• 12-апрель – Авиация вә космонавтика күни
  • 10 Сәуір, 2019

Мусабаевниң армини

Шөһрәт МӘСИМОВ, «Уйғур авази» 1961-жили 12-апрельда кеңәш граждини Юрий Гагарин «Восток-1» космос кораблида «Байқоңур» космодромидин пәзаға көтирилип, дунияда тунҗа қетим Йәр шарини айлинип учуп өтти. 108 минут давам қилған бу учуш инсанийәтниң космос бошлуғини өзләштүрүшкә болған дәсләпки йолини ачти. Бу күн һазир дунияда Авиация вә космонавтика күни сүпитидә нишанланмақта. Пүткүл дуния җамаәтчилигини һәйран қалдурған әйнә шу күндин кейин өткән атмиш жилға йеқин вақит ичидә 565 адәм (505 әр вә 60 аял) орбитал космос учушини әмәлгә ашурупту. Һәммимиз билимизки, уларниң арисида Қазақстанниң үч вәкили – Тоқтар Әубәкиров, Талғат Мусабаев вә Айдын Айимбетов бар. Мәлумки, космос бошлуғиға қазақ миллитиниң вәкилини әвәтиш идеяси дәсләпки қетим өткән әсирниң 80-жиллириниң оттурисида «Байқоңур» космодроминиң 30 жиллиғини нишанлашқа тәйярлиқ көрүш вақтида оттуриға қоюлған еди. Дәсләп космонавтлар отрядиға новәттики таллавелиш даирисидә уларниң тәркивигә бирнәччә қазақ учқучлирини қошуш көздә тутулди. Буниң үчүн Қазақстан Компартияси Мәркизий комитетиниң биринчи кативи Динмухамед Қонаев намзатларни беваситә һәрбий учқучларниң арисидин издәш буйруғини бериду. Шундақ қилип, тунҗа қазақ космонавти, һәрбий учқуч 45 яшлиқ Тоқтар Әубәкиров 1991-жили 10-октябрьдә россиялик Александр Волков, Австрия вәкили Франц Фибек билән «Союз ТМ-13» кораблида космонавт-тәтқиқатчи сүпитидә космос сәпиригә атлиниду. Космонавтлар отрядида бәш айлиқ тәйярлиқтин өткән жутдишимиз «Мир» орбитал комплексида илгәрки экипажниң әзалири Анатолий Арцебарский вә Сергей Крикалёв билән биллә ишләйду. У орбитида «Ғарыш-Қазақстан» дәп аталған биринчи Қазақстан космос программиси бойичә иш елип бариду. Ейтмақчи, мәзкүр программа 1986-жили 20-февральда орбитиға чиқирилған «Мир» станцияси океанға чөкүриветилгән 2001-жилниң 23-март күнигичә әмәлгә ашурулған еди. Әнди Тоқтар Әубәкиров бортинженер сүпитидә тәйярлиқтин өтмигәнликтин, СССР космос саһасиниң рәһбәрлиги илгәрки «Союз ТМ-12» экспедициясиниң бортинженери Сергей Крикалёвни йәнә йерим жилға орбитида қалдуруш қарариға келиду. Тоқтар Әубәкиров болса, «Союз ТМ-12» космос кораблида Анатолий Арцебарский вә Франц Фибек билән Йәргә қайтип чүшиду. Униң космоста учуши 7 тәвлүк 22 саат 12 минут 40 секундни тәшкил қилди. Ейтмақчи, космосқа учмай турупла Тоқтар Әубәкиров Кеңәш Иттипақиниң Қәһримани унваниға сазавәр болған еди. Талғат Мусабаев – мустәқил Қазақстанниң тунҗа космонавти. У дәсләпки қетим космос бошлуғиға 1994-жили 1-июльда «Союз ТМ-19» кораблида россиялик Юрий Маленченко вә Валерий Поляков билән учти. У шу чағда 43 яшта еди. Мошу учушида у Қазақстан Җумһурийитиниң иккинчи космос программисини орунлаш җәриянида икки қетим очуқ космосқа чиқти. Андин кейин йәнә икки қетим – 1998-жили 29-январьда «Союз ТМ-27» (экипаж командири сүпитидә россиялик Николай Бударин һәм француз Леопольд Эйартц билән) вә 2001-жили 28-апрельда «Союз ТМ-32» (россиялик Юрий Батурин вә биринчи космос туристи америкилиқ Деннис Тито билән) корабльлирида – космос сәпәрлиригә қатнашти. У җәмләп алғанда, космоста 341 тәвлүк 09 саат 46 минут болди. Талғат Мусабаев тарихта дәсләпки қетим космосқа мустәқил Қазақстан Байриғини, бир сиқим Байқоңур тописини вә муқәддәс Қуръан Кәримни өзи билән биллә елип чиқти. Кейин Йәргә қайтип кәлгәндә Байрақ вә муқәддәс китап Президент Нурсултан Назарбаевқа тапшурулған еди. Әгәр чоң әвлатниң ядида болса, шу чағда Дөләт рәһбири Нурсултан Назарбаев тарихта биринчи қетим «Мир» орбитал космос станцияси вә “Азия Даусы” конкурси өтүватқан “Медев” муз мәйдани оттурисида уюштурулған телекөрүктә Талғат Мусабаев билән сөзлишиду. Шу чағда космонавт конкурс иштракчилирини алқишлап, өзиму гитара челип, Абайниң “Көзімнің қарасы” нахшисини ейтқан еди. Ейтмақчи, Талғат Мусабаев иккинчи қетим космосқа учқан күн Қазақстан космос тарихиға дәсләпки қазақ космонавти хәлиқара космос экспедициясиниң командири сүпитидә учқан күн дәп кирди вә Гиннессниң Рекордлар китавидин орун алди. Қазақстан Җумһурийитиниң үчинчи учқуч-космонавти Айдын Айимбетов – тунҗа Қазкосмос космонавти. У россиялик Сергей Волков, Дания Корольлуғиниң вәкили Андрес Могенсен билән 2015-жили 2-сентябрьдә «Союз ТМА-18М» кораблида космосқа атлинип, 12-сентябрьдә Йәргә қайтип чүшиду. Шу чағда 43 яшлиқ Айдын Айимбетов космос бошлуғида 9 тәвлүк 20 саат 13 минут 51 секунд болиду. Әслидә космонавтика вә космонавтлар тоғрилиқ гәп қилғанда, «Байқоңур» космодроми һәққидә тохтилип өтүш әқилгә мувапиқтур. Умумән, Қазақстан территориясидики космодром – бу ракетиларни учириш бойичә наһайити чоң комплекс вә дуниядики биринчи космодром. У елимизниң җәнубий қисмиға җайлашқан болуп, мәйдани 6717 квадрат километрни тәшкил қилиду. «Байқоңур» космодромидин анчә жирақ әмәс йәргә, йәни 30 километр җәнупта шу намлиқ шәһәр бар. У йәрдә космодром хизмәтчилири яшайду. «Байқоңур» космодроминиң әң биринчи вә баш объекти – 1-учуш мәйдани. Нәқ мошу йәрдин биринчи ракета, андин кейин биринчи Йәрниң сүнъий һәмрайи учирилған. Биринчи космонавт Юрий Гагаринму нәқ мошу йәрдин пәзаға көтирилгән еди. Шуңлашқа бу объект космонавтлар арисида «Гагаринниң учуш мәйдани» дәпму атилиду. Космонавтлар арисида яхши әнъәниләрму вуҗутқа келип, қелиплишип қалған. Мәсилән, учушқа бир-икки күн қалғанда, экипаж Байқоңурда режиссер Владимир Мотыль экранлаштурған «Чөлдики нурлуқ қуяш» намлиқ фильмни тамашә қилидекән. Фильмни җәзмән ахириғичә көрүш керәк. Бу әнъәнә 1978-жили пәйда болуп, айрим космонавтлар уни он вә униңдинму нурғун қетим көрүпту. Космонавтларниң иқрар қилишичә, фильм уларға қийин вә хәтәрлик сәпәр алдидики қорқуш-әндишә вә һодуқуш сезимлирини йеңишкә ярдәм қилидекән. Ейтмақчи, бизниң космонавтлар асасини салған әнъәниләрму бар. Мәсилән, Талғат Мусабаевниң илтимасиға бенаән, у биринчи қетим учқанда, Йәргә қонған җайға апорт алмиси вә чилгә кәлтүрүлүпту. Космонавтниң сөзичә, у Йәргә қайтип чүшкинидә, һәммидин авал нәқ мошу мевиләрниң һидини сезип, тәмини тартишни арман қилған екән. Әйнә шуниңдин кейин космонавтлар Қазақстанға қонғанда, уларға алма кәлтүрүш әнъәнигә айлинип, һәрбир экипаж әзасиға йәргә қонуш аппаратидин чиқиши биләнла издәш топиниң әзалири алма беридекән. Ахирида шуни тәкитләймизки, Қазақстан космонавтлириму чәксизлик чегарилиридин өтүп, мүмкин болмиған ишларни әмәлгә ашурди вә өз мәмликитиниң тәрәққиятиғила әмәс, бәлки пүткүл дуния илим-пәнигә бебаһа һәссә қошти.

40 рет

көрсетілді

0

пікір
Келесі мақала Гагаринни көргән ана

Біздің Telegram каналына жазылыңыз

алдымен сізді қызықтыратын барлық жаңалықтарды біліңіз

ПІКІР ҚАЛДЫРУ

Сіздің электронды пошта жарияланбайды. Қатарды міндетті түрде толтырыңыз *