• Әдәбият гүлзари
  • 05 Сәуір, 2018

Һелимкамниң қудуғи

Ушшақ маллиримизниң қишлиқ ғемини йәп от-пасар чепиш үчүн җаңгалдики кона отиғимизға баридиған болдуқ. Биз төрт әтрапини ғич тоғрақлар орап турған отиғимизға йетип кәлгәндә, Шәриқ упуғи ләв сурухтәк рәңлинип, қуяш, туғулуватқан бовақниң бешидәк, бара-бара ашкариланмақта еди. Қарамтул асман арқа-арқидин толғақ йәватқандәк, түрүм-түрүм ақуш булутлар тохталсиз һәрикәтлинип туратти. Дадам қоңур рәңлик хечиримизни һарвудин чиқирип, отқа қоювәтти. – Оғлум, Һелимкамниң қудуғидики су һели қуяш көтирилсә иссип қалиду, деди маңа беқип. – Шуңлашқа һазир муздәк чеғида бир қапақ су әкәлгин. Дадам бир қери тоғрақниң чоқатмиғидики еғизиға мәдәк кәпләнгән, бойниға йешил кула ағамча чигилгән тайған қосақ қапақни көрсәтти. Мән һәр жили август ейидики тәтил күнлиридә Һелимкамниң қудуғидин су тошуйдиған у тәвәррүк қапақни қолумға алдимдә, қудуқ тәрәпкә жүрүп кәттим. Һелимкамниң қудуғи отиғимиздин анчә жирақ болмиған бир кодаңлиқта еди. Мән һәр жили август ейидики от-пасар жиғиш вақтида қудуқ билән отиғимиз арилиғида су тошуп жүргәчкә, маңа тонуш қара йол калламда айдиң еди. У чиғир йолда йоқап кәткән излирим қумсаң топиниң ләвлиригә қайта гүл чекишкә башлиди. Иланбағри чиғир йолниң икки йеқидики ақ вә қизғуч пөпүклүк пасарлар, жулғун вә тоғрақларниң шуңлири сәл соғ изғиринда йеник баш лиңшитатти. Һелимкамниң қудуғи өңкүргә охшайдиған узақ тарихқа егә қедимий қудуқ болуп, әтрапини төрт түп қери тоғрақ орап туратти. Бу һәйвәтлик тоғрақлар билән қудуқ үстигә күн нури чүшмәтти. Шундақ болғачқимекин, бу қудуқниң сүйи чүшкичә муздәк соғ туратти. Мән шотиниң вахиникигә охшайдиған топа пәләмпәйдин пәскә чүшүп, худди тоғрақ йопурмақлиридәк көкүч рәң суға қапиғимни чөкүрдүм. Тип-тинч шерин чүш көрүватқан суниң уйқиси бузулди. Булдуқлиған аваз чиқишқа башлиди. Қапақ ач қосиғиға һәммә суни сүмиридиғандәк дәм тартивататти. Ажнап кәткән йолувчидәк иштиһа билән ғуртулдитип жутмақта еди. Қапақ суни һәрбир жутқанда өдәктәк еғаңлатти. Қапақниң чаңқиған нәпси арам тепип, қудуқниң чоңқурлуғиға шуңғушқа башлиғанди. Мән бойнидики ағамчини тутуп чаққан тартивалдим. Өлүк белиқниңкидәк һаң турған еғизиға күй йәп кәткән әски теридәк болуп қалған мәдәкни растлап салдимдә, қудуқ бешидики қучақ йәтмәйдиған бир тоғраққа йөлинип олтирип, хиял дәриясида үзүшкә башлидим... Һәрбир ишниң тунҗиси унтулмайдекән. Инсан һаятида һәрбир ишни биринчи қәдәмдин, тунҗа қетимдин башлайду. Мениң һазирғичә есимдин көтирилмәй келиватқан иш, мошу җаңгал сәпиримниң тунҗа қетимлиғи еди. У чағлар башланғуч мәктәпниң бәшинчи синипида оқуватқан мәзгилим болуп, бу җаңгалға август ейида дадамға ялвуруп жүрүп кәлгәндим. Шу чағларда җаңгал мәнзириси көзлиримгә ғәлитила көрүнгән. «Һелимкамниң қудуғи» мениң алаһидә диққитимни җәлип қилди. – Дада, немишкә бу қудуқни «Һелимкамниң қудуғи» дәйду? – Һелимкам сениң улуқ боваң. Мундақ ейтқанда, бовилириңниң бовиси. У киши өз вақтида карван беши екән. Удун әтлиси, шайи, дурдун, ипәкләрни, гәзлимә рәхтләрни Күсәнгә апирип сатидекән. Қайтишида Күсәнниң ат, ешәк, хечирлирини сетивелип, Удунниң базарлирида сетип, пул қилидекән. Бир жиллири бәшинчи ай мәзгилидә улуқ боваң Күсәндин қайтип келиватқанда туюқсиз қаттиқ боран чиқип кетипту. Боран шу чиққиничә бир кечә-күндүз тохтимапту. Улар йолдин адишип қапту. Боран тохтиғандин кейин, карванлар “өзини бүк тоғрақлиқ арисида көрүпту. Он нәччә кишиниң қосиғи ечип, чаңқап ләвлири чак-чак йерилған екән. Карванлар әнди қандақ қилармиз, мошу йәрдә ач-уссуз қелип өлидиған охшаймиз”, дәп вәһимигә чүшүпту. Һелим боваң мундақла он нәччә адәм өлүп кәтсә өзигә, уларға, уларниң уруқ-туққанлириға үз келәлмәйдиғандәк һис қилип, дәрһал каллисидин бир әқил кечиптудә, уссап, һалидин кәткән һәмралириға қарап: «Ойлап бақсам, биз мундақ өлүмни күтүп ятсақ болмайдекән. Орнуңлардин туруңлар, биз бу йәрдин қудуқ колап, су чиқирайли», дәпту. Боваңниң бу сөзини аңлиған һәмралири худди алдин келишивалғандәкла: «Һәй Һелим, сән бу гәпни йә бурун демидиң. Әнди пут-қолумизда җан дидари қалмиғанда қудуқ қазайли десәң, «һарған ешәккә бир пәнҗә янтақ» дегәндәк иш болмамду», дәп орнидин қимир қилмай йетивапту. Һелим боваң әпсусланған һалда, бешини чайқап қоюп, үн-түн чиқармайла қоңур төгиниң арқисиға ғанҗуғиланған үҗмә саплиқ чоң кәтмәнни елип, бу бүкләш тоғрақлиқ арисидин қудуқ қезишқа башлапту. Оғлум, сән «Һәҗәва, башқилар һалсизлинип жиқилса, бовам, әксичә, қудуқ қезипту», дәп ойлап қелишиң мүмкин. Шундақ, боваңму башқилардәк чарчиған, қосиғи ечип қаттиқ чаңқиған екән. Амма у башқиларға қариғанда әқиллик, чидам-ғәйрәтлик, шиҗаәтлик, батур, күчи һәрдайим орғуп туридиған ширмәт адәм екән. Униң бойи шу чағлардики нормал адәмләргә селиштурғанда наһайити егиз, пут-қоллири базғандәк чоң екән. Уни бир вақлиғиға бир қойниң гөшини, бир қазанниң ешини, он нанни йәп болидекән десәм ишинәмсән? Униң иштийи шундақ убдан, бир қапақ суни бир олтарғинида ичип болидиған қавул адәм болғачқа, у боваң җан һәлқумиға йәткән, һаят-маматлиқ вақитта кәтминини бу чөл қойнида гүрсүлдитип чепип, ахири қудуқ қезип, су чиқирип, һәмралириниң, чоң-кичик улақларниң һаятини сақлап қалған екән. Шу күндин башлап бу қудуқ башқиларниң тили арқилиқ «Һелимкамниң қудуғи» дәп атилип, һазирғичә ривайәт болуп тарқилип кәлгән екән. Бир тал йопурмақниң алдимға қуштәк учуп чүшүши билән хатирәмни җәм қилдим. Орнумдин туруп, қапақни жуйдумдә, отиғимиз тәрәпкә қарап маңдим. Отаққа кәлгичә: «Улуқ бовамниң нами узақ жиллардин бери әшу қудуқ сәвәвидин унтулмай кәлмәктә. Һазирғичә у қудуқниң сүйидин қанчилигән чөл һайванлири, учар қушлар, натонуш адәмләр уссузлуғини қандуруп келиватқанду, һә! Җими җанлиқларға һаятлиқ бәхш етиватқан бу қудуқ мени чәксиз сөйүндүрмәктә, пәхирлик һисларға чөмдүрмәктә. Амма мән та һазирғичә немә иш қилдим? Мән бовамниң бу тәвәррүк қудуғидин су ичипла жүрсәм бовамға үз келәләмдимән, униң роһи алдида үзүм қизармамду? Мән бовамниң вариси, йилтизи, үзүлмәс әвлат зәнҗири. Шуңа мән бовам қазған қудуқта тохталсиз булуқлап турған у булақлар чаңқиғанларниң тәшналиғини қандуруватқандәк, мәнму мәктәптин ибарәт билим булиғидин чаңқақ дилимниң тәшналиғини қандуруп турушум, әл-авамға мәңгүлүк нәп берәләйдиған ярамлиқ избасар болушум керәк» дегәнләрни ойлидим. Отиғимизға йетип кәлгинимдә дадам бир пиялә су қуюп, ғуртулдитип ичишкә башлиди. Дадамниң җавғийидин сирғиған қалдуқ сулар униң чарлашқан бужғур сақаллирини жуймақта еди. Шу чағда мениң көз алдимда улуқ бовамниң қавул, маңа сирлиқ түс беридиған, хизир сүпәт, ғайиванә иллиқ бир симаси чөл ичидә заһир болғандәк, өзәмчә дадамниң су ичиватқан һалитигә қарап үзлирим техичә йоқалмиған Шәриқ упуғиниң отқаш рәңгидәк қизирип кәтти. Турсун ҒОҖИАБДУЛЛА.

92 рет

көрсетілді

0

пікір
Алдыңғы мақала Гүли йоқ бағда булбул сайримас
Келесі мақала Дехан шаир

Біздің Telegram каналына жазылыңыз

алдымен сізді қызықтыратын барлық жаңалықтарды біліңіз

ПІКІР ҚАЛДЫРУ

Сіздің электронды пошта жарияланбайды. Қатарды міндетті түрде толтырыңыз *

Уйғур авази

25 Қараша, 2020

Жүктеу (PDF)

Редактор блогы

Ершат Моллахун оғли ӘСМӘТОВ

Редактор блогы