• Мәдәний мирас
  • 25 Мамыр, 2012

Бир әсир көмүктә ятқан «Шаһнамә»

Йеқинда М.Әвезов намидики Әдәбият вә сәнъәт институти мудириниң орунбасари Ақжигит Әлибеков бөлмимизгә кирип кәлди. У маңа институт намидин бир китапқа тәқриз йезиш лазимлиғини тапшуруп, шу тоғрилиқ қисқичә учур йезилған бир парчә варақни тапшуруп чиқип кәтти. Дәсләп мән буни адәттики бир иш дәп чүшәндим. Амма әхбарат вариғини қолумға елишим биләнла, хәлқимизни йәнә бир йеңилиқ күтүп турғанлиғини һис қилдим. Чүнки сөз уйғур хәлқиниң атақлиқ намайәндилириниң бири Қәләндәрниң «Шаһнамә» дастани тоғрилиқ тәқриз йезиш һәққидә болуветипту. ХVІІІ әсир уйғур әдәбиятиниң улуқ вәкили Қәләндәр ІХ әсирдики парс-таҗик әдәбиятиниң бүйүк намайәндиси Абулқасим Фердәвсиниң «Шаһнамә» әсәрини уйғур тилиға тәрҗимә қилған екән! Амма бу нәқ тәрҗимә әсәрму яки йеңичә бир шәрһиму, бу тоғрилиқ һазирчә бир немә ейтиш қийин. Уни вақит көрситиду. Әгәр классик әдәбиятимизда қол язмиларни көчириштә яки тәрҗимә қилишта әркин вә иҗадий яндишиш әнъәнилириниң моҗут екәнлигини һесапқа алсақ, у чағда маңа алаһидә бир дастан тоғрилиқ тәқриз йезиш вәзиписиниң жүкләнгәнлигини тәсәввур қилиш тәс әмәс. Қисқиси, мән интайин һаяҗанлиниш илкидә салмиғи 7 килограммға йеқин болған 1042 бәтлик чоң китапни қолумға алдим. Умумән, уйғур шаириниң бу дастанини көздин кәчүрүш җәриянида хелә мәлуматларға егә болдум. Мәзкүр әсәрни 1921- жили Байоғли исимлиқ киши Қазақстан Җумһурийитиниң Миллий китапханисиға тапшурупту. Демәк, бу мәшһур әсәр китапханиға тапшурулғандин кейин өткән йүз жилни һесапқа алғанда, үч әсир давамида көмүктә ятти дегән сөз. Ечинарлиқ йери, мәзкүр дастан бизниң алим-тәтқиқатчилиримизниң диққәт-нәзәридин сирт қалған. Әгәр биз дастанниң Миллий китапханиға тапшурулған вақтини нәзәрдә тутсақ, у чағда ХХ әсирниң бешида йүз бәргән иҗтимаий-сәясий вақиәләр көз алдимизға келиду. Бу хәлқимизниң тарихий йилтизини вә миллий тәәллуқлуғини ениқлап, йеңи бир дәвиргә қәдәм ташлиған пәйти еди. Нәқ мошу дәвирдә Қәләндәрниң «Шаһнамиси» тепилған екән. Кейинки вақитларда миллий дурданилиримиз бириниң кәйнидин бири тепиливатиду. Шуларниң бири Тува тәвәсидә тепилған Пор Бажин! У хәлқимизниң шан-шөһритини ашурди. Өз вақтида мән Тува Җумһурийитиниң территориясидә қедимий уйғур хақанлиғиға аит йәнә бәш шәһәрниң топа астида ятқанлиғини Россия дөлитиниң шу чағдики пәвқуладә вәзийәтләр бойичә министр Сергей Шойгуниң ләвзидин аңлиған едим. Демәк, келәчәктә хәлқимизниң шан-шөһритиниң техиму көтирилидиғанлиғиға үмүт артимиз. Әң муһими, бүйүк тарихимизға аит әсәр-әтиқилиримизниң, ядикарлиқлиримизниң қәдир-қиммитини чүшинип, уларни аммивий үгинишкә, тәтқиқ қилишқа интилсақла болғини. Әнди «Шаһнаминиң» уйғур тилидики тәрҗимисигә келидиған болсақ, уни қазақ хәлқидин йетилип чиққан көрнәклик шәриқшунас алим, һели мәрһум Мухамедрахым Жармухамедов узақ вақит тәтқиқ қилған екән. Амма намәлум сәвәпләр түпәйли, алимниң мақалилири нәшир қилинмиған. Вақит өтүп бу әсәр таҗик алимлириниң қолиға чүшүп, уларниң диққитини бирдин җәлип қилған. Нәтиҗидә Қазақстан Миллий китапханисиниң баш мудири Гулиса Балабекова Қәләндәрниң уйғур тилидики «Шаһнамисини» тәвәррүк әсәрләр қатарида ЮНЕСКОниң «Дуния хатириси» реестриға киргүзүшни қарар қилған. Мана шу қарарни мән М.Әвезов намидики Әдәбият вә сәнъәт институти намидин қоллап-қувәтләп, пикир йоллидим. Буни алаһидә қәйт қилишимниң сәвәви, узун әсирләр бойи көмүктә ятқан надир әсәрниң аммивийлиши үчүн мисқалдәк болсиму үлүш қошқанлиғимни вә вуҗудумда партлиған миллий һиссиятимни йошуралмидим. Хулләс, Қәләндәр дегән ким? У һәққидә биз немә билимиз? Жуқурида қәйт қилинған қол язмидин Қәләндәрниң Шах Һиҗран Низамеддин Ғоҗа оғли екәнлигини вә у мәзкүр «Шаһнамини» Даниял Ғоҗиниң оғли Яқуп Ғоҗа Җаһанниң буйрутмиси билән язғанлиғини билимиз. Нәқ мошундақ мәлумат ХVІІІ әсир уйғур намайәндиси Муһәммәт Садиқ Қәшқәрийниң «Тәзкирәи Әзизан» әсәридиму бар. Атақлиқ уйғур шаири һәққидә дәсләпки мәлуматни көрнәклик шаиримиз Тейипҗан Илиев елан қилған екән. Әнди уни Кеңәш Иттипақи уйғурлириға дәсләпки қетим тонуштурған көрнәклик әдәбиятшунас алим, классик әдәбиятниң тәтқиқатчиси, мәрһум Савут Моллавудов. Амма, алимниң «ХVІІІ әсир уйғур поэзияси» китавини қолға алғанда, Қәләндәр тоғрилиқ мәлуматларниң интайин аз екәнлигигә көз йәткүздим. Шаирниң тәрҗимә һали һәққидә тамамән әхбарат йоқ. Амма С.Моллавудов Қәләндәр шеирлирини тәһлил қилип, униң Хотән шәһиридә туғулғанлиғини тәхмин қилған. Әнди уйғур классик әдәбиятиниң тәтқиқатчиси ШУАРлиқ алим Ғәйрәтҗан Осман Қәләндәрниң шеирлириға асасланған һалда, шаирниң жути Қәшқәрниң Йопурға наһийәсидики Қундуз дегән йәр дәп тәхмин қилиду. Амма кейинирәк әтраплиқ муһакимә жүргүзүлүп, шаирниң жути Авғанстанниң шималидики Қундуз шәһири дегән пикир оттуриға қоюлди. Мән дәрһал 2005-жили Үрүмчи шәһиридә нәшир қилинған бәш томлуқ «Уйғур әдәбияти тарихини» елип, Қәләндәр тоғрилиқ мәлуматларни издидим. Бирақ, немишкиду, улуқ әдипниң иҗадийити мәзкүр чоң топламдинму алаһидә орун алмапту. Шундақ болсиму, биз 1908-жили Ташкәнт шәһиридә бесилған «Шаһнамә түркий» тоғрисида тилға елинған бәзи учурлардин, жуқурида қәйт қилинған мәлуматларни алдуқ. Бу хәвәрләрни һесапқа алғанда, биз шаир Қәләндәрниң атиси Шаһ-Һиҗранниң толуқ исми Шаһ Муһәммәд Иминахун ибн ғоҗа Низамеддин екәнлигигә көз йәткүзимиз. Демәк, ШУАРлиқ алимлар Иминҗан Әһмиди Утуқ билән Ғәйрәтҗан Һосманниң тәкитлишичә, «Шаһнамә түркийниң» нурғунлиған тәрҗимилири моҗут. «Шаһнамәниң» Ташкәнттики нусхисини ейтмиғанниң өзидә, униң Алмутидики нусхиси Абулқасим Фердәвси китавиниң нәқ йерими, йәни уйғурчиға тәрҗимә қилинған чоң бир томи. ШУАР алимлириниң тәтқиқатлириға асаслансақ, иккинчи томини Шаһ-Һиҗранниң дости Хамухун исимлиқ шаир Йәкәндә 16 жил мабайнида йезип, түгәткән. Мәзкүр китапниң қол язмисини йәкәнлик Һемитахун дегән киши ШУАРниң мирасгаһиға һәдийә қилған. Демәк, ХVІІІ әсирдә пүтүлгән «Шаһнамә түркий» икки нәпәр улуқ вә кам талантлиқ әдипләрниң узақ жиллиқ меһнитиниң мевиси. Тәкитләп өтүш лазимки, Қәләндәр Йәкәндә яшиған шу бүйүк зат Шаһ Һиҗранниң оғли. Демәк, ата-бала иккиси тәңдиши йоқ миллий ғәзнини хәлқимизгә һәдийә қилған екән. Буниңға қарап, Қәләндәрму йәкәнлик болуши еһтималдин жирақ әмәс дәп ойлидуқ. Амма биз һазирчә униң толуқ исми тоғрисида һеч қандақ мәлуматларни тапалмидуқ. Әнди Қәләндәр аталғусиға келидиған болсақ, бу униң тәхәллуси болуши мүмкин. Мәлумки, ХVІІІ әсирдә Нәқишбәнди сопи-дәрвишләр ордениниң (җамаитиниң) чечилип кетишигә бағлиқ, уйғур җәмийитидә Аппақ ғоҗа рәһбәрлигидики «Ишқийә» вә Даниял ғоҗа башчилиғидики «Исхақийә» охшаш икки чоң груһ пәйда болуп, улар идеявий җәһәттин бир-бири билән күрәшкән. Кейинирәк, у тарихта ақ тағлиқлар вә қара тағлиқлар дәп нам алған. Қәләндәргә келидиған болсақ, у Даниял ғоҗилар әвлади тәрипидин тәшкил қилинған «Исхақийә» җамаитигә әгәшкән. Мәзкүр җамаәтниңму бир қанчә дәрвишләр орденидин тәркип тапқанлиғи мәлум. Әйнә шундақ сопилар җамаитиниң бири уйғур шаириниң өзи тәшкил қилған Қәләндәр ордени болуши еһтимал һәм бу һәқиқәттин жирақ әмәс. Ундақ дейишимиздики сәвәп, бүгүнки күндә парс-таҗик вә өзбәк әдәбиятида Қәләндәр исимлиқ әдипләр моҗут. Бу ордендики дәрвишләр реал һаят әвзәлликлиридин толуғи билән ваз кәчкән болуп, улар әмәлиятта кечә-күндүз иҗат қилиш, қол язмиларни көчириш һәм әсәрләрни тәрҗимә қилиш билән бәнт болған. Улар байлиқ топлимиған. Мәнивий байлиқ – зор бәхит дәп чүшәнгән. Бизниң ойимизчә, көплигән уйғур әдиплириниң «Исхақийә» груһиға топлиниши уттур Даниял ғоҗа вә униң әвлатлири Яқуб ғоҗа Шаһ Җаһан вә Футуһийларниң тәрәққийпәрвәр һәм чоңқур билим-парасәт егилиридин болуп, зор иҗтимаий-сәясий салмаққа еришкәнлигидин болса керәк. Йәнә бир һәйран боларлиқ йери, Даниял ғоҗа, болупму униң оғли Шаһ Җаһан (Әрший) дәвридә уйғур мәдәнийити мисли көрүлмигән дәриҗидә риваҗланған. Бу дәвирдә Зәлилий, Нобитий, Хәрабати, Хамушахун, Шаһ Һиҗран, Мәшһурий, Шаирахун, Муһәммәт Сидиқ Қәшқәрий, Гумнам охшаш намайәндиләр иҗат қилип, зор шөһрәт қазанған. Амма Аппақ ғоҗа әвлатлириниң бири болған Бурһанидин ғоҗа «Исхақийә» дәрвишләр җамаитини бәрбат қилип, униң вәкиллири болған мәшһур шаирлар Әрший, униң оғли Футуһийни вәһшиләрчә өлтүрүвәткән. Шу түпәйли ХVІІІ әсирдики уйғур әдәбиятиниң бүйүк бир гүллиниш дәвригә чоң дәхил йәткүзүлгән. Әлвәттә, бу хил әһвалда Қәләндәр, униң атиси Шаһ Һиҗран билән дости Хамушахунниң тәғдири тоғрилиқ мәлуматлар йоқап кетиши тәбиий! Бәлким, уларму Аппақ ғоҗа әвлатлири тәрипидин уюштурулған паҗиәлик вақиәләрниң зәрдавиға учриған болушиму мүмкин. Һәр һалда, Ғоҗилар дәври тәприқичиликкә вә җаһаләткә толғандәк билинсиму, бирақ у дәвирдә уйғур мәдәнийити йәнә бир улуқ басқучқа қәдәм қойғанлиғини унтимай, бүйүк әдәбиятимиз билән пәхирлинишимиз керәк. Бу әсәрдин башқа Қәләндәрниң қәлимигә 150кә йеқин ғәзәл, 20дин ошуқ мухәммәс мәнсүп. Қәләндәрниң дуния миқиясидики әлламә Абулқасим Фердәвсиниң бүйүк әсәрини қолға елиши, уни, сөзсиз, уйғур хәлқиниң улуқ шаирлириниң қатариға қойиду. Ишәнчим камилки, вақит өтүп, бүйүк уйғур шаириниң иҗадийити дуния әдәбиятидиму алаһидә орунни егиләйду.

Алимҗан ТИЛИВАЛДИ,

М.Әвезов намидики Әдәбият вә сәнъәт институтиниң баш илмий хадими, филология пәнлириниң доктори.

 

275 рет

көрсетілді

0

пікір
Алдыңғы мақала «Гүлчай» Яркәнткә кәлди
Келесі мақала Әзәрбәйҗан алими уйғурлар һәққидә

Біздің Telegram каналына жазылыңыз

алдымен сізді қызықтыратын барлық жаңалықтарды біліңіз

ПІКІР ҚАЛДЫРУ

Сіздің электронды пошта жарияланбайды. Қатарды міндетті түрде толтырыңыз *

Уйғур авази

23 Қыркүйек, 2020

Жүктеу (PDF)

Редактор блогы

Ершат Моллахун оғли ӘСМӘТОВ

Редактор блогы