• Замандаш
  • 28 Мамыр, 2018

Кәңдаирилик алим

Бүгүн биз сөз қилмақчи болған алим Шерипҗан Надировниң бовиси Баһавдун 1918-жилқи “Ату” паҗиәсиниң қурвини болған екән. Бу дәһшәтлик вақиә униң тоққуз яшлиқ оғли Мәрүвахун билән униң төрт яшлиқ иниси Сәдвақасниң көз алдида йүз бәргән еди. Қирғинчилиқ йүз бәргән түнни ата-аниси, ака-һәдилири билән жутдашлири көмүлгән хәндәкләрниң йенида өткүзүшкә мәҗбур болған. «Ату» қирғинидин кейин житим қалған балилар қатарида Мәрүвахун билән Сәдвақас Верный (һазирқи Алмута) шәһиригә келип, гөдәк болғиниға қаримай, һаллиқ адәмләргә яллинип ишләшкә мәҗбур болиду. 20-жиллири ака-укилар, чоңларниң тәрбийисини көрмигән житим-йесирларниң арисида әң еғир «өмүр университетлирини» бешидин өткүзди. «Шунчилик шәпқәтсиз жилларда дадамниң башланғуч билимни егиләп, инисиниму оқутушқа йәткән ирадә күчигә қайилмән», дәп әсләйду Шерипҗан Надиров. Шерипҗан 5-синипта оқуватқан чағда аниси полиартрит кесилигә дучар болуп, та 1981-жилғичә, йәни жигирмә жил бойи орун тутуп йетип қалиду. У чағларда дадисиниң саламәтлигиму сир беришкә башлиған еди. Чоң акилири Йолдаш, Арупҗан вә һәдиси Роза имканийәтләр даирисидә ярдәм қиливатқан болсиму, мәктәптә оқуватқан Шерипҗан он төрт йешидила әмгәккә арилашти. 16 яшқа толғинида слесарь-сантехник, қаравул, 1-дохтурханиниң исситиш тармиғида от қалиғучи болуп ишлиди. 1966-жили Алмута шәһиридики оттура мәктәпни тамамлайду. Бу билим дәргаһи шәһәрдики илғар мәктәпләрниң бири еди. Мәктәптә бирнәччә пән намзатлири, алдинқи қатарлиқ математиклар, физиклар, химиклар билим берәтти. Шундақ устазларниң бири география пәнлириниң намзити, кейинирәк ҚазДУниң география факультетиниң декани болған Олег Рутковский география пәнидин дәрис берәтти. Шерипҗан әйнә шу устазини алаһидә һөрмәт билән әскә алиду. Шерипҗан Мәрүвахун оғли Абай намидики Қазақ педагогика иститутиниң тәбиий-география факультетиға оқушқа чүшүп, 1971-жили мәзкүр билим дәргаһини әла баһалар билән тамамлиди. Бу факультетта Ломоносов намидики Москва Дөләт университетиниң уруш жиллири көчирилип келингән профессорлири, доцентлири, кейинирәк илим-пән дуниясида тонулған даңлиқ алимлар қатариға қошулған шәхсләр ишләтти. 1971-жили Қазақстанда тонулған география пәнлириниң намзатлири Кулян Ахмедова билән Маргарита Семенова тәрипидин Қазақ ССР Пәнләр академиясидики География институтиға тәклип қилинип, кичик илмий хадим болуп паалийәт елип барди. Униң илим-пәнгә болған етиқатиниң күчийишигә Ломоносов намидики Москва Дөләт университетидин учум болған нәқ мошу алимлар сәвәпкар болди. 1977 – 1988-жилғичә Қазақ ССР Пәнләр академиясиниң География институтида аспирант, Жданов намидики Ленинград Дөләт университетиниң география факультетида стажер-тәтқиқатчи сүпитидә илим йолидики қәдими башлиниду. Мошу дәвирдә «Шәрқий Қазақстанниң ишләпчиқириш қувити» дәп атилидиған илмий-тәтқиқат ишлириға қатнишип, нәтиҗидә бу мавзу диссертация мавзуси болуп бәкитилиду. 1981-жили Кеңәш Иттипақида тонулған алим, географ Вениамин Двоскинниң илмий рәһбәрлигидә «Рудный-Алтай территориялик ишләпчиқириш комплексиниң тәрәққияти вә шәкиллинишиниң ихтисадий-географиялик проблемилири» мавзусида намзатлиқ диссертацияни Жданов намидики Ленинград Дөләт университетиниң мәхсус кеңишидә яқлайду. Намзатлиқ диссертацияни утуқлуқ яқлиған Шерипҗан Надиров чоң илмий хадим лавазимида «Иртыш-Қарағанда канили қурулушиниң иҗтимаий-ихтисадий шәртлири» вә «Сибирь дәриялириниң бир қисим еқимини Қазақстан вә Оттура Азиягә аққузуштики иҗтимаий-ихтисадий проблемилар мавзусидики илмий-тәтқиқат ишиниң орунлиғучиси болди. Әгәр география пәнидә қандақла утуққа йетишкән болса, у устази В.Двоскинниң ғәмхорлуғида әмәлгә ашти, дәп ишәшлик тәкитләшкә болиду. Ленинград университетида намзатлиқ диссертацияни яқлаш җәриянида ХХ әсирниң көрнәклик алимлири Лев Гумилев, Олег Константинов, Сергей Лавров вә башқиларниң лекциялириниң тиңшиғучиси болуш имканийитигә еришкән еди. 1985-жили Шерипҗан Надиров конкурс асасида Абай намидики Қазақ Педагогика институти тәбиий-география факультетиниң ихтисадий география кафедрисиға оқутқучилиққа қобул қилиниду. 1989-жили Қазақстан Җумһурийити Миллий Пәнләр академияси Уйғуршунаслиқ институтиға чоң илмий хадим сүпитидә тәклип қилиниду. 1990 – 1991-жиллири Үрүмчи шәһиридики ХХҖ Пәнләр академиясидики география институтида илмий стажировкидин өтиду. Хитай тилини үгиниш билән биллә Хитай алимлири билән бирликтә Қазақстан билән ШУАРниң регионлуқ мәсилилирини үгиниду. Қазақстан – Хитай сода-сетиқ, ихтисадий мунасивәтлирини үзлүксиз тәтқиқ қилиш нәтиҗисидә 1995-жили «Қазақстан Җумһурийити вә ХХҖ (ШУАР) йеза егилигидики зимин қурулумлириниң түрлиниши вә интеграциялик җәриянларниң тәрәққияти» мавзусидики докторлуқ диссертацияни Әзәрбәйҗан Җумһурийитидики география институтиниң мәхсус кеңишидә яқлап чиққан еди. Бирнәччә жил давамида Уйғуршунаслиқ институтида ихтисадий вә сәясий мунасивәтләр бөлүминиң башлиғи, Уйғуршунаслиқ мәркизиниң мудири, Шәриқшунаслиқ институти мудириниң орунбасари лавазимини егиләш билән биллә, хәлиқара мунасивәтләр вә геосәясәт мәсилилири бойичә илмий тәтқиқат елип барди. Қазақстан – Хитай мунасивәтлири вә Шиңжаң мәсилилири бойичә қириқтин ошуқ илмий мақалә вә бир монография йезилди. Қазақстан Җумһурийити Президенти йенидики Стратегиялиқ тәтқиқатлар институтида 1998 – 2000-жиллири ихтисадий бехәтәрлик бөлүминиң башлиғи хизмитини атқуриду. Бу вақит ичидә униң рәһбәрлигидә ХХҖ билән һәмкарлишиш бойичә аналитикилиқ хәтләр һәм чегариларара дәрияларни, су энергетикилиқ ресурслирини бирлишип пайдилиниш (Сирдәрия үлгисидә) һәққидики илмий тәтқиқатлар тәвсийә қилинип, Қазақстан Җумһурийити ташқи ихтисадий сәяситиниң концепциясини барлиққа кәлтүрүштә нәзәргә елинди. Шерипҗан Надировниң илмий-педагогикилиқ паалийити Қазақ миллий университетиниң география факультетидики Ихтисадий вә иҗтимаий география кафедриси билән зич мунасивәтлик. Бу алий билим дәргаһида 1997-жилдин башлап оқутқучилиқ қилған болса, ихтисадий вә иҗтимаий география кафедрисиниң башлиғи, география факультетиниң декани лавазимиғичә көтирилди. Илим-пән йолида яшларни тәрбийиләш ишиға алаһидә көңүл бөлүп, бакалавр, магистрант, докторантларниң илмий әмгәклиригә рәһбәрлик қилди. «Дунияниң ихтисадий вә иҗтимаий географияси», «Тәбиий байлиқлар вә тәбиий тәләпләргә ихтисадий баһа», «Сәясий география вә геосәясәт», «Регионниң муһиттики тәрәққиятиниң нәзәрийәси вә тәҗрибиси», «Ихтисадий, иҗтимаий вә сәясий географияниң актуал проблемилири» асасий курслардин еди. Униң илмий рәһбәрлигидә бир докторлуқ, он үч намзатлиқ диссертация һәм бир PhD философия доктори вә оттуз магистрант илмий ишлирини муваппәқийәтлик яқлиди. Униң шагиртлириниң арисида Қазақстан гражданлирила әмәс, Америка, Германия, Чехия, Хитай гражданлириму бар. Шерипҗан Мәрүвахун оғли улар үчүн илмий ишлирида илмий рәһбәр, илмий мәслиһәтчи вәзиписини атқурупла қалмай, инсаний хисләтлири биләнму һөрмәт-еһтирамға еришти. Қазақстанниң Астана, Алмута, Қарағанда, Өскәмән, Чимкәнт, Атырав шәһәрлири билән жирақ вә йеқин чәт әлләрдә униң шагиртлири җавапкәрлик лавазимларни егиләп, өз саһаси бойичә кәспийлигини намайиш қилип, истиқамәт қиливатқан дөләтниң, җәмийәтниң тәрәққиятиға өз үлүшини қошмақта. Әл-Фараби намидики Қазақ Миллий университетидики география пәни бойичә докторлуқ диссертация яқлаш кеңишиниң әзаси, кеңәш рәисиниң орунбасари, кеңәш рәиси болған Шерипҗан Мәрүвахун оғли бүгүнки күндә Қирғизстан Җумһурийитидики Йүсүп Баласуғун намидики Қирғиз Дөләт университетиниң география бойичә докторлуқ диссертация яқлаш кеңишиниң әзаси. Шерипҗан Надировниң илмий тәтқиқат даирисини үч йөнилишкә бөлүп қарашқа болиду. Биринчи йөнилиш: зиминниң муһиттики тәшкиллинишиниң нәзәрийәвий проблемилири, интеграл типтики регионлиқ ишләпчиқириш бирикмилириниң тәрәққияти вә ихтисатни көләмлик тәшкилләш тәсирини ашуруш мәсилилири. Иккинчи йөнилиш: турақлиқ тәрәққият, Қазақстан Җумһурийитиниң депрессиялик зиминлиридики экологиялик вә ихтисадий проблемилири. Үчинчи йөнилиш: геосәясәт, хәлиқара мунасивәтләр вә регионлуқ вә көләмлик тәрәққият проблемилири. Униң муәллиплигидә нәширдин чиққан йүз әлликтин ошуқ илмий әмгәк, йәттә монография мутәхәссисләрниң диққитини җәлип қилди. Шундақла алий оқуш орунлири үчүн қазақ тилида «Дунияниң ихтисадий, иҗтимаий вә сәясий географияси» дәрислигиниң биринчи вә иккинчи томи, тонулған россиялик алим Владимир Максаковский билән қош муәллипликтә 10-синип үчүн «Дунияниң ихтисадий вә иҗтимаий географияси» дәрислиги рус вә қазақ тиллирида, 9-синип үчүн «Қазақстанниң ихтисадий вә иҗтимаий географияси» дәрислиги йоруқ көрди. Көплигән илмий мақалилири рус, қазақ, инглиз, француз, хитай вә башқа тилларда Америка, Һиндстан, Франция, Хитай, Түркия, Япония, Румыния, Болғария вә йеқин чәт әл дөләтлири Россия, Украина, Өзбәкстан, Түркмәнстан, Қирғизстан, Әзәрбәйҗанда бесилди. Жуқури рейтингқа егә чәт әл журналлирида он мақалиси йоруқ көрди. Шерипҗан Мәрүвахун оғли көплигән хәлиқара лайиһиләрниң орунлиғучиси болупла қалмай, уларға рәһбәрлик қилди. Әл-Фараби намидики Қазақ Миллий университети вә «Ихтисадий тәтқиқатлар институти» АҖ, Ихтисат вә бюджетни планлаш министрлиги тәрипидин әмәлгә ашурған «Қазақстан Җумһурийити аһалисини орунлаштуруш вә регионларниң ихтисадий тәрәққият ихтидариниң тәтқиқ қилиниши» лайиһисини орунлиди. Бу лайиһини әмәлгә ашуруш җәриянида униң муәллиплигидә үч томлуқ «Қазақстан Җумһурийитиниң аһалисини орунлаштуруш, регионларниң ихтисадий ихтидарини тәтқиқ қилиш» монографияси йезилип, чәт әл илим әһлидә чоң қизиқиш һасил қилди. 2011-жили болса, «Қазақстанниң Чоң Атласи» нәшир қилинди. Шуниму тәкитләш лазимки, Шерипҗан Надиров грант бойичә елип бериливатқан «Мәркизий Азиядики геосәясий вә регионлуқ өзгиришләр системисидики Қазақстан» мавзусидики тәтқиқатлар лайиһисиниң вә бирнәччә тематикилиқ хәритиләрниң муәллипи. 1998 – 2013-жиллири Японияниң һәм Хитайниң илмий-тәтқиқат институтлирида, шундақла Иран Ислам Җумһурийити Ташқи ишлар министрлигиниң сәясий тәтқиқатлар институтида илмий стажировкидин өтти. 1976-жилдин башлап көплигән хәлиқара конгрессларда, пүткүлиттипақлиқ, җумһурийәтлик, симпозиум, конференцияләрдә илмий докладларни оқуди. Кеңәш Иттипақидики география җәмийитиниң вә Қазақстан география җәмийитиниң қурултайлириға иштрак қилди. 2000-жили Қазақстан Җумһурийити Энергетика министрлигиниң ихтисадий бехәтәрликни үгиниш мәсилилири бойичә ихтисадий тәтқиқатлар институти уюштурған “дүгләк үстәлгә” иштрак қилди. 2000-жили Россия – Қазақстан һәмкарлиғиға беғишланған “дүгләк үстәлгә”, Европидики Бехәтәрлик вә Һәмкарлиқ тәшкилатиниң Прагида тоқунушлуқ йәрләр бойичә өткүзүлгән симпозиумиға, Иран Ислам Җумһурийити Ташқи ишлар министрлиги сәясий тәтқиқатлар институти тәрипидин уюштурулған Мәркизий Азия проблемилириға беғишланған илмий конференциягә, «Дөләт буйрутмисидики объектларниң илмий-техникилиқ экспертизиси» семинар-жиғинға, КАЗНИИМОСК илмий-тәтқиқат, тәвәллудлуқ илмий-әмәлий конференциягә иштрак қилди. Ш.Надиров шундақла 2004-жили Европидики Бехәтәрлик вә Һәмкарлиқ тәшкилатиниң «Экстремизмға қарши» илмий конференциясигә, 2005-жили Үрүмчидә өткүзүлгән Оттура вә Ғәрбий Азиядики бехәтәрлик мәсилисигә беғишланған хәлиқара форумниң, 2007 – 2008-жиллири Қазақстан Җумһурийити ихтисат вә бюджетни планлаш министрлигиниң ихтисатни тәтқиқ қилиш институтиниң, 2009 – 2013-жиллири Қазақстан Сәясий қарарлар институтиниң, Лейпциг шәһиридики Лейбниц университетиниң, Инжиниринг вә технологияниң дуниявий конгрессиниң һәм Түркиядә өткүзүлгән «Евразия: Сәясәт вә җәмийәт» (2014) илмий конференциялиригә қатнашти. Шерипҗан Мәрүвахун оғли бүгүнки күндә Әл-Фараби намидики Қазақ миллий университетидики тәбиәтни башқуруш вә география факультетиниң география, йәр қурулуми вә кадастри кафедрисиниң профессори. «Қазақстан Җумһурийитиниң илим-пән тәрәққиятиға қошқан үлүши үчүн» медали билән мукапатланған. «Алий оқуш орниниң илғар оқутқучиси», «Михаил Ломоносовқа – 300 жил» медальлири, «Әл-Фараби намидики ҚазДУға – 75 жил» бәлгүси билән тәғдирләнгән. Әмгәк қиливатқан коллективтила әмәс, йеқин вә жирақ чәт әл экспертлар җәмийитидиму аброй-инавити үстүн. Шерипҗан Надиров җәмийәтлик ишлардинму чәттә қалғини йоқ. «Вестник», «География в школах и вузах Казахстана» журналлириниң редколлегия әзаси. «Инайәт» ассоциацияси назарәт кеңишиниң әзаси. Илим-пән саһасида из-тамғиси бар Шерипҗан Мәрүвахун оғли мошу күнләрдә 70 яшлиқ тәвәллудини нишанлаватиду. Шу мунасивәт билән алимни чин қәлбимиздин тәбрикләп, ишиға утуқ, аилисигә хатирҗәмлик тиләймиз. Ваққас МӘМӘДИНОВ, «Уйғурларниң Миллий Ассоциацияси» җәмийәтлик бирләшмисиниң башқарма әзаси.

128 рет

көрсетілді

0

пікір
Алдыңғы мақала Әркиләшни билмигән кәнҗә оғул
Келесі мақала Уйғурниң пәхри — уйғур

Біздің Telegram каналына жазылыңыз

алдымен сізді қызықтыратын барлық жаңалықтарды біліңіз

ПІКІР ҚАЛДЫРУ

Сіздің электронды пошта жарияланбайды. Қатарды міндетті түрде толтырыңыз *

Уйғур авази

21 Қазан, 2020

Жүктеу (PDF)

Редактор блогы

Ершат Моллахун оғли ӘСМӘТОВ

Редактор блогы