жумалмаймиз, әлвәттә. Шундиму көплигән кәсипдашлирим йолини тепип, өз әмгәклирини хәлиқ ара мәйданда көрситишни билди. Мәсилән, өзбәкстанлиқ кәсипдишимиз Леким Ибрагимов 1998-жили дуния мәдәнийитиниң тәрәққиятиға қошқан төһписи үчүн Россия бәдиий академиясиниң Алтун медали билән мукапатланди һәм Өзбәкстан вә Россия Бәдиий академиялириниң академиги унвани берилди. Қазақстандин Абдукерим Иса 2005-жили Каннда (Франция) «Мой қәләм» номинацияси бойичә Алтун медальға егә болди. Мундақ мисалларни йәниму көпләп кәлтүрүшимиз мүмкин. Мошуниң өзидинла бизниң кәсипдашлиримизниң қанчилик талантқа, қабилийәткә егә екәнлигини сезивелиш тәс болмиса керәк. Мошу йәрдә өз пикримни көрнәклик язғучи Зия Сәмәдиниң: «Биз, уйғур язғучи-шаирлири, хәлиқ ара мәйданға чиқишимиз үчүн китаплиримиз миннәтлик түрдә дуниявий тилларға тәрҗимә қилиниши керәк. Һә, рәссамлиримиз болса, һеч қандақ тәрҗимансизла әсәрлирини дунияға тонутуш қудритигә егә. Шуңлашқиму уларни бизгә нисбәтән хелила чапсан тәрәққий етиватиду дәп һесаплаймән» дегән сөзи билән тәстиқләшни тоғра көрүватимән. Һакимҗан ГҮЛИЕВ: — Җәмийәтниң, түзүмниң өзгиришидин қәтъий нәзәр, һәр қандақ адәмниң һаяти, турмуш-тирикчилиги давамлишивериду. Биз, рәссамларму, заман тәләплиригә риайә қилған һалда, дуч кәлгән қийинчилиқларға бәрдашлиқ берип, иҗадийәт мәйданида қизғин һәрикәт қиливатимиз. Тиришчанлиқ, бәрдашлиқ һәм шиҗаәтлик әмгәк нәтиҗисидә көплигән утуқларни қолға кәлтүрүватимиз. Сабиқ Кеңәш Иттипақи мәмликәтлиридики, тарихий вәтинимиздики кәсипдашлиримиз билән турақлиқ иҗадий мунасивәттә болуп, бир-биримизни йеқиндин қоллап-қувәтләп келиватимиз. Шуниң нәтиҗисидә хәлқимизниң тарихиға, мәдәнийитигә, урпи-адәтлиригә аит көплигән бебаһа әсәрләр яритилди. Умумән, биз, рәссамлар, иҗадийәт әркинлигидин пайдилинип, хәлқимизниң аброй-шәнини дуния миқиясида көтириш йолида имканийитимизниң яр беришичә әмгәк қиливатимиз. Күрәш ЗУЛПИҚАРОВ: — Уйғур рәссамлириниң ахирқи жилларда қолға кәлтүргән утуқлири һәққидә кәсипдашлиримниң ейтқанлирини йетәрлик дәп ойлаймән. Шундиму униңға қошумчә һәйкәлтарашлиқ сәнъити һәққидә икки еғиз пикир билдүргүм келиватиду. Ечинарлиғи, бу җәһәттин биздә мутәхәссисләр йетишмәйду. Шундиму кейинки вақитларда, қисмән болсиму, бу бошлуқни толтуруп келиватқан кәсипдашлиримға чәксиз миннәтдарлиғимни билдүрмәкчимән. Мәсилән, бүгүнки «дүгләк үстәлгә» қатнишиватқан Рустәм Шәмахунов дөләт вә җәмийәт әрбаби Исмайил Йүсүповниң, Мәһәмәтҗан Абдуллаев билән Әркин Мәмәтбақиев эстрада юлтузи Мурат Насировниң бюстлирини барлиққа кәлтүрди. Тәсвирий сәнъәтниң бу мурәккәп жанриға келәчәктиму көңүл бөлүш керәк дәп ойлаймән. «Уйғур авази»:Журналистлар, иш бабида һәр хил саһа вәкиллири билән учришип, сөһбәтлишип туриду. Шу җәриянда уларниң дуч келидиған қийинчилиқлири һәққидә гәп қозғалғанда, у қийинчилиқларниң асасән ихтисат вә мәбләғ билән мунасивәтлик екәнлиги ениқлиниду. Бу җәһәттин рәссамларму истисна болмиса керәк. Бүгүнки таңда силәрниң асасий проблемаңлар немидин ибарәт? Һакимҗан ГҮЛИЕВ: — Биз, Кеңәш дәвридә оқуп, иҗат қилған рәссамлар, асасән мой қәләм һәм графика жанрлирида паалийәт елип бериватимиз. Һә, бүгүнки күндә униң һеч кимгә һаҗити болмай қалғандәк. Шуңлашқиму бүгүнки әвлат бу йөнилишни таллиғуси кәлмәйду. Һазирқи яшлар заман тәливигә лайиқ дизайнер, мемарчи охшаш мутәхәссисликләрни әвзәл көриду. Чүнки бүгүнки түзүмдә шулар алаһидә еһтияҗға егә. Әнди нәрқ ихтисади шараитида һәр қандақ рәссамниң әсәрлири өз херидарини тепиши керәк. Бәхиткә қарши, рәсимлиримизниң сетилиши наһайити гиҗиң. Буниң икки сәвәви бар. Биринчиси — хәлиқ үчүн әң муһими — җан беқиш, турмуш-тирикчилигини йолға қоюш. Мошу нуқтәий нәзәрдин елип қариғанда, мәнивий һаят анчила бир әһмийәткә егә әмәс. Иккинчиси — мусулман менталитети. Чүнки Ислам динида адәм қияпитини сизиш мәнъий қилинған. Шуңлашқиму биз рәссамлар әсәрлирини күндилик һаятта пайдилинишқа адәтләнмигән. Һә, Европида болса, XVІІ — XVІІІ әсирләрдила сәнъәт диндин аҗрап, хәлиқниң турмуш-тирикчилигидин мустәһкәм орун алған. Шуңлашқиму биз едәнгә кигиз-паласларни селип, тамлиримизға гиләм илсақ, улар өйлирини рәссамлар әсәрлири вә қол һүнәрвәнчилик буюмлири билән җабдуқлайду. Һашимҗан ҚУРБАНОВ: — Һакимҗан ейтқандәк, һәқиқәтәнму тәсвирий сәнъәт диндин жирақлашқа башлиди. Һәтта XІV — XV әсирләрдила Флоренциядә бир топ рәссамлар чирколардин чиқирилип, дөләт һимайисигә өтти. Уларни қоллап-қувәтләйдиған меценатларму пәйда болушқа башлиди. Бу җәрияндин Россияму чәттә қалмиди. XІX әсирдә тиҗарәтчи — Третьяков даңлиқ Репин, Суриков, Айвазовский охшаш 12 рус рәссамиға хелила көп миқдарда ахча берип, дунияниң җай-җайлириға рәсим сизиш үчүн әвәтти. Кейин уларниң әсәрлирини сетивелип, чоң бир галереяни бәрпа қилди. Аридин икки әсир өтсиму, әйнә шу даңлиқ Третьяков галереяси һелиму дуниядики әң көп зиярәт қилинидиған рус хәлқиниң әң есил мәнивий дәргаһи сүпитидә сақлинип кәлмәктә. Мениңчә, уйғурларғиму әйнә шундақ бир Третьяков керәк. Раст, 1991-жили Кеңәш мәдәнийәт фонди йенидики Уйғур мәдәнийитигә һәмкарлишиш кеңишиниң рәиси, тиҗарәтчи Полат Талипов уйғур рәссамлириниң бешини қошуп, хелә яхши ишларни башлиған еди. Әпсус, униң ахири чиқмай қалди. Күрәш ЗУЛПИҚАРОВ: — Кеңәшләр Иттипақи моҗут дәвирдә рәссамларға Улуқ Вәтән уруши, октябрь инқилави, ленинизм-марксизм идеологияси мавзулириға сизилидиған рәсим-плакатларға буйрутмилар нурғун бериләтти. Бизгә бу чәктин чиқишқа болматти. Һә, һазир болса, иҗадийәт әркинлиги моҗут. Буниңдин үнүмлүк пайдилиниватқан кәсипдашлирим көпләп санилиду. Мәсилән, Леким Ибрагимов, Руслан Йүсүпов охшаш рәссамлиримиз тарихий вәтинимизни зиярәт қилип, шу йәрдә сизған рәсимлири билән шөһрәт қазанди. Ейтиш керәкки, бүгүнки техникилиқ тәрәққият, болупму компьютерлашқан дәвир рәссамларға сезиләрлик сәлбий тәсирини йәткүзүватиду. Һазирқи яшлар май бояқ, қериндаш қатарлиқ рәссамчилиқ әсвап-үскиниләрдин пайдилинишниң орниға, компьютерда ишләшни әвзәл көриду. Буни мән тәсвирий сәнъәттики дегродация яки кәйнигә чекиниш дәп баһалиған болар едим. Руслан ЙҮСҮПОВ: — Кеңәш Иттипақи парчилинип, униң тәркивидики башқа җумһурийәтләр қатарида өз мустәқиллигини алған Қазақстанниң дөләт сүпитидә шәкиллиниш йолида мурәккәп җәриянни бесип өткәнлиги һәммимизгә мәлум. Бу җәһәттин болупму бюджет мәһкимилириниң хадимлири билән иҗадийәт адәмлири көпирәк зәрдап чәкти. Биз, рәссамлар, дуч кәлгән қийинчилиқларға бәрдашлиқ берип, кийимсиз-тийинсиз қалсақму, сөйүмлүк кәспимизни, иҗадийитимизни ташлимидуқ. Әң ечинарлиғи әйнә шундақ шараитта миң бир мәшәқәтләр билән яратқан әсәрлиримизниң һеч кимгә керәк болмай қалғанлиғидур. Бүгүнки күндә мирасгаһ, галереялиримизни зиярәт қилғидәк адәм йоқ. Қиммәт баһалиқ әсәрлиримиз устиханилиримизда топа бесип ятиду. Нә чарә! Мәлум жиллар өткәндин кейин мүмкин әвлатлиримиз уларниң қәдригә йетип, өз баһасини берәр дегән үмүттә иҗадий паалийитимизни бир минутму тохтатмай, давам қиливатимиз. Рустәм ШӘМАХУНОВ: — Бүгүнки күндә барлиқ нәрсиниң пул билән өлчинип, мәнивий һаяттин чәтнәп кетип барғинимиз мени бәк ечиндуриду. Кеңәш дәвридә имканийәт аз, мавзу чәкләклик болсиму, рәссам болушқа қизиққучи яшлар нурғун еди. Биз бояқ, қериндаш вә башқа һаҗәтлик нәрсиләрниң тапчиллиғиға қаримай, издәп тепип рәсим сизаттуқ. Мәктәпләрдә, оттура мәхсус вә алий билим дәргаһлиридиму тәсвирий сәнъәт пәниниң муәллимлири шагиртлириға нисбәтән тәләпчан болидиған. Һәвәскар рәссамлар арисида һәр хил дәриҗидики конкурс-мусабиқилар турақлиқ өткүзүлүп туратти. Мениңчә, яш әвлатни тәсвирий сәнъәткә қизиқтуруш үчүн нәқ мошундақ чарә-тәдбирләр һавадәк һаҗәт. Шуңлашқиму қедимий рәссамчилиқ сәнъитиниң келәчигини ойлисақ, уни яш әвлат тәрбийисидин башлишимиз керәк. «Уйғур авази»:Өзәңлар жуқурида тәкитләп өткәндәк, һәр хил қийинчилиқларға бәрдашлиқ берип, иҗадийәт мәйданида шиҗаәтлик әмгәк қиливатқан рәссамлиримизниң «кәнҗилири» қириқтин ашти. Уларниң кәйнидин изини бесип чиққидәк варислар йоқниң орнида. Силәрниң оюңларчә, мошу бошлуқни толтуруш йолида, йәни яш әвлатни тәрбийиләш бойичә қандақ ишларни әмәлгә ашуруш керәк? Һакимҗан ГҮЛИЕВ: — Биз һәқиқәтәнму алға маңимиз дәп, арқимиздики проблемилар һәққидә унтуп қалдуқ. Шуңлашқиму кейинки бир нәччә жилда шагирт тәйярлаш ишиға кириштуқ. Бу җәһәттин бизниң биринчи вәзипимиз яш әвлатниң рәссамчилиқ сәнъитигә болған һәвәсини ойғитиштин вә яш талантларни һәртәрәплимә қоллап-қувәтләштин ибарәт. Бу йөнилиштики ишимизни булту қолға алдуқ. Бир түркүм кәспий рәссамлар Челәк тәвәсидики йезилардин тәсвирий сәнъәткә муһәббәт бағлиған жигирмигә йеқин гөдәкни Байсейит йезисиға жиғдуқ. У йәрдә мастер-класс, көргәзмиләрни, учришишларни өткүздуқ. Атақлиқ рәссам Авакри Шәмси яшиған өйгә тәнтәнилик рәвиштә мемориал тахта орнаттуқ. Андин Маливайға берип, плэнер (тәбиәт мәнзирисидә рәсим сизиш) уюштурдуқ. Шу йәрдә сизилған кәспий һәм һәвәскар рәссамларниң әсәрлири көргәзмиләргә қоюлди. Болғуси рәссамларни ениқлап, уларниң келәчәккә болған үмүтини ашурушта мәзкүр баш қошушниң әһмийити зор болди, дәп ойлаймән. Мундақ чарә-тәдбирләрни буниңдин кейин Панфилов, Уйғур наһийәлиридиму өткүзүшни көздә тутуватимиз. Шундақла 1-июнь — балиларни һимайә қилиш күни Алмутидики «DUNYA-ART» галереясидә яш рәссамлар фестивалини уюштурмақчимиз. Бу тәшәббусимизни җумһурийәтлик Уйғур этномәдәнийәт мәркизи вә Қазақстан Уйғур яшлири бирлиги қоллап-қувәтләватиду. Һашимҗан ҚУРБАНОВ: — Һәқиқәтәнму Байсейиттин башланған лайиһимизниң иҗабий нәтиҗә беридиғанлиғида шәк-шүбһә йоқ. Имканийәтниң яр беришичә биз тәсвирий сәнъәткә иштияқ бағлиған гөдәклиримизгә һәртәрәплимә ярдәм қилишимиз керәк. Келәчәктә әшуларниң ичидин хәлқимизни дунияға тонутқидәк бир яки икки шәхс йетилип чиқса, нур үстигә нур болар еди. Мүмкин болса, яш рәссамлиримизниң көргәзмилирини, уларға тәлим бәргидәк мастер-классларни пат-пат өткүзүп турсақ, уларниң өз мевисини беридиғанлиғиға ишәнчим камил. Амма буниң һәммиси пулға келип тирәлгәндә, тилимиз қисқа болуп қалиду. Руслан ЙҮСҮПОВ: — Мениң Сәнъәт академиясидә савақ бериватқинимға оттуз жил бопту. Мошу вақит җәриянида йүзлигән шагиртларни учум қилдим. Уларниң арисида уйғур пәрзәнтлириму болди, әлвәттә. Бәхиткә қарши, оқушини тамамлап, қолиға дипломини алғанда, уларға егидарчилиқ қилғидәк яки ихтисадий җәһәттин қоллап-қувәтлигидәк шәхс чиқмай қалиду. Нәтиҗидә һәммиси сөйүмлүк кәспидин ваз кечип, тиҗарәтчиликкә яки башқа саһаларға кетип қелишқа мәҗбур. Мениң демәкчи болғиним, шагиртни тәрбийиләп, йетилдүрдуқ дәйли. Амма униң иҗадийити раса бабиға йетип, хәлқигә, елиға хизмәт қилидиған пәйтидә, уни қолдин чиқирип қоюшимиз еһтималдин жирақ әмәс. Рустәм ШӘМАХУНОВ: Мениңчә, кәлгүси рәссамларни тәйярлаш мәсилиси көтирилгәндә, әмәлий сәнъәт тоғрисидиму унтимаслиғимиз керәк. Чүнки һазир мәктәп оқуғучилири арисида униңға қизиққучилар аз әмәс. Бүгүнки күндә қол һүнәрвәнлириниң әмгәклири жуқури баһалиниду һәм уларға болған еһтияҗму үстүн. Һәйкәлтарашларғиму херидар йетәрлик. Демәк, бу йөнилиштә әмгәк қилған учумкарлиримиз һәм мәнивий, һәм ихтисадий җәһәттин бай болиду, дегән сөз. Һакимҗан ГҮЛИЕВ: — Мошу йәрдә шуни қошумчә қилғум келидуки, тәсвирий сәнъәт, әмәлий сәнъәт дәрислири мәктәплиримиздә чоңқурлитип оқутулуши керәк. Бу пәнләр бойичә түзүлгән һазирқи программилар, мениңчә, оқуғучиларға азлиқ қилиду. Пурсәттин пайдилинип, «Уйғур авазиғиму» бир илтимасимни ейтип өтәй. Әгәр имканийәт яр бәрсә, гезиттин рәссамчилиққа аит алаһидә сәһипә аҗритилип, униңда мошу саһа бойичә методикилиқ йол-йоруқлар, яш рәссамларниң әң яхши рәсимлири, пешқәдәм рәссамлар һаятидин қисқичә мәлуматлар берилсә, демәкчимән. Буниң өзи бизниң өсүп, йетилип келиватқан шагиртлиримизға чоң бир роһий мәдәт вә дәвәт болар еди. «Уйғур авази»: Жуқурида қәйт қилинған проблемиларни һәл қилиш бойичә қандақ тәкливиңлар бар? Һашимҗан ҚУРБАНОВ: — Биз, «Миң өй» бирләшмисиниң әтрапиға топланған қазақстанлиқ, қирғизстанлиқ, өзбәкстанлиқ уйғур рәссамлири, 2000-жили мәхсус лайиһә ишләп чиқип, «Сорос» хәйрихаһлиқ фондидин 12 миң долларлиқ грантни йеңивалдуқ. Шу мәбләғ һесавиға көргәзмиләрни, мастер-классларни өткүзүп, рәссамлар әсәрлириниң каталоглирини чиқардуқ. «Күн» лайиһиси асасидиму бир талай ишларни әмәлгә ашурдуқ. Әйнә шу пәйттә биз алаһидә бир роһлиниш җәриянини баштин кәчүрдуқ. Бүгүнки күндә уйғур рәссамлири әйнә шундақ бир ихтисадий күчкә муһтаҗ. У бизниң нурғунлиған лайиһилиримизниң әмәлиятта өз әксини тепишиға зәмин яритар еди. Һакимҗан ГҮЛИЕВ: Тәсвирий сәнъәт — бу аңлиқ, билимлик адәмләргә тәәллуқ. Шуңлашқиму униңға инсанийәтниң нәқ шу қатлимини җәлип қилиш керәк. Улар тәсвирий сәнъәтниң маһийитини толуқ чүшәнгәндин кейин өз пәрзәнт-нәврилирини шу йөнилиштә тәрбийиләйду. Бу җәриянда рәссамчилиқ сәнъитиниң қәдригә йетидиған, уни баһалайдиған пүтүнләй бир әвлат шәкиллинип чиқиду. Демәкчи болғиним, бүгүнки күндә чоң-чоң тиҗарәтчилиримиз, зиялилиримизниң сәвийәсини шу дәриҗигә йәткүзмәй туруп, келәчигимиздин үмүт күтүшкә болмайду.  

225 рет

көрсетілді

0

пікір
Алдыңғы мақала «Ирадиниң концертиға мәрһәмәт!»
Келесі мақала Мирасгаһ — тәрбийә мәркизи

Біздің Telegram каналына жазылыңыз

алдымен сізді қызықтыратын барлық жаңалықтарды біліңіз

ПІКІР ҚАЛДЫРУ

Сіздің электронды пошта жарияланбайды. Қатарды міндетті түрде толтырыңыз *