• "Рухани жаңғыру"
  • 23 Қазан, 2019

Иҗадий ишләшкә интилайли

Елимизниң Тунҗа Президенти – Елбасы Нурсултан Назарбаев «Келәчәккә нишан: мәнивий йеңилиниш» мақалисида дуния бизни нефть биләнла яки ташқи сәясәттики чоң тәшәббуслиримиз биләнла әмәс, мәдәний утуқлиримиз биләнму тонуши керәклигини тәкитләп, «Дуниядики заманивий қазақстанлиқ мәдәнийәт» лайиһисини әмәлгә ашуруш лазимлиғини ейтти. Биз, уйғурлар, мошу дөләттә истиқамәт қиливатқанлиқтин, әйнә шу лайиһигә илишип, шуниң арқилиқ дунияйүзигә, мәйли әдәбият, мәйли мәдәнийәт яки сәнъәт саһалиридики утуқлиримизни көрситишни билсәк, нур үстигә нур болар еди. Әң болмиғанда, ушбу лайиһигә бир-икки миллий нәмунилиримизни киргүзәлисәк, шуниң өзи дунияға тонулушқа қәдәм ташлиғинимиз болатти. Жуқурида тилға елинған лайиһиниң әмәлгә ешиши үчүн пәқәт әмәлдарларла әмәс, авам хәлиқ билән шаир-язғучилар, иҗадийәт адәмлири аммивий рәвиштә изчил паалийәт елип бериши тегиш. Мәлумки, Қазақстанниң Улуқ даласи вә шу кәңликни маканлиған милләт билән еләтләр дунияниң маддий һәм мәнивий мирасиға өчмәс излар қалдурди. Улуқ даланиң көпәсирлик мәнивий һәм маддий мираслирини заманивий технологияләр билән йеңи шәкиллиниватқан рәқәмлик тәрәққиятниң еһтияҗиға мувапиқ қайтидин йеңилашни билиш, уни хәлиқниң пайдисиға яритиш – елимизниң мәнивий технологиялик җәһәттин риваҗлинишиға йеңичә түс беридиғини талашсиз. Шундақ екән, биз бүгүнки күнгә қәдәр елип берилған мәдәний мунасивәт-алақиларниң дәриҗисини ениқлаш билән биллә әҗдатлардин мирас болуп келиватқан мәдәний қәдрийәтлиримизни асраш вә уни кәлгүси әвлатқа беҗирим һаләттә қалдуруш керәклигини җиддий ойлаштурмисақ болмайду. Ениғирағи, мошу әснада қандақ мәдәний чарә-тәдбирләр өткүзүлди вә дуния җамаәтчилигигә немимиз билән махтиналаймиз, мәдәнийитимизниң риваҗлиниши қайси дәриҗидә, мәнивий йеңилинишниң басқуч-йөнилишлири қандақ кетип бариду? Умумән, биз мәнивий йеңилинишқа қарап интиливатимизму? дегәнгә охшаш муһим соалларға ениқ һәм толуқ җавап беридиған пәйт аллиқачан кәлди. Һәтта, вақит өтүп кетип бариду. Пурсәтни қолдин берип қойғинимиз, у түгигинимиз. Илаһим, ундақ болмиғай! Шуниң үчүн тинмай издинишимиз керәк. Һә, тинимсиз әмгәк, сөзсиз, нәтиҗигә йәткүзиду. Әйнә шу чағдила миңжиллиқлар қойнида ятқан тарих билән мәдәнийитимизни дуния әһли тонуйдиған болиду. Әнди миллий қәдрийәтлиримизни башқиларниң тонуп-билиши үчүн жуқурида тилға елинған ишлар тоғра йолға қоюлуши керәк. Раст, бизниң еғиз толтуруп махтинидиған мәдәний мираслиримиз йетәрлик. Амма уларни пәқәт өзимизла билип қойғинимиз йәткүлүксиз. Сәвәви, бир милләтни иккинчи бир милләтниң тонуши үчүн алди билән униң бай мәдәний қәдрийәтлирини, мирасини яхшилап тонуши керәк. Мәлумки, һазир қазақ әдәбияти бойичә хәлиқара миқияста мәхсус программилар тәйярлинип, «Дуниядики заманивий қазақстанлиқ мәдәнийәтни шәкилләндүрүш» мавзусида чоң форум өткүзүлди. Бирнәччә қазақ әдиплириниң әсәрлири немис, инглиз, испан, француз тиллириға тәрҗимә қилинип, тонуштурулди. Чәт әл китапханилириниң хадимлири қазақ муәллиплириниң китаплирини алғанлиғиға хурсән болди. Бизму әйнә шу җәриянға өзимизниң салмақлиқ, җәмийәтлик пикир һасил қилалайдиған әсәрлиримиз билән арилишишимиз керәк еди. Әгәр достлуқ, инақлиқ вә милләтләрара разимәнликни ипадиләйдиған әмгәклиримиз мошундақ чоң программилар планиға киргүзүлсә, бизму башқилар билән баравәр дуния мәдәнийитигә ишәшлик қошулалаймиз. Униң үчүн алди билән өзимиз салмақлиқ, бәдиийлиги жуқури әсәр йезишқа интилишимиз керәк. Йошуридиғини йоқки, һазир биз Қазақстанниң өзигә түзигирәк тонулмайватимиз. Раст, ҚХА тәрипидин Қазақстан Җумһурийити Мустәқиллигиниң 25 жиллиғиға беғишлинип, рус тилида тәйярланған антологиягә көрнәклик шаирә вә алимәләр Патигүл Мәхсәтова билән Гүлнара Авутованиң шеирлири киргүзүлди. Хаталашмисам, биз, уйғурларға, әшу антологиягә йәттә орун берилгән еди. Әпсус, мошу икки шаирәдин башқиси өзлириниң рус тилиға тәрҗимә қилинған бирәр әсәрини йәткүзүп берәлмигән. Мүмкинчиликтин тоғра пайдилиналмиған йәнә өзимиз. Тәкитләш керәкки, М.Әвезов намидики Әдәбият вә сәнъәт институтиниң илмий хадимлири, җүмлидин мәзкүр илмий дәргаһниң баш илмий хадими, филология пәнлириниң доктори Алимҗан Тиливалдиниң көп күч чиқириши түпәйли, Қазақстан хәлқи әдәбияти вә сәнъити, шу җүмлидин уйғур мәдәнийити билән әдәбиятиғиму алаһидә диққәт бөлүнүп, көплигән әмгәкләр нәшир қилинди. «Тәуелсіз Қазақстандағы ұйғыр әдебиеті», «Уйгурская поэзия независимого Казахстана» вә көрнәклик шаир Җәмшит Розахуновниң иҗадийитигә беғишланған «Ізгілік жаршысы» мақалилар топлими әйнә шулар җүмлисидин. Бу илмий тәтқиқатлар Қазақстан хәлқи Ассамблеяси билән Билим вә пән министрлиги тәрипидин рәсмий тонуштурулди. Түркия дөлитиму уйғур әдәбиятиниң чоң байлиқ екәнлигини һис қилғачқа, тонуштуруш мәсилисини қолға алғанлиғи һәммигә мәлум. Қазақстан Җумһурийитиниң хизмәт көрсәткән әрбаби, язғучи-драматург Әхмәтҗан Һашириниң «Идиқут» романи, язғучи вә алимә Гүлбәһрәм Хошаеваниң һекайилири түрк тилида рәсмий тонуштурулди. Әнди язғучи-драматург Әкрәм Әхмәтовниң «Махмут Қәшқәрий» драмиси Түркия сәһнисидә қоюлуп, униң муәллипи мукапатлиқ орунға сазавәр болса, Дағстанда нәшир қилинған «Түрк дунияси бюллетениниң» бир сани уйғур мәдәнийити билән әдәбиятиға беғишланди. Шуниму алаһидә қәйт қилиш керәкки, әдәбиятшунас алим Хәмит Һәмраев ондин ошуқ классик шаирларниң әсәрлирини рус тилиға тәрҗимә қилип, уларни мәхсус топламларға киргүзүшкә көп күч чиқарди. Талантлиқ яш шаир Вильям Молотов билән яш алимә Дилфуза Розиеваму әдәбиятимизниң тәрәққиятини көрситидиған әсәрләрни рус, қазақ вә инглиз тиллириға тәрҗимә қилиш һәрикитини җанландурмақта. Дәрвәқә, риқабәткә қабил болуш үчүн алди билән өз мәдәнийитимиз шәкиллиниши керәк. Шуниң билән биллә һазир дунияда сүръәтлик жүргүзүлүватқан заманивий мәдәнийәткә мувапиқ өз үлгимизни тәвсийә қилишни һәм мәдәнийитимизни пәқәт китап яки қәғәз шәклидила тонуштуруп қоюш әмәс, башқиму йөнилишләр арқилиқ нәтиҗидарлиқ усул-амилларни тепишимиз һаҗәт. Тунҗа Президент – Елбасыниң жуқурида тилға елинған мақалисидиму «Мәдәний мәһсулатлиримиз пәқәт китап түридила әмәс, һәр түрлүк мультимедиялик услублар биләнму чиққини дурус», дейилгән. Демәк, уйғур әдиплириниң әсәрлири инглиз, испан, француз тиллирида “сөзлиши” үчүн мәхсәтлик иш елип бериш тәләп қилиниду. Бу хусусида буниңдин икки жил муқәддәм «Уйғур әдәбиятини дунияға тонутуш үчүн немә қилишимиз керәк?» мавзусида өткүзүлгән «дүгләк үстәлдә» тарих пәнлириниң доктори, профессор Абләһәт Камалов «Алди билән һамийларни җәлип қилип, мәхсус ениқлима, кейинирәк антология чиқарсақ, андин һәрхил веб-сайтлар йенида «Уйғур китапханисини» ечип, униңға әдиплиримизниң әсәрлириниң электрон нусхисини селишқа күч чиқарсақ болиду. Униңға халиған адәм кирәләйду вә, муһими, әдиплиримизниң әсәрлири билән тонушуш пурситигә егә болиду» десә, филология пәнлириниң намзити, шаирә Патигүл Мәхсәтова «мениңчә, мәдәний байлиқлиримизни дуния җамаәтчилигигә һәрхил сайтлар, тонуш-билишләр арқилиқ тонуштурғандин көрә, алди билән мошу дөләттә өзимизни етирап қилғузувелип, андин кейин дунияға тонуштурушниң йеңи услублирини издәштүрсәк боламдекин. Тоғра, һәрқайсимиз шәхсий язғучи, сәнъәткар, шаир, рәссам сүпитидә дунияға тонулушимиз мүмкин. Амма, йәнә қайтилаймән, өзимиз яшаватқан дөләттә етирап қилинмай туруп, дуния мәдәнийитигә тонулимиз дейиш бекар гәп, қуруқ аваригәрчилик. Шуниң үчүн биз алди билән чолиға илинғидәк әсәр йезишимиз лазим. Чойлида йоқ нәрсини қанчә йәрдин тәвсийә қилсақму, һечким уни етирап қилмайду. Әгәр биз пилдирлап турған чирақни өчәрмәймиз, әдәбиятимизни сақлап қалимиз десәк, һәммә нәрсидин кечип, язғанлиримизни алди билән дөләт тили – қазақ тилиға тәрҗимә қилишқа көңүл бөлүшимиз һаҗәт. Ундақ болғини, һазир қазақ тилидин рус вә инглиз тиллириға тәрҗимә қилғузуш йеник болуватиду. Сәвәви, қазақ қериндашларда қелиплашқан база бар. Яхши тәрипи – һазирчә аримизда уйғур тилини мукәммәл билидиған, миллий алаһидиликлиримизгә һөрмәт билән қарайдиған қазақ зиялилириниң барлиғи», дегән ойини изһар қилған еди. Мениңчә, вәтәнпәрвәрликкә тәрбийиләйдиған, милләтниң аброй-инавитини көтиридиған, җәмийәтни тәрәққий әткүзидиған упримас, бебаһа ғәзниниң бири – у китапхана. «Сән маңа китапханаңни көрсәт, мән сениң ким екәнлигиңни ейтимән» дегән сөздә һәқиқәт бар. Һазирқи төртинчи индустриялик инқилап дәвридә һәрбир милләтниң риқабәткә қабиллиғи алған билимигә мунасивәтлик. Чүнки оқуш-билим билән әтраплиқ қуралланмиған киши аләмшумуллаштуруш опқининиң қурвиниға айлинидиғанлиғи ениқ. Шундақ екән, биз алди билән кимләрниң вә қанчә әдәбий әсәр башқа тилларға тәрҗимә қилинғанлиғини ениқлап һәм шуларни рәтләп, Абләт Камалов ейтқандәк, тонуштуруш ениқлимисини чиқиришни қолға елишимиз керәк. Бу өзимиз үчүнму вә әдәбиятимизни башқиларға қисмән тонуштуруштиму муһим әһмийәткә егә. Умумән, бу җәриянға иҗадий яндишип ишләватқан яшларниму җәлип қилишниму унтумаслиғимиз керәк. Уйғур әдәбияти Қазақстан мәдәнийитиниң аҗралмас бир қисми болуп көрүнүши үчүн җавапкәрликни чоңқур һис қилған һалда, җиддий ишлишимиз лазим. Бизни һечким чәткә қеқиватқини йоқ. Демәк, аң-сәвийәмизни йеңилап, иҗадий ишләшкә интилғинимиз хоп. Пәқәт өз қазинимиздила қайнимай, чәткә көрүнәйли. Яритиливатқан мүмкинчиликләрдин пайдилинишни биләйли. Униң үчүн һәммимиз «бир яқидин баш, бир йәңдин қол чиқирип», йәнә қайтилаймән, иҗадий ишлишимиз лазим. «Алма пиш, ағзимға чүш» дәп паңшиң жүривәрмәйли. Әйипни башқилардин әмәс, алди билән өзимиздин издәйли. Хуласә шуки, пақа ориға чүшивелип, асманға бақидекәндә: «Мән пүткүл аләмни көрүватимән», дәйдекән. Бу – бемәна хадилиқ. Тәғдир бизни бу илләттин сақлиғай. Бирлишип иш қилайли, бир-биримизгә яр-йөләк болайли, дегүм келиду.

39 рет

көрсетілді

0

пікір
Алдыңғы мақала Дехан ана шөһрити
Келесі мақала Әтрапимизда яхшилиқларму йоқ әмәс

Біздің Telegram каналына жазылыңыз

алдымен сізді қызықтыратын барлық жаңалықтарды біліңіз

ПІКІР ҚАЛДЫРУ

Сіздің электронды пошта жарияланбайды. Қатарды міндетті түрде толтырыңыз *

Уйғур авази

30 Қыркүйек, 2020

Жүктеу (PDF)

Редактор блогы

Ершат Моллахун оғли ӘСМӘТОВ

Редактор блогы