• 31-май — Сәясий тәқип қурванлирини хатириләш күни
  • 31 Мамыр, 2018

Дәһшәтлик жилларниң азап-оқубәтлири

31-май — Сәясий тәқип қурванлирини хатириләш күни Мәлумки, 31-май – Сәясий тәқипләшләр қурванлирини хатирләш күни сүпитидә кәң атап өтүлүватиду. Бу күни наһәқтин тутқунға елинип, өлүмгә учриған әҗдатлиримизни еғир қайғу-ечиниш илкидә әскә елип, роһи алдида баш егимиз, қәбир, ядикарлиқлириға гүлчәмбәрләр, гүлдәстиләр қойимиз. Чүнки, шу балаю-апәтниң дәрт-һәсритини тартмиған аилиләр аз әмәс. Бу һәққидә ойлисақ, жүрәклиримиз моҗулиду...Сергей Кремлевниң «Великий Сталин» намлиқ китавида йезилишичә, 1937-жили 918671 адәм қолға елинип, уларниң 353074и етилған, әнди 1938-жили қолға елинған 629695 кишиниң 328632гә өлүм җазаси берилгән. 1939-жили 41627 адәм «хәлиқ дүшмини» атилип, уларниң арисидин 2601киши сот-сорақсиз етилған екән. Униңдин кейинму сәясий тәқипләшниң қара борини тохтиғини йоқ. Әнди «Загадка 37 года» намлиқ китапта йезилишичә, Сталин рәһбәрлик қилған оттуз жил ичидә төрт миллион адәм тәқипләшкә учрап, уларниң тәңдин-толиси етилған, қалғанлири ГУЛАГ лагерьлирида азап чекип, адәм чидиғусиз еғирчилиқ, хорлашлар вә ачарчилиқларға дуч келип, һалак болған. СССРда наһәқтин-наһәқ тәқипләшкә учрап, қурван болғанларниң ениқ сани техи толуқ ениқланғини йоқ. Бу рәзил сәясәт Сталин һөкүмранлиқни қолға алған жиллардин башланғанлиғи һәқиқәт. У болупму 1937-жили «Даһиниң» көрсәтмиси бойичә очуқ овҗ алди. Чүнки Сталин «тазилаш» тоғрилиқ буйруқни шу жили февраль-март ейида болған Мәркизий Комитетниң пленумида қилған «Троцкийчилар вә башқиму ят унсурларни уҗуқтурушта партиявий ишларниң йетишмәсликлири» тоғрилиқ докладида бәргән еди. У өз нутқида «түп томуридин йоқитиш», «көздин ғайип қилиш» сөзлирини бир нәччә қетим тәкрарлайду. Буниң өзи мәсъул хизмәтләрдә ишләватқан қабилийәтлик тәшкилатчиларға, илғар зиялиларға, мәдәнийәт, сәнъәт, әдәбият әрбаплириға қаритилип, һәммисини уҗуқтуруш нишанға елинди. Тәқипләштин диний затларму чәттә қалғини йоқ. Улар мәхсус топқа бөлүнүп, 165 миң имам-молла тутқунға елинип, уларниң 107 миңи етилған. Бу «чоң террорниң» асасий мәхсити Сталинниң шәхсигә сиғинишини мустәһкәмләшкә қаритилған еди. У алди билән әтрапидики атақлиқ сәясий әрбаплар Бухарин, Зиновьев, Рыков, Троцкий вә башқиларни сатқун сүпитидә уҗуқтурди. НКВДниң «үчлүклири» тәрипидин һәр күни йүзлигән бегуна адәмләр атқузулди. Тутқунға елинғанларниң тизими икки топқа бөлүнди, униң биринчиси – ату җазасиға кесилгәнләр, иккинчиси он жил вә униңдин узақ муддәткә сотланғанлар. Бу тизимларниң көпчилиги Сталин тәрипидин тәстиқлинип турған. Тәқипләшләрниң балаю-апити Қазақстан хәлқиниму айлинип өткини йоқ. Шәһәр, йезиларда һәрхил яла-төһмәтләр билән йүз миңдин ошуқ адәм тәқипкә учрап, уларниң 25 миңи өлүм җазасиға кесилгән. Шу бегуна адәмләрниң 30-35 паизи рәһбирий хадимлар вә зиялилардин тәркип тапқан болса, 40 — 45 пайизини саватсиз вә чаласаватлиқ йеза адәмлири болса, қалғанлирини ишчилар тәшкил қилиду. Уларниң арисида йеши 80дин алқиған бовай-момайлар, һәтта он гүлиниң бири ечилмиған яшларму бар еди. Тәқипләшкә учриғанлар арисида уйғур пәрзәнтлириму аз әмәс. Хәлқимиз арисидин йетилип чиққан көрнәклик тәшкилатчилар билән зиялиларниң һәммиси дегидәк «хәлиқ дүшмини» атилип, қолға елинди. Улар дәһшәтлик ГУЛАГ лагерьлирида азап чәкти, нурғунлири етилди. Уларниң бираз қисмила жутлириға аман кәлди. Һаят вақтида уларниң хелиси билән сөһбәтлишип, бешидин кәчүргән еғир сәргүзәштилири тоғрилиқ һекайилирини аңлиған едим. Яркәнтлик Насир Һошурбақиев, Исмайил Аюпов, Сидиқ Зулияров, Абдирим Нәбиев, Мирғияс Ваҗитов вә башқилар шулар җүмлисидиндур. Уларниң ейтқанлириға тайинип гәп қилсам, умумйүзлик тәқипләш – Кеңәш Иттипақи хәлқиниң бешиға кәлгән әң еғир паҗиәдин болди. Униң азап-оқубәтлирини тартмиған елимизниң бирму булуң-пушқиғи қалмиди. Тәқипләшниң қара борини һәрбир жутни қорқунуч билән әнсизликкә селип, илғар адәмлирини өзиниң дәһшәтлик қойниға алған еди. Бүгүн бар адәм әтә йоқ, бүгүн үч адәмниң беши қошулса, әтә уларниң иккиси йоқ. Жут әнсизчиликкә петип, җим-җитлиққа чөмди. НКВДниң хадимлири шәһәр, йезиларни тимисқилап, нишанға алған «дүшмәнлирини» қолға чүширишкә тиришти. Зиялиларла әмәс, көплигән саватсиз, сәясәттин һеч хәвири йоқ адәмләргиму наһәқтин «хәлиқ дүшмини», «чәт әлниң шпиони», «милләтчиләр», «исламчилар» вә башқиму қалпақлар кийгүзилип, улар түрмиләргә қамилип, Сибирьниң лагерьлириға һайдалди. Уларниң көпчилиги хәвәрсиз йоқап кәтти. Адәмләр җәмийәттә немә вақиәниң йүз бериватқанлиғини чүшинәлмәй гаңгириди. Һәтта адәмләр бир-бири билән мунасивәт қилиштинму қорқидиған болди. Бир-биригә гуман билән қарайдиған һаләткә йәтти. «Хәлиқ дүшмәнлириниң» аилисидин, балилиридин жутдашлири, һәтта туққанлириму жирақлашти, бешиға күн чүшкәнләргә “һалиң нечүк?”, дәйдиған адәм қалмиди. Уларниму чүшинишкә болатти, әтики күнидин әнсирәтти. Мунасивәт қилса, уларму «хәлиқ дүшмини» болуп қолға елиниши чоқум еди. «Хәлиқ дүшмәнлириниң» аилилири йәр ағдурулуп, ақарәтләнди, хорланди, чоңлириға иш берилмиди, балилири мәктәптин қоғланди, инсан төзгүсиз мундақ әһвал һәммини зар қахшатти... Шуни ейтиш керәкки, уруш вә униңдин кейинки жиллириму тәқипләш, хәлиқләрни һақарәтләп, зорлап көчүрүш һәрикити тохтимиди. Мәйданда шиддәтлик җәңләр овҗ алған жиллири Шималий Кавказ, Қирим яқисида истиқамәт қиливатқан хәлиқләргә “немис әскәрлиригә ярдәмлишип, Вәтәнгә сатқунлиқ қилди”, дегән банә билән уларни туғулған жутлиридин мәҗбурий көчүрүш һәрикити жүргүзүлди. Уларниң сани Кеңәш Иттипақи бойичә 2826419 адәмгә йәтти. Шуниң ичидә Қазақстан Җумһурийитигә 1 миллион 200 миң адәм йәр ағдурулған екән. Меһриван, меһмандост қериндаш қазақ хәлқи шу еғир жиллардиму уларни қучақ ечип қарши елип, бар нәрсисини тәң бөлүп ярдәмләшти, ғәмхорлуқ қилди. Шу түпәйли улар бара-бара турмуш-тирикчиликлирини йолға селип, ғәм-қайғудин қутулди, достлуғи ярашқан бу өлкигә турақлишип кәтти. Һазир һәммиси иҗил-инақ, паравән һаят кәчүрүп, Дөләт Рәһбири Н.Ә. Назарбаев тәрипидин алға сүрүлгән улуғвар вәзипиләрни орунлашқа сәпәрвәр болуп, қолға кәлтүрүливатқан чоң утуқларға әстаидил әмгәклири билән мунасип үлүшлирини қошуватмақта. Уларниң кәң-пейиллик қазақ хәлқигә ейтидиған миннәтдарлиғи чәңсиз. Абдукерим ТУДИЯРОВ, Қазақстанниң Пәхрий журналисти. Паҗиәдин кейинки матәм Өткән әсирниң 1918-жили уйғур хәлқиниң бешиға чүшкән «Ату паҗиәси» дәп аталған балаю-апәт чегариниң һәр икки тәрипигә еғир тәсирини көрсәтти. Мошу паҗиә башлиништин бирнәччә күн илгири Ғулҗа шәһиридә туридиған Һәмрахун исимлик киши оғли Абдуллани елип, Челәк тәвәсидики уруқ-туққанлирини йоқлап кәлмәкчи болиду. Таң сәһәрдә етини тоқуп, аяли Мәрийәмхан билән хошлишип, йолға раван болиду. Шу арида тағниң у четидә қирғинчилиқ болуватқанлиғи вә униңдин аман қалғанлириниң қечип кәткәнлиги һәққидә шум хәвәр келиду. Буни аңлиған Мәрийәмхан ана йолдиши Һәмрахун билән оғлини тақәтсизлик билән күтиду. Бирақ күнләр, һәптиләр, һәтта айлар өтсиму улардин учур болмайду. Һеч чарисиз қалған Мәрийәмхан чоңларниң мәслиһити бойичә нәзир өткүзүп, қуръан оқутивәткән болсиму, үмүтини үзәлмәй күнләрни һәсрәттә өткүзиду. Һәмрахун Ғулҗидин чиқип, Уйғур наһийәсидики йезиларға йеқин кәлгәндә, хәлиқниң қия-җия пәриядини, қизил әскәрләрниң аддий хәлиқни қириватқанлиғини көрүп, «Оғлум, мени мәккәмирәк тутқин!» дәп етини кәйнигә бурап, тағ тәрәпкә чапиду. Амма паҗиә башлинип кәткәндә, таққа йошурунған кишиләрни издәп жүргән әскәрләрдин қутулуш асан әмәс еди. Тағ арисиға мөкүнгәнләрниму солдатлар издәп жүрүп етивататти. Ата-бала қечип жүрүп, ахири солдатларниң айиғи җимиққанда, Ғулҗа тәрәпкә өтүвалиду. Мәлисидики өз өйигә аз қалғанда, Һәмрахун аттин чүшүп, алди билән ақсақаллардин бирқанчә кишини аялиниң йениға киргүзмәкчи болиду. Шуңғичә тақәт қилалмиған гөдәк Абдулла аттин сәкрәп чүшидудә, һойлиға кирип, «Апа!» дәп вақираветиду. Бу пәйттә әндила намазға тәйярлиниватқан Мәрийәмхан күтүлмигән һадисидин һошини йоқитип, өзигә келәлмәй, шу йәрдила җан үзиду. Бу вақиәни мән қейинанамдин аңлиған едим. Мәлумки, шу жили йүз бәргән бу паҗиә һечбир уйғур аилисини әгип өтмәй, қанлиқ из қалдуруп кәтти. Уйғур аһалисиниң, болупму әр кишилириниң соал-сорақсиз оққа тутулғини – бу тарихтики әң қәбиһ вақиәликләрниң бири. Шуңлашқа шуниңдин бери «ату» десә, һәрбир уйғурниң жүриги моҗуйду. Рәмәтлик қейинанамниң ейтип беришичә, Қорамда уларниң Һәвәйдулла исимлиқ бәстлик һәм қавул бир нәврә иниси болған екән. “Ату” башланғанда, Һәвәйдулла икки сиңлисини елип әски тамлар арқисиға мөкүп қачидекән. Бирақ явуз қизил әскәрләр қиқас-чуқан селишип йетип кәпту вә уларниң бирнәччиси қизларниң изиға чүшүпту. Яш гөдәк сиңиллириниң номусини сақлаш нийитидә батур жигит уларни кона тамниң йениға турғузуп қоюп, бар күчи билән тамни жиқитип, андин кейин өзи амбарға кәйнидин киргән бирнәччә солдатни чепип өлтүргән екән. Лекин деризидин етилған бирнәччә пай оқ уни ахири жиқитипту. Әйнә шундақ еғир күнләрниң садаси чегариниң һәр икки тәрипидики уйғур хәлқигә қаттиқ тәсирини көрсәткәчкә, бу хәлқимиз тарихидики әң еғир паҗиә екәнлиги ениқ. Наиләм ҺӘМРАЕВА.

53 рет

көрсетілді

0

пікір
Алдыңғы мақала Жүрәкләрни моҗуған хәтләр
Келесі мақала Уйғур келини болған Татьяна

Біздің Telegram каналына жазылыңыз

алдымен сізді қызықтыратын барлық жаңалықтарды біліңіз

ПІКІР ҚАЛДЫРУ

Сіздің электронды пошта жарияланбайды. Қатарды міндетті түрде толтырыңыз *

Уйғур авази

23 Қыркүйек, 2020

Жүктеу (PDF)

Редактор блогы

Ершат Моллахун оғли ӘСМӘТОВ

Редактор блогы