• "Рухани жаңғыру"
  • 20 Қараша, 2019

Латин йезиғи йәнә өзгирәмду?

Мәлумки, елимиздә дөләт тили болған қазақ тилиниң латин елипбәсигә көчүши мунасивити билән қазақстанлиқ уйғурларму беваситә ҖУЭМниң тәшәббуси билән қазақ тили билән бир вақитта латин елипбәсигә көчүш тәйярлиқлирини башлиди. Уйғур зиялилири латин графикисиға асасланған қазақ елипбәси асасида уйғур елипбәсиниң бирнәччә нусхисини тәйярлиди. 2018-жили 12-май күни җумһурийәтлик Уйғур этномәдәнийәт мәркизи вә униң йенидики Уйғур тилида билим беридиған мәктәпләр ассоциацияси уюштурған кәң җамаәтчиликниң жиғинида ҖУЭМниң рәиси, Қазақстан Парламенти Мәҗлисиниң депутати Шаһимәрдан Нурумов тәйярлиған нусха көпчилик тәрипидин бир еғиздин қобул қилинди. Бу елипбәниң дәсләпки рәсмий көрүнүшини йеқинда мукәммәл ремонттин өткән Алмутидики А.Розибақиев намидики 153-мәктәп-гимназиядин көрүшкә муйәссәр болдуқ. Мәктәпниң ечилиш мәрасимиға қатнашқучиларниң диққитини мәктәп кабинетлири вә синиплири ишиклиридә уйғурчә сөзләрниң дәл мошу йезиқта йезилиши өзигә җәлип қилған еди. Йеқинда, йәни 21-октябрьда җумһурийитимиз Президенти Қасым-Жомарт Тоқаев өзиниң Twіtter-дики сәһиписидә латин йезиғиға бағлиқ мундақ пикир билдүрди: «Елипбәни латин һәрипигә көчириш тоғрилиқ тарихий қарарниң қобул қилинғанлиғиға икки жилға йеқин вақит өтти. Бирақ елипбәмиздә техичила камчилиқлар бар. Тил мутәхәссислири уни техиму мукәммәлләштүрүши керәк. Мәдәнийәт вә спорт министри Ақтоты Райимқуловаға тегишлик тапшурмиларни бәрдим. Алдимизда нурғун ишлар туриду». Узақ өтмәйла, йәни 6-ноябрьда А.Байтурсынов намидики Тилшунаслиқ институтиниң уюштуруши билән «Қазақ тилиниң йеңи елипбәси: тил мутәхәссислириниң ортақ хуласиси» мавзусида илмий-практикилиқ “дүгләк үстәл” болуп өтти. Униңға бирнәччә университет алимлири, Қазақстан хәлқи Ассамблеясиниң вәкиллири, латин йезиғиға көчүшкә бағлиқ дөләтлик идариләрниң мутәхәссислири тәклип қилинған. Муһакимә нәтиҗисидә мутәхәссисләр қазақ тилиниң латин йезиғиға асасланған елипбәсиниң йеңи нусхисини қобул қилди. Бу нусха 1991-жили октябрь ейиниң бешида Түркиядә баш қошқан түркий хәлиқләрниң тилчи алимлири тәрипидин қобул қилинған латинчә елипбәгә асасланған. Мәзкүр елипбә Түркиядә қоллиниливатқан латин йезиғидики 29 һәрипкә түрк тилидин башқа түркий тилларда бар 5 тавушни ипадиләйдиған 5 һәрипни қошуш асасида тәйярланған: A, B, C, Ç, D, E, F, G, Ğ, H, І,І, J, K, L, M, N, O, Ö, P, R, S, Ş, T, U, Ü, V, Y, Z. Қошулған бәш һәрип: Д, X, Q, С, W Мәзкүр “дүгләк үстәлдә” қобул қилинған елипбә алдинқи, йәни 2018-жили февральда қобул қилинған елипбәдин төвәндикичә пәриқлиниду: 1. Алдинқи елипбәдики акут бәлгүси елинип ташлинип, униң орниға бәзи тавушлар үчүн һәрип үстидики икки чекит қобул қилинған: Д д – Ә ә, Ц ц - Ө ө, Ь ь - Ү ү. «Ң ң» тавуши үчүн хәлиқарилиқ латинчә елипбәләрдики Ŋ ŋ нусхиси елинған, «ғ» тавуши үчүн Ğ ğ һәрипи қобул қилинған. 2. Қош һәрип билән берилгән ч вә ш һәриплири бир һәрип билән берилгән: ch- з, sh- ş. Башқа һәрипләр һеч өзгиришсиз қалған. Өзгиришләр асасий җәһәттин һәрипкә қошумчә қойилидиған бәлгүләргила бағлиқ, мәсилән, акут бәлгүси орниға икки чекит: Д д, Ц ц, Ь ь в.б. Һәрипләрниң асаси өзгәрмигән. Латин Кирилл Латин Кирилл Латин Кирилл Латин Кирилл A a А а Ğ ğ Ғ ғ L l Л л S s С с Ä ä Ә ә H h Х х M m М м Ş ş Ш ш B b Б б İ і І і N n Н н T t Т т Ç ç Ч ч І ı Ы ы Ŋ ŋ Ң ң U u Ұ ұ D d Д д Y y Й й O o О о Ü ü Ү ү E e Е е J j Ж ж Ö ö Ө ө V v В в F f Ф ф K k К к P p П п W w Қазақ тилиға хас тавуш. М., тау-taw G g Г г Q q Қ қ R r Р р Z z З з Бу елипбәниң толуқ нусхисини төвәндики жәдвәлдин көрүшкә болиду. Әгәр тилчи алимлар тәвсийә қиливатқан мәзкүр нусха Президент тәрипидин қобул қилинса, биз илгири қобул қилған елипбәмиздики 25 һәрип һечбир өзгиришсиз қалиду. Пәқәт йәттә һәрипкә өзгириш киргүзүшкә тоғра келиду. Улар монулар: ә -а́-д, ө -ó-ц, ү -ú-ь, ғ - ǵ-ğ, ң -ń-ŋ, ч -ch-з, ш- sh- ş. Көрүнүп турғинидәк, һәрипләрниң асаси сақланған, пәқәт қошумчә бәлгүлирила өзгәргән. Демәк, бу өзгиришләрни муһим, түп-асаслиқ өзгириш дәп қарашқа болмайду. Буни бурун қобул қилинған елипбәмизгә қошумчә түзитиш ретидила қараштурсақ, шуниң өзи купайә. Қазақ тилидики һәрипләрниң өзгириши, имланиң өзгиришигә елип келидиған системилиқ асастики өзгиришләр болуп һесаплиниду. Қазақ алимлири тәвсийә қиливатқан елипбә нусхиси дәл мошу имлаға өзгириш киргүзүш мәхситидики, йәни қазақ тилиниң фонетикилиқ тәбиитигә хас өзгиришләр киргүзүш болуп һесаплиниду. Мәсилән, алимлар нусхисидики «w» һәрипи илгәрки елипбәдә болмиған. Бу һәрип тау-taw, бару- baruw сөзлиридики w тавушини билдүриду. Илгири икки тавуш бир һәрип билән берилгән болса (мәсилән, э һәрипи u һәм w тавушлирини ипадилигән: (oqэ, sэ,) ), бу қетимқи нусхида һәр икки тавуш икки һәрип билән берилиду: oquw, suw. Бу йәрдә шуни йәнә тәкрарлашқа тоғра келидуки, бу хил һәрипләр өзгириши бизниң имламизға тәсир қилмайду. Бу йәрдә мәсилә монуниңда, Биз қазақ тилиниң латин йезиғиға көчүшигә бағлиқ уйғур тилиниму латин йезиғиға көчиришни тоғра көрүп, мошу йөнилиштә иш елип беришни тоғра көрдуқ. Бу ишлиримиз асасән икки йөнилиштә кетип бариду. Биринчи йөнилиштә биз уйғур тилиниң фонетикилиқ алаһидиликлирини һесапқа алған һалда, қазақ латин йезиғи асасида уйғур латин йезиғини ишләп чиқиш болған. Бу йөнилиштики ишимиз бир изға чүшти десәкму болиду. Биз қандақ принциплар асасида латин елипбәсигә көчүш мәсилисини ениқлавалдуқ. Бу йәрдә Шаһимәрдан Нурумовниң уйғур латин йезиғиниң нусхиси һәққидә гәп болуватиду. Иккинчи йөнилиштә биз Қазақстан уйғурлириниң мәдәний һаятидики мошундақ муһим бир чаригә бағлаштуруп тилимиз имласида учришидиған бәзи мәсилиләрни һәл қилишниму тоғра көрдуқ. Бу йәрдә мәсилә Қазақстандики уйғур әдәбий тили имласини ШУАРдики уйғур әдәбий тилиниң имласиға йеқинлаштуруш билән мунасивәтлик ишлар нәзәрдә тутулуватиду. Қазақстандики уйғур әдәбий тилиниң имласида кейинки вақитлардики қисмән, амма маһийити җәһәттин муһим өзгириш имла луғитиниң қайта толуқтурулуп нәшир қилиниши билән мунасивәтлик болди. Бу луғәтни қайта ишләп чиққан алимә Заһидәм Һевуллаева Қазақстандики уйғур әдәбий тилиниң имласини Уйғур дияридики уйғур әдәбий тил имласиға йеқинлаштурушниң дәсләпки қәдәмлирини оңушлуқ әмәлгә ашурди. Бу ишни тәдриҗий түрдә әмәлгә ашуруш ишлирини ҖУЭМ йенида қурулған филология пәнлириниң доктори профессор Валерий Мәхпиров рәһбәрлигидики Уйғуршунаслиқ кеңиши өз һөддисигә алди. Кеңәш әзалири тәрипидин мурәккәп сөзләр имласи вә географиялик аталғулар имласи муһакимә қилинип, ортақ пикирләр шәкиллинип болди. Шундақла әсли уйғур сөзлиридики сөз бешидики егиз, тар созуқ тавушлар (у, ү, и) алдидики «җ» тавушини «й» тавушиға өзгәртип йезиш бойичиму ортақ хуласигә кәлдуқ. Дуниядики барлиқ уйғурлар үчүн бир әдәбий тил болуши керәк. Шевилик бир алаһидиликниң әдәбий тил нормисидин орун елиши тоғра әмәс дегән қарарға кәлдуқ. Руслан АРЗИЕВ, ҖУЭМ йенидики Уйғуршунаслиқ кеңишиниң рәиси, филология пәнлириниң намзити.

84 рет

көрсетілді

0

пікір
Алдыңғы мақала Жут пәхирләнгән мәрипәтчи
Келесі мақала Аңлиқ мәвқә, изчил паалийәт лазим

Біздің Telegram каналына жазылыңыз

алдымен сізді қызықтыратын барлық жаңалықтарды біліңіз

ПІКІР ҚАЛДЫРУ

Сіздің электронды пошта жарияланбайды. Қатарды міндетті түрде толтырыңыз *

Уйғур авази

23 Қыркүйек, 2020

Жүктеу (PDF)

Редактор блогы

Ершат Моллахун оғли ӘСМӘТОВ

Редактор блогы