• Бизниң сөһбәт
  • 13 Қыркүйек, 2013

«Миллий маарипимиздики билим сүпити назарәткә муһтаҗ»

Санийәм Мәсимова: Бийил ноябрь ейида новәттики җумһурийәтлик маарип конференцияси өткүзүлмәкчи. Шу мунасивәт билән биз мәзкүр конференцияни уюштуруватқан «Уйғур мәктивини қоллаш фондиниң» иҗраий мудири, Алмута Технология университетиниң доценти Санийәм Һаким қизи МӘСИМОВАға бирнәччә соал билән мураҗиәт қилдуқ. — Санийәм һәдә, буниңдин он жил илгири җумһурийәтлик Уйғур этномәдәнийәт мәркизиниң вә башқиму җәмийәтлик тәшкилатларниң тәшәббуси билән уюштурулған җумһурийәтлик маарип конференцияси биз күткән нәтиҗиләрни бәрдиму? — 2003-жили уюштурулған биринчи җумһурийәтлик маарип конференцияси чоң тарихий әһмийәткә егә. Биринчидин, бу әнҗуманниң хәлқимиз тарихидики роли вә әһмийити 1958-жили өткүзүлгән маарип конференцияси билән баравәр дәп ойлаймән. Униң нәтиҗилири алаһидә топлам сүпитидә йоруқ көрди. Иккинчидин, буниңдин он жил муқәддәм өткүзүлгән әнҗуман җәмийәтлик һаятимизға сезиләрлик тәсир көрситип, хелила зор мәдәний бурулуш һасил қилди. Әң муһими, мәзкүр чарә-тәдбир мәрт-мәрданә тиҗарәтчилиримиз Әхмәтҗан Шардинов вә Дилмурат Кузиев охшаш хәлқимизниң көрнәклик вәкиллириниң һәртәрәплимә қоллап-қувәтлиши билән утуқлуқ өткәнлигини көпчилик билиду. Әнди әнҗуманниң илмий вә әмәлий асасини һоқуқшунас алим, мәрһум Әнвәр Һаҗиев, әдәбиятшунас  Алимҗан Тиливалди бәлгүләп, уни сүпәтлик тәйярлиди. 2008-жили өткүзүлгән иккинчи әнҗуман беваситә җумһурийәтлик Уйғур этномәдәнийәт мәркизиниң Маарип кеңишиниң уюштуруши билән өтти. Мошу йеқинда болуп өткән фондниң новәттики жиғинида уйғур маарип саһасиниң актуал проблемилири ениқлинип, һәртәрәплимә тәһлил қилинди. Алла буйриса, бийил 2-ноябрь күни үчинчи җумһурийәтлик маарип конференцияси өткүзүлиду. Һазир «Уйғур мәктивини қоллаш фонди» униңға җиддий тәйярлиқ ишлирини елип бериватиду. Әнди соалиңға уттур җавап бәрсәм, утуқлиримиз йоқ әмәс. Мәсилән, 2008-жили уюштурулған әнҗумандин кейин уйғур мәктәплиридики балилар саниниң кәскин қисқириши тохтиди. Бу җәзмән милләтпәрвәр зиялилиримизниң утуғи.  Буниңдин башқа йәнә бирқатар мәсилиләр қисмән болсиму һәл қилинди. Өзәңлар билисиләр, тест синиғиға бағлиқ бәзи тосалғулуқлар елип ташланди. Дәрислик билән тәминләш мәсилисиму қисмән йешилишкә башлиди. Амма камчилиқлиримизму йетәрлик. Биринчидин, маарипимиз проблемилирини һәл қилишта, зиялилиримиз арисида умумий йәкдиллиқ йетишмәйду. Әгәр зиялилиримиз вә тиҗарәтчилиримиз һәммә паалийитини миллий маарипимизниң түгүнлүк мәсилилирини һәл қилишқа қаратқан болса, техиму чоң утуқларға еришәттуқ. Амал қанчә... — Сиз немини нәзәрдә тутуватисиз? Маарипқа мунасивәтлик мәсилиләрни һәл қилидиған мәхсус дөләтлик мәһкимиләр барғу? —            «Алма пиш, еғизимға чүш» мәвқәсидә туруш әсла тоғра әмәс. Биз өзимиз билим елишқа мәнпийәтдар болушимиз лазим. Елимиз Президенти Нурсултан Әбиш оғли Назарбаевму әйнә шундақ тәләп қоймақта. Бирақ көпчилигимиз маарипқа анчивала көңүл бөлмәйватимиз. Мәсилән, һәржили уйғур мәктәплирини тамамлайдиған оқуғучилардин пәқәт 500гә йеқин бала алий оқуш орунлириға һөҗҗәтлирини тапшуриду. Амма шуларниң пәқәт 50 — 60ила грантқа егә болуватиду. Бу көрсәткүч билән қанаәтлиниш мүмкинму? Әгәр тиҗарәтчилиримиз ата-анилар билән бирикип, қабилийәтлик оқуғучиларниң билимини ашуруш үчүн муәллимләр билән репетиторлуқни күчәйтсә вә уларниң қизиқишини изчил күзитидиған фестивальлиқ (пән олимпиадиси, тест көрүклири вә һаказа) системини вуҗутқа кәлтүрсә, алий оқуш орунлириға чүшүватқан учумкарлиримизниң саниму һәм умумий билим сүпитиму һәссиләп ашатти. Бүгүнки күндә бу хилдики алийҗанап паалийәт пәқәт «Уйғур мәктивини қоллаш фонди», пешқәдәм мәрипәтчи, мәрһум Һебибуллам Қаһһаровниң хатирисигә беғишланған «Һошшәрә, яш талантлар!» фестивали тәрипидинла әмәлгә ашурулмақта. Бу әслидә аммивий түс елиши керәк. Буни барлиқ дәриҗидики мәдәнийәт мәркәзлири әмәлгә ашурса, нур үстигә нур болар еди. Шуниму тәкитләш керәкки, қолумизниң қисқилиғи түпәйли, нәтиҗилиримизму дегәндәк әмәс. —            Бийил 2-ноябрь күни өтидиған үчинчи җумһурийәтлик маарип конференциясидә қандақ мәсилиләр қарилиду. Уларни һәл қилиш йөнилишлири бәлгүлинәмду? —            Қарилидиған мәсилиләр көп. Биринчи, һәммә пәнләрни ана тилимизда оқутуш келәчиги тоғрилиқ әндишилиримиз күчәйди. Әпсус, уйғур муәллимлириниң вә зиялилиримизниң арисида пәрзәнтлирини ана тилида оқутушни халимайдиғанлар һелиғичә бар. Ечинарлиғи, уларни қоллайдиған қериндашлиримиз көпийиватиду. Биз бир әсир  мабайнида рус тилида билим алдуқ. Шуңлашқа бәзидә бүйүк намайәндилиримиз сөзлигән ана тилимда оюмни әркин йәткүзәлмәй қийнилимән. Өз миллитимниң мәдәнийити тоғрисидики хуласилиримму йетүк әмәс. Хиҗил болғандин башқа, немә чарә. Буни вақит өткәнсири, җиддий һис қиливатимән. — Мениң билишимчә, уйғур тилида билим бериватқан мәктәпләрдики билим сүпитини һәртәрәплимә вә чоңқур назарәт қилишни қолға кәлтүрүш  силәрниң алдиңларға қойған муһим вәзипиләрниң бири. Шу тоғрилиқ ейтип өтсиңиз? — Маарип системиси Биртуташ миллий тестқа (БМТ) көчкән күндин башлап, уйғур мәктәплиридә билим сүпитини назарәт қилиш җәрияни хелила өзгиришләргә учриди. Бүгүнки күндә у қанаәтлинәрлик дәриҗидә әмәс. Буни грантқа чүшүватқан балилиримизниң умумий сани билән наһийә һакимлириниң һесават жиғинлиридики мәлуматлар очуқ дәлилләйду. Бизниң көз қаришимиз бойичә, биринчи новәттә, умумий тест системисини мукәммәлләштүрүш һаҗәт. Уйғур мәктәплиридә ВОД (Паалийәтни сирттин баһалаш) тестлиқ механизми толуқ җарий қилиниши керәк. Бурун уни ПГК (Арилиқ дөләт назарити) дәттуқ. Мәзкүр тест шәкли уйғур синиплирида изчил жүргүзүлгини йоқ. Буни һәммиси билиду. Әгәр уйғур мәктәплири бу системидин сирт қалса, билим сүпити жилдин-жилға төвәнләйдиғанлиғи сөзсиз. Қисқиси, билим сүпити һәртәрәплимә назарәт қилинишқа тегиш. Уйғур мәктәплиридә дәрисликләр билән оқуш-методикилиқ комплексларниң йетишмәслиги билим сүпитигә сезиләрлик сәлбий тәсирини йәткүзүватиду. Бу тоғрилиқ турақлиқ ейтиливатиду. Шуниму тәкитләш керәкки, биздә кадр мәсилисиму мурәккәп петичә қалмақта. Бәзи йәрләрдә мутәхәссисләр көп болғини билән, уларниң өз зиммисигә алған җавапкәрлиги йоқниң орнида, интайин аз. Бу назук мәсилидә «тонуш-билиш» вә «акам-һәдәм» мунасивәтлири орун алған. Бәзи мәктәпләрдә муәллимләр йетишмәйду. Болупму Әмгәкчиқазақ наһийәсидики көплигән уйғур мәктәплиридә балилиримиз өз ана тилида изчил вә сүпәтлик билим елиштин мәһрум. Шуңлашқа уларниң еливатқан билими бизни қанаәтләндүрмәйду. Бу мәсилини чоңқур үгинишимиз лазим. Умумән, биз муәллимләрниң квалификациясигә алаһидә диққәт бөлүшимиз керәк. — Келәчәктә 12 жиллиқ билим бериш системисиға көчимиз дәватимиз. Бизниң мәктәпләр униңға тәйярму?!  —            Һәммигә тәйяр дәп ейтсақ, муғәмбирлик қилған болаттуқ. 12  жиллиқ билим бериш системисиға көчүш  мәсилисиму шу җүмлидин. Әгәр бу оқутуш системисиға көчүшкә җиддий тәйярлиқ көрмисәк, у чағда моҗут мәсилиләрниң орниға, йәнә бир мурәккәп мәсилә қошулиду дегән сөз. Буларни аз дәп, кейинки вақитларда йеңи мутәхәссисләрни тәйярлаш мәсилиси пәйда болуватиду. Пән көрүклирини, шундақла, уйғур тили вә әдәбияти бойичә олимпиадиларни уюштуруш мәсилисигиму йеңичә яндишиш тәләп қилиниду. Конференциядә бу мәсилиму әтраплиқ қарилиду һәм фондимиз пән олимпиадилирини уюштуруш бойичә йеңи бир йөнилишни, йәни асаслиқ пәнләр бойичә чоң билим көрүгини уюштурушни көздә тутуватиду. Қисқиси, «Уйғур мәктивини қоллаш» фонди миллий маарипқа аит мәнпийәтлиримизни очуқ алға сүрүш бойичә өз паалийитини йәниму изчил давамлаштуридиған болиду. Сөһбәтләшкән Шәмшидин АЮПОВ. 

276 рет

көрсетілді

0

пікір
Алдыңғы мақала «Гаврошларниң» анисиға айландим»
Келесі мақала «Сәнәлик мәвсүмгә тәйярлиғимиз пухта»

Біздің Telegram каналына жазылыңыз

алдымен сізді қызықтыратын барлық жаңалықтарды біліңіз

ПІКІР ҚАЛДЫРУ

Сіздің электронды пошта жарияланбайды. Қатарды міндетті түрде толтырыңыз *

Уйғур авази

20 Қаңтар, 2021

Жүктеу (PDF)

Редактор блогы

Ершат Моллахун оғли ӘСМӘТОВ

Редактор блогы