• Әхбаратлар еқими
• 07 Тамыз, 2025

Кибермәккарлар кимләр?

Йолдаш МОЛОТОВ, 
«Uiğur avazi»

 «Рәқәмлик технологияләрниң күндилик һаятимизға аммивий рәвиштә кириши һәрхил мәккарларниң көпийишигә елип кәлмәктә. Униңға һәммимиз гува болуватимиз. Шуңлашқа мәбләғ вә ихтисат асаслирини билиш, аддий рәқәмлик маһарәтләрни үгиниш наһайити муһим болуватиду» 

Қазақстан Жумһурийитиниң Президенти Қасым-Жомарт Тоқаев 
«Адаләтлик Қазақстан: қанун вә тәртип, ихтисадий өсүм, 
җәмийәтлик оптимизм» мавзусида 
Қазақстан хәлқигә йоллиған Мәктүбидин.

Ахирқи он-он бәш жилда әхбаратлиқ технологияләрниң, Интернетниң сүръәтлик тәрәққий етиши күндилик һаятимизға кәскин өзгиришләрни киргүзүватиду. Йеңи технологияләр бизгә нурғун йеникчиликләрни вә имканийәтләрни яритип бәрмәктә. Амма, шуниң билән биллә, көплигән ховуп-хәтәрләрни пәйда қилмақта. 

Һәқиқәтәнму, биз һазир янфонсиз һаятимизни тәсәввур қилалмаймиз. Янфондики банк қошумчилири арқилиқ озуқ-түлүк сетивалимиз, йол вә коммунал хизмәтләр һәққини төләймиз, несийәниму әйнә шу қошумчилар арқилиқ елишқа болиду. Умумән, барлиқ малийә ишлирини әмәлгә ашуримиз. Әлвәттә, бу қолайлиқ вә оңай. Нәқ пулни пайдилиниш азайди, барлиқ мәблиғимиз банк қошумчилирида «һәрикәт» қилиду. Бирақ әйнә шу қошумчилардин һәммиси, болупму чоң яштикиләр бехәтәр пайдилиниду дәп ейтиш қийин. Бу йәрдә аддий хәлиқниң малийәвий саватсизлиғи вә аддий бехәтәрлик тәләплиригә риайә қилмаслиғи җәмийәттә йеңи җинайәт түрини, йәни кибермәккарлиқни пәйда қилди. Шу саватсизлиқни, бепәрвалиқни кибермәккарлар өз пайдисиға кәң пайдилиниватиду. 
 Өткәндә шәхсән өзәм әйнә шундақ җинайәтниң гувачиси болдум. Тонушум ишләватқан қозғалмайдиған мүлүк агентлиғиға бир момай мураҗиәт қилиду. Мәлум болушичә, бу аялниң Алмутиниң нәқ мәркизидә иккиханилиқ пәтири бар екән. Шу пәтирни сетип беришни илтимас қилиду. Агентлиқ хадими, йәни риэлтор пәтирниң һөҗҗәтлирини тәкшүрүп, һелиқи момай билән шәртнамә түзиду. Момайниң асасий тәливи пәтирни тез вә нәқ пулға сетиш керәк. Асасий сәвәп, башқа шәһәрдики туққанлириға кетиш лазим екән. Шуңлашқа баһасини шу райондики пәтирләр баһасиға нисбәтән 30 пайиз төвән қойиду. Алмутилиқлар «алтун квадрат» дәп атайдиған бу районда әрзән баһадики пәтиргә херидарму тез тепилиду. Шундақ қилип, пәтир қанунға мувапиқ барлиқ рәсмийәтләр билән сетилиду. Момай қолиға нәқ пулни алиду. Шу вақитта риэлтор момайға мошундақ нәқ пул билән жүрүшниң хәтәрлик екәнлигини, уни дәрһал банктики һесап-чотқа селиветишини тәклип қилиду. Момай буниңға қәтъий қарши болиду. Бир һәптә өткәндин кейин һоқуқ қоғдаш органлиридин һелиқи момайниң барлиқ ахчисини мәккарлар елип кәткәнлигини хәвәр қилиду. Момайниң ейтишичә, бир ай илгири униң янфонға натонуш бирлири телефон қилип, униң балисиниң қийин әһвалда қалғанлиғини, униңға тез-арида мәбләғ әвәтип бәрмисә, түрмигә солинидиғанлиғини ейтиду. Момайниң оғли хошна дөләттә яшайдекән. Амма униңдин хәвәр алмиғиниға хелә жиллар болған екән. Мәккарлар күнара телефон қилип, момайни қаймуқтурушқа башлиған. Ахири пәтирини сетишқа мәҗбурлиған. Пәтир сетилип, мәбләғ қолиға чүшкәндә, полиция хадимлириниң кийимини кийивалған икки яш жигит келип, ахчини елип кәткән. Ақивәттә, момай пәтирсиз вә ахчисиз қалған. Чүнки пәтир қанунға мувапиқ рәсмийләштүрүлгән, һечқандақ қанун бузулмиған. Һоқуқ қоғдаш органлири вәкиллириниң ейтишичә, барлиқ мәбләғ чәт әлдики банк һесап-чотиға әвәтилгән екән. Момайниң ейтишичә, мошу күнләр ичидә худди гипнозда жүргәндәк, униңда пәқәт мәккарларниң «буйруқлирини» орунлаш хаһиши болған екән. Пәқәт мәбләғдин айрилғандин кейинла әс-һошини жиғип, қилған хаталиғини һис қилған. 
 Мошуниңдин икки жил илгири йезида мәктәптә ишләйдиған бир тонушум әйнә шундақ мәккарларға алдинип қелип, һесап-чотидики ахчидин айрилғандин ташқири несийә «елишқа» мәжбур болған. Кибермәккарлар униңға СМС-учурлар әвәтип, ахири банктин 8 миллион тәңгә көләмидә несийәни рәсмийләштүргән. Һазир һелиқи тонушум айлиқ маашиниң 80 пайизини несийә төләшкә хәшлимәктә. Һоқуқ қоғдаш органлири мундақ әһвалларда чарисиз. Чүнки мәккарларниң алдам халтисиға чүшүп қалғанларниң һәммиси барлиқ һәрикәтләрни өз әрки билән әмәлгә ашурған. Мәккарлар барлиқ мәбләғләрни чәт әлдики банкларниң һесап-чотлириға авдуруветиду. Мошундақ мисаллар көп.
 Һазир кибермәккарлиқниң түрлири, униң тарқаш йоллири көпийиватиду. Уларниң бирнәччә түрини қараштуруп көрәйли. Биринчиси, фишинг – бу мәккарларниң гражданларниң шәхсий мәлуматлирини елишқа тиришидиған услуб. Улар көп вақитларда банклар яки чоң ширкәтләр намидин сахта веб-сайтлар тәйярлайду. Херидарларни шу сайтларға кирип, өзлири тоғрилиқ мәлуматларни киргүзүшкә мәҗбурлайду. Елимиздә кейинки вақитларда кибермәккарлиқниң мошу түри көпәйгәнлиги байқалмақта. Сәвәви, һазир қазақстанлиқлар интернет-банкинг системисини көп қоллинидиған болди. Иккинчиси, иҗтимаий турғудин қисим көрситиш. Бу адәмләрни башқуруш үчүн «һуҗумларни» уюштуруш. Мәсилән, кибермәккарлар банк хадими сүпитидә телефон қилип, сизниң һесап-чотиңиздики «гуманлиқ операцияләр» һәққидә хәвәр бериду. Әйнә шу операцияләрни тохтитиш үчүн янфонға әвәтилгән СМС-учурни әвәтип беришни тәләп қилиду. Бу пәйттә мәккарлар адәмгә психологиялик қисим көрситиду, вақитниң қислиғини ейтип, тез һәрикәт қилишқа мәҗбурлайду. Бу пәйттә адәмләр, болупму чоңлар, психологиялик қисим астида «банк менеджериниң» барлиқ буйруқлирини орунлашқа тәйяр болиду. Мошундақ «банктин» хәвәрләр кәлмигән адәм қалмиди десәк, мубалиғә болмас. Шәхсән өзәм мошундақ телефон кәлгәндә «банк менеджери» билән дәрһал қазақ тилида сөзлишишкә башлаймән вә униңдинму дөләт тилида сөзләшни тәләп қилип турувалимән. «Банк менеджери» дәрһал телефонни ташлашқа мәҗбур болиду. Кибермәккарлиқниң йәнә бир түри иҗтимаий торлар вә месенджерлар арқилиқ әмәлгә ашурулиду. Бу услубта мәккарлар гражданниң ватсаптики, телеграммдики вә башқиму месенджерлардики аккаунтлирини бузуп, униң намидин «тез қәриз берип турғинә» дәп «илтимасларни» йоллайду. Кибермәккарлиқниң көп тариған түри – «дөләт органлиридин» СМС вә авазлиқ учурлар. Бу вақитта гражданниң сахта «eGov» яки «сот кабинетидин «җәриман» төләш тоғрилиқ хәвәрләр келиду. «Җәриманни» төләш үчүн фишинг яки ховуплуқ сайтларга кириш тәклип қилиниду. Әгәр шу сайтларға кирсә, барлиқ мәлуматлар мәккарлар қолиға чүшиду. Қошумчә қилсақ, кибермәккарлиқниң түрлири вә услублири барғансири тәрәққий етиватиду. Һазир сүнъий әқилниң ярдими билән тонулған шәхсләрниң, һәтта дөләт рәһбәрлириниң авазини, әксини, авазини пайдилинип, һәрхил оюнларға, инвестициялик лайиһиләргә, криптовалютилиқ схемиларға җәлип қилиш көпийиватиду. 
 Дөләт органлири, әлвәттә, бу җинайәткә қарши қәтъий күришиватиду. 2025-жили Ички ишлар министрлигидә киберҗинайәткә қарши һәрикәт департаменти тәшкил қилинди. «Киберпол» лайиһиси ишқа қошулди. Елимиздики банкларниң вә һоқуқ қоғдаш органлириниң һәрикитини уйғунлаштуридиған антрфрод-мәркизи ишләватиду. 
 Рәсмий статистикилиқ мәлуматларға асаслансақ, 2024-жили елимиздә 15 905 кибермәккарлиқ бойичә җинаий иш тиркәлгән. Уларниң ичидә 3 286 җинаий иш ашкарә қилинди. Җинайәтни ашкарә қилиш дәриҗиси 20 пайизни тәшкил қилған. Зәрдап чәккәнләргә 1 миллиард тәңгә қайтурулған. Бийил өткән бәш ай ичидә 11 миң кибермәккарлиқ тиркәлгән. Көрүп турғинимиздәк, жилдин-жилға кибермәккарлиқ җинайәтлириниң саниниң өсүши байқалмақта. Ахирқи сәккиз жилда мошундақ җинайәтләр сани 10 һәссигә өскән. Экспертларниң ейтишичә, униң сәвәви, һазир елимиздә рәқәмләштүрүш җәрияни барлиқ саһаларда сүръәтлик жүргүзүлүватиду. Бу мәккарлар үчүн яхши имканийәт яритиду. Иккинчидин, аһалиниң заманивий технологияләрни өзләштүрүштә билиминиң азлиғи. Сайтларниң раст-ялғанлиғини тәкшүрмәйду, өзлири тоғрилиқ мәлуматларни ойланмайла натонушларға әвәтиду. Һоқуқ қоғдаш органлири вәкиллириниң ейтишичә, мошундақ җинайәтләрни тәргәв қилиш вә дәлилләрни жиғиш қийин. Чүнки кибермәккарлар асасән, чәт әлләрдин ишләйду. 
Кибермәккарлардин сақлиниш үчүн, биринчидин, гуманлиқ сайтларға, адресларға кирмәслик. Дайим сайтниң адресини ениқлаш. Өзиңизниң шәхсий мәлуматлириңизни натонушларға бәрмигән тоғра. Аккаунтларни һимайә қилишниң икки басқучлуқ кодлирини қоллиниш лазим. Һәрқандақ кибермәккарлиқ факти бойичә киберполициягә мураҗиәт қилиш шәрт. Әң муһими, натонуш номерларда учурлар яки телефон кәлсә, дайим һошияр болуш һаҗәт. 
Тәкитләш лазимки, кибермәккарлиқ айрим адәмниң қайғуси әмәс, бәлки дөләтниң ихтисадий әһвалиға ховуп пәйда қилидиған һадисә. Униңға пәқәт гражданлар билән дөләт органлириниң уйғунлуқ һәрикити билән қарши турушқа болиду. Дөләт бу саһадики қанунларни йүксәлдүрүши керәк болса, аһалиниң рәқәмлик технологияләрни пайдилиниш билимини, саватини ашуруши лазим.