Dostlar sšћbiti

81 ret oqıldı

Ämäl vä iman/ Şämşidin AYuPOV, “Uyğur avazi”/ Peşin namizini štäp sirtqa çiqqan Quddus çüşlük ğiza içiş niyitidä meçit yenidiki halal aşpuzuliğa kirdi. U yärdä baliliq çağlirini billä štküzgän, ahirqi jilliri mälum säväplärgä bola munasiviti üzülülüp qalğan dosti Abdumülükni uçritip qaldi. İkki dost bir-biri bilän quçaqlişip kšrüşti. Boş üställärniŋ biridä oltirip, hal-ähval sorişip, štkän-käçkänlärni äsläşti. Abdumülükkä Quddusniŋ qelin saqal šstürüp, kaltä iştan kiyivalğini ğäliti tuyuldi. Biraq, u täŋqitläşkä aldirimay, dostiniŋ içki duniyasiğa çšküp kšrüşni toğra kšrdi. Һä, Quddus bolsa, Abdumülükni qançä dost sanisimu, u ağinisiniŋ šzigä başqiçä qaraydiğinini his qildi. «Uniŋ qälbi paktu, biraq šzi ohşaş İslam dinidin toluq häviri yoq?», degän oy käldi uniŋğa. Namaz štimäydiğanlarni täŋsitmäydiğan yalğuz Quddus ämäs. İkki dost arisidiki sšhbätniŋ ämäl vä iman mäsilisigä kelip tirilişiniŋ sävävimu moşu edi.

– Abdumülük, sän Alla taala vä uniŋ makani toğriliq nemä bilisän? – dedi Quddus dostiğa qadilip.

Abdumülükniŋ musulmançiliqtin helä häviri bar edi. Pütkül aŋliq hayatida İslam diniğa etiqat qilip, iman nuri bilän šmür sürüp kelivatqanliğini dostiğa uqturdi.

– Alla taala vä uniŋ makani toğriliq soridiŋma?, — dedi Abdumülük bilinär-bilinmäs külümsiräp. «Pärvardigarimizniŋ makani asmanda» däp kškni kšrsitidiğanlarniŋ kimlär ekänligini yahşi bilimän. Quddus, sän qaysi eqimğa etiqat qilisän? Ändi çüşändim, seniŋ nemini kšzdä tutup, maŋa moşundaq soal qoyuvatqiniŋni. Mänmu meçit imamliridin nurğun tälim aldim. Җan beqiş koyida jürsämmu, tutqan yolum — Allaniŋ yoli. Bilgiŋ kälsä, eytay, män Äbu Һänifä mäzhibigä etiqat qilimän.

Quddus Abdumülüktin mundaq käskin pikir eytidu däp kütmigän edi. Abdumülük biraz süküt saqliğandin keyin, dostiniŋ soaliğa eniq җavap beriş üçün gepini davamlaşturdi.

— Päyğämbär zamanisidiki kün vaqiäsidä Alla taalaniŋ asmanda däp täriplinişi — Räbbimizniŋ uluqluğini, hämmidin üstünlügini kšrsitidu.

Quddus ağinisiniŋ jiraqtin başliğan gepini tiŋşap, oylinip qaldi. Amma uniŋda moşu küngiçä šzi talliğan yolni toğra däp kälgän Abdumülükniŋ eytqiniğa ägişip, bügünki eqidä-etiqatidin vaz keçiş niyiti tamamän yoq edi. Dostiniŋ tomurini tutup kšrüş niyitidä säläfilärniŋ ustaz kšridiğan ibn Täymiya, ibn äl-Qayum äl-Jäuziya, Muhämmäd ibn Abduvahab käbi alimlirini nurğun oquğanliğini eytqaç, ändi Abdumülükniŋ kimlärniŋ väz-nesihätlirini aŋlap jürgänligini soridi. Biraq, Abdumülük barçä äräp ähligä isim-şäripi mälum mundaq ustazlardin šziniŋ tälim almiğanliğini, äksiçä, šzigä meçit imamliri ustaz bolup kelivatqanliğini yoşurmidi.

– Abdumülük, sän mundaq šzäŋni-šzäŋ aldima, — dedi Quddus dostiniŋ sšzini bšlüp. — Meniŋ ustazlirimniŋ däriҗisi qandaq ekänligini bilisän. Sävävi, ular — sahabilar dävridä säläfilik yolni başliğanlardur. Bilsäŋ keräk, säläfilik yol, päyğämbirimiz Muhämmät äläyhissalamniŋ hädisigä asaslinip eytsaq: «Äŋ huşvaq ävlat — meniŋ zamandaşlirim. Uniŋdin keyin ularniŋ käynidin ägäşküçilär. Andin ulardin keyin kälgänlär» deyilidu.

Abdumülük dostini zäŋ qoyup tiŋşididä, andin juqurida Quddus tilğa alğan diniy šlümalarniŋ qaçan vä qäyärdä hayat käçürgänligini eytti. Şundaqla bu şähslärniŋ sahabilär dävridä hayat käçürmigänligini ispatlap bärdi. Şularniŋ biri ibn Täymiyaniŋ topilaŋlarğa qatnişip, pütkül hayatini türmidä štküzgänligidin hävärdar qildi. Keyinki äsirlärdila uniŋ ismini äbädiyläştürgänligini, ämgäklirini yoruqqa çiqarğanliğini eniq ispat-dälillär bilän yätküzdi.

Quddus Abdumülükniŋ eytqanlirini diqqät bilän tiŋşap, tählil qilip, dostiniŋ härtäräplimä bilimlik ekänligigä ubdanla kšz yätküzdi. Çüşinipla qalmay, « Һämmini bilimän» däp jürgän diniy ustazliriniŋ tärҗimihalidin tamamän behävär ekänligidin hiҗil boldi.

– Quddus, män seni äyipläş niyitidä ämäsmän. Rast, säläfilik eqiminiŋ sahabilar zamaniğa berip taqilidiğanliğini yoqqa çiqarğili bolmas. Biraq hazirqi silärniŋ ustazliriŋlar Maturudi äqidisini yoqqa çiqiriş üçün bayiqi sahabilärdin qançä äsir keyin hayat käçürgän ibn Täymiyaniŋ pikirlirini säviyäŋlarğa siŋdürgän, — dedi Abdumülük šziniŋ än°äniviy din toğriliq oquğan kitapliriğa tayinip.

Umumän, Abdumülükniŋ eytivatqanliri bügün šzlirini «säläf» däp jürgänlärniŋ tutqan yoliniŋ päyğämbär dävridiki «äŋ huşvaq ävlatqa» heç alaqisi yoq ekänligini bildüridu. Biraq ularniŋ buni iqrar qilğusi kälmäy, “musulmanlarni birläştürüp, hälipä qurimiz” deyişiniŋ tegidimu moşu sir yatidu. «Musulmanniŋ šz içidä çegara bolmişi keräk» degänni «Hizb-ut Tahrir» eqiminiŋ asasini salğanlarmu täkitläp kätkän. Һä, hazirqidäk İslam dini pütkül duniyağa taralğanda, undaq çegarisiz hälipä quruş mümkinmu?! Gäp, mana şuniŋda…

– Abdumülük, nemişkä namaz oqumiğan adämni, yäni bäş pärizniŋ birini orunlimiğan bändini kapir ämäs, musulman däysilär?, — dedi Quddus җiddiy qiyapättä — Bizniŋ (biz degini — säläfi eqimiğa etiqat qilğuçilar) aqni aq, qarini qara deyişimiz bekar bolmisa keräk…

Dostiniŋ bu soali Abdumülükni helä oylandurup qoydi. Һäqiqätän, biz nemişkä namaz oqumaydiğan adämni musulman däymizkinä?! Bu yärdä ämäl bilän iman mäsilisigä säläfilik eqim bilän Maturidi eqidisigä etiqat qilidiğanlar arisida ikki hil kšzqaraş barliği Abdumülükni oylinişqa mäҗbur qildi. Andin keyin u dostiğa ämäl bilän iman toğriliq bilidiğanlirini Qur°an Kärim bilän hädislärgä tayinip çüşändürdi. «Maturidi äqidisidä ämäl bilän iman ikki hil närsä däp qarilidu, säläfilär uni aҗralmas, birpütün däp çatişidu. Ämäl deginiŋ — roza, häҗ qiliş, namaz vä başqa härikätkä munasivätlik närsilär. Ändi, iman deginiŋ, til bilän eytilip, jüräk bilän qobul qilinidu. Mäsilän, Maturidi äqidisidä bayiqi til bilän eytip, jüräk bilän qobul qiliş arqiliq adäm musulman bolalaydu. Silärmu buni yoqqa çiqirip, «jüräk bilän qobul qilişni ämäl bilän bağlaşturuş keräk» degän pikirni alğa sürisilär, — dedi u dostiniŋ soaliğa җavavän.

Abdumülük bu eyqanlirini päyğämbirimiz Muhämmät äläyhissalamniŋ hädis-rivayiti bilän tehimu puhtilidi. Rivayättä bir yähudiyniŋ balisi toğriliq gäp bolidu. Bir küni heliqi bala kšrünmäy kätkinidä Allaniŋ älçisi uni šyigä izdäp baridu. U bala orun tutup yetip qaptu. Şu çağda Rasululla baliğa «kälimäni eytqin!» däp hitap qiptu. Bala birdäm dadisiğa, bir däm Allaniŋ älçisigä bir qarap, oylinip qalidu. Dadisi balisiğa: «päyğämbärniŋ eytqinini qil», däydu. Bala atisiniŋ hškümini orunlaydudä, därhal җan üzidu. Allaniŋ älçisi: «Alla taala yänä bir adämni ottin qutuldurdi», däydu.

Şu çağda Quddus Abdumülükniŋ meçittiki ustazliridin şunçilik çoŋqur bilim alğanliğiğa qizğiniş bilän qaridi. Rivayättiki iman bilän ämälni aҗralmaydiğan teriqidä qarisaq, bayiqi yähudiy balisiniŋ imani toluq bolmiğan bolar edi. Sävävi, u kälimäni eytsimu, namaz štimigän bändä. Biraq Allaniŋ älçisi uniŋ musulman bolup җännätkä baridiğinini etivarğa aldi ämäsmu?!

Quddusniŋ šziniŋ soalliriğa eniq misallar bilän җavap bärgän dostiğa degän kšzqarişi tamamän šzgärdi. Şundimu šziniŋ adişip jürgän-jürmigänliginiŋ tegigä yetälmäy çoŋqur oyğa çüşti. Bir täräptin tšmür qäpäzdä aŋ-säviyäsigä qoğuşundäk quyulğan säläfilik eqim kšz aldida namayän bolsa, ikkinçi täräptin, Maturudi eqimi uniŋ aldini aldi.

Quddus bara-bara šziniŋ namaz oqumaydiğan ata-anisiğa, qerindaş-qayaşliriğa degän kšzqarişiniŋ natoğra ekänligigä kšz yätküzdi. Bolupmu uniŋğa Abdumülükniŋ Abu Bäkirniŋ qizi toğriliq eytqan hekayisi bšläkçä täsir qildi. Uniŋda muşrik anisi bilän qandaq kšrüşüşni bilmigän Abu Bäkirniŋ qizi Äsma Rasulullağa kelip mäslihät soriğinida, Allaniŋ älçisi: «Anaŋğa qoluŋdin kälgän barliq yahşiliqni qil!», degänligi häqqidä bayan qilinğan. Abdümülük şuniŋğa asaslanğan halda, dostiniŋ hätta budda diniğa siğinğan anisiğimu yahşiliq qiliş lazimliğini eytqan.

Quddus moşu uçrişiştin keyin hiyal deŋizida üzdi. Ötkän künlirini oy ägligidin štküzdi. Toğra yoldin adişip, tuyuqqa tirilip qalğanliğini jürigi bilän his qildi. «Kirär işik bar, amma çiqidiğan yol yoq bu qaraŋğu qäpäzdin qandaq qutularmänkin», däp oylidi. Qaraŋğu tündä yoruq aydäk yol kšrsitidiğan ümüt çiriği uni äsla aldimaydiğanliğiğa işänçä hasil qildi. Quddus šziniŋ täğdiriniŋ uştumtut pütünläy šzgiridiğinini bilmigän edi. Allaniŋ hahişi bilän Abdumülükni uçraşturğiniğa miŋqatliq şükri dedi. Dostiniŋ tävrändüridiğan äqilanä gäp-sšzliri häqiqätän uni tüz häm toğra yolğa yetiläp çiqti. Quddus «Adimigä qarap zaman tüzülär. Turmuşimiz oŋşilip, aliqanğa bolaq-bolaq pulmu çüşär. İlahim, ham sütkän ämgän bändilärdä iman nuri yoqalmisekän?!», degän sšzlärni eytip, dosti bilän illiq hoşlaşti. U yenik näpäs alğan halda aşpuzulidin sirtqa çiqtidä, Abdumülük kšrsätkän toğra yolni nişan qilip, šyigä ravan boldi…

Bälüşüş
İlgärki mahaläYahşilar yolin jürmidim paylap
Novättiki mahaläBizniŋ ailä