Ana jutqa säyahät (Etyud)

0
326 ret oqıldı

Ağinäm ikkimiz Ğulҗa yolida sšhbätlişip kelivatimiz. Arida biraz җim-җitliq hšküm sürüp, keyin qandaq uhlap qalğanliğimni säzmäy qaptimän… Bir çağda ana jutumğa käptimän. Qolumğa jutumniŋ bir siqim topisini elip üzümgä sürttüm. İlliq hidini puridim. Bu puraqlar meniŋ yeşil beğim, tatliq baliliğim! Bu puraqlar – ata-anam, qerindaş-dostlirim, äŋ uluği ana jutum – äŋgüştärim, päriştäm edi. Bäŋvaş baliliğimniŋ iznasi qalğan koçimizniŋ çetidiki yol yaqilirini kezimän. Ğolniŋ süzük süyini oçumlap, uni toymay içtim. Qariyağaç, tallarniŋ tüvigä kelip, mäŋzimni yaqtim. Neriraqta paqirap turğan kšldä ärkin üzüp, štkän künlärgä näzär taşlidim. Dšŋniŋ üstigä çiqivelip, sälkin şamal astida yezam mänzirisigä toymay qaraymän, tängä dava şipabähş havasini boluq-boluq jutimän. Bala vaqlirimda moşu dšŋdä dostlar bilän kuçula, seriq çeçäklärni terättuq. Ularni šygä apirip, momilirimizğa, anilirimizğa vä hädilirimizgä hädiyä qilattuq. Äşu bir esil, şirin çağlar qayta kälsiçu kaşki, däp arman qilimän.
Һeli yadimda. Dšŋdiki qir-yaqilarni boylap qoy baqqinimizda, bäzi yamğurluq künliri padisidin ayrilip qalğan qozilarni qoynumğa tiqip, egisigä apirattim. Bovam beşimni siypap, «Moşundaq kšyümçan, mehrivan bol, qulunum!», däp peşanämdin sšyüp qoyatti.
Bovam äsli addiy dehan. Uluq Vätän uruşiğa iştrak qilğan. Yezimizdiki uruşqa qatnaşqanlarniŋ içidä äŋ ahirqi bolup alämdin štkän edi. Qanliq uruştin keyin u pütkül šmrini yeza egiligi sahasiğa beğişlap, şiҗaätlik ämgäk qildi.
Mana bügünmu män uniŋ izini moşu dšŋniŋ, etiz-dalasiniŋ härbir teşidin, topisidin izdäp kinäymän…
Koçiğa kirişim bilänla kšzümgä illiq kšrünidiğan ikki qanattiki bük tallar meni tonuğandäk asta şahlirini eğaŋlatti. Tallar arisiğa yasalğan bäldiŋdä nävrilirini yeniğa elip paraŋ selip oltarğan Mehmangül vä Äräpbüvi momilar bilän salamlişip, hal-ähval sorişimän. Andin topa-çaŋğa milinip, billä šskän dostlar bilän oyniğan künlär kšz aldimdin štidu. Monu yärdä qizlar “Ağçiaylam”, “Bäş taş” bilän bänt bolsa, neriraqta oğullar oşuq oynap, җaŋza tepidiğan.
Äynä bizniŋ qutluq šyümiz. Jiraqtinla bšläkçä kšrüngän u meni tehimu hayaҗanğa bšlidi. Dadam šyümizniŋ kün petiş täripigä qaritilğan temini näççä qetim çüşirip sugisimu, yänä u yär-bu yärliri oyulup qaptu. Bu kün petiş täräptin kelidiğan şamal-boranniŋ täsiridin edi. İlgiri mundaq çapqunlardin šy temini torap qalidiğan egiz šskän küzlük alma bolidiğan. U bir jili šz-šzidin qurup kätti. Şunçä jil mevisini yäp ändi uni çepivetişkä qoluŋ barmisimu, lekin «täbiätniŋ qanuni şu ohşaydu», däp šzimizni bäzläp, tüvidin kesivättuq. Orniğa dadam baharda kšçät tikip kšrüptikän, umu aynimaptu. Ahiri dadam bu җayda heçbir däräqniŋ šsmäydiğanliğiğa kšz yätküzüptu…
Derizä içidin kšrünüp turğan anamniŋ gülliri eçilip, yayrap-yaşnap ketiptu. Pärdä käynidä turğan bu yaŋza-yaŋza güllär koçida štüp barğan kişilärniŋ häväsini qozğatti. Çedirlarğa qarisam, egiz turğan üçünmu, meniŋ kälginimni däsläp kšrgändäk kün nurida paqirap, hoşal boluvatqandäk bilindi. İssiği tehi šçmigän tonur yenidin štüp ketivetip, anamniŋ yeŋiraqtila nan yaqqanliğini säzdim.
Qora sirtida bağlaqliq turğan eşäklärni dadam tehi beqivatqan ohşimamdu? Oquda çšp, astida qiği turidu. Һazir u җanivarlarğa burunqidäk җapa-mäşäqät yoq. Taŋ sähärligi harvuğa çetilip šydin etizğa, andin etizdin šygä jük toşatti, beçarä җanivarlar…
Bir küni qiziq boldi. Kalilirimiz yaylaqta otlavärsun däp, biz soytaqlar, eşäklirimizni minip qoğun oğrilaşqa barduq. Qorqup tursaqmu, şirin qoğunniŋ märi tatliq. Qoğun yäp bolup, otlaqqa kälsäk, kalilarniŋ birimu kšrünmäydu. Künmu petip qalğanliqtin, šylirimizgä qaytiş keräk edi. Yoqap kätsä, šydikilärdin däşnäm yäymiz. Uni oylisaq, titiräk besip ketätti. Şundaq qilip, biz qoğunluqqa, kalilirimiz hoşna mäliniŋ bediligigä «oğriliqqa» kirip, qosaqlirimizni “rasa toydurğan” eduq.
Beğimizmu yaşnap ketiptu. Klubnikilar kün nurida yultuzlardäk çimirlap iştäyni eçip, häväsiŋni qozğatti. Alma şahliri saŋgilap, uçi yärgä tegä-tägmästin turidu. Moşu bağda kiçigimizdä akam, hädäm vä män, keyiniräk ikki siŋlim bilän yazniŋ issiq aptivida, küzniŋ aççiq soğlirida tär çiqirip işliveduq. Käçqurunluği hämmimiz üzüm bariŋi astidiki büglüktä anamniŋ täyyarliğan tämlik tamiğini hšzürlinip yättuq.
Üzümniŋ yopurmaqliri mäyin şamal astida äläŋ-äläŋ qilip, tüvidä yatqan hoşnimizniŋ iştiniŋ kšzigä kün nurini bir çüşirip, bir çüşärmäy çişiğa tegätti. Neriraqta, huddi soldatlardäk tik turğan tüvrüklärdä ilgiri tamaka yopurmaqlirini jipqa štküzüp, esip quritattuq.
Moşundaq oylar bilän hoyliğa kandaq kirginimni säzmäy qaptimän. “Oğlum käptu” däp aldimğa däsläp dadam, andin “qozam käptu” däp anam çiqti. “Bizgä şähärdin nemä elip käldiŋ?” däp siŋillirim maŋa ärkiläp-esildi. Һämmimiz җuğiҗäm baraŋ astida anamniŋ qolidin bir çinä ätkänçay içkäç, hal-ähval soraştuq. Anam siŋillirimni ättäy qizğandurup, qayta-qayta peşanämdin sšyüp-ärkilätsä, dadam şähärdiki ahirqi yeŋiliqlardin hävär tepişqa aldiraydu. Män bolsam jutta boluvatqan yeŋiliq-šzgirişlärni soraymän. Ätisi jutdaşlirimniŋ hoşalliğiğa qoşulup, qayğusiğa ortaq boluş üçün šylirigä yoluqup çiqimän. Käçqurunluği adättikidäk ağinilirimni koçidin izdäymän.
Yaşliqniŋ eti yaşliqtä. Äytävir, kšktä yultuzlar pildirlap yoqap, şäriqtä yoruqniŋ şolisi kšrüngändä, šylirimizgä yanimiz.
Çüşkä taman ornumdin turimändä, hoylida biraz oltirimän. Andin bağ içigä kirip, eçilğan güllärgä qarap zoqlinimän. Şu çağda qäyärdindu bulbul händan urup, gülzarliqqa mähliya bolğan halda uzaq sayraydu. Bulbulniŋ navasi yezimizniŋ kün çiqiş täripidiki Çeläk däriyasi süyiniŋ şavquniğa qoşulup, qälbimdä bšläkçila illiq sezimlar, hissiyatlar päyda qilidu. Eytmaqçi, Çeläk däriyasi ormanniŋ qaq otturisidin kesip štidu. Orman içidä bolsa, türlük-tümän däl-däräqlär bilän billä, äҗayip şipaliq hususiyätkä egä “Qizil kitapqa” kirgüzülgän çiğan šsidu. Yazda balilar däriyada beliq tutsa, malçilar orman ätrapida qoy-atlirini baqidu. Äynä äşu ormanda häqiqiy gšzäl täbiät namayän. Yeşilzarliq, kšk yaylaq, päri qizniŋ uzun çeçidäk sozulup eqivatqan däriya süyi, quşlar navasi, käŋ oçuq asman, sšlätlik mäğrur tağlar – gšzällikniŋ sähnisi retidä yezimizğa hšsün berip turidu.
Yezimizniŋ juqarqi täripidin štidiğan Çoŋ Almuta kanili “Bartoqay” su tosmisi bilän Almutiniŋ ariliğida, huddi kümüç bälbağdäk paqirap sozulup yatidu.
Mäğrur Baqay teği duniyada nami muqäddäs, Aziyaniŋ abroy-şäni, şairlarniŋ ilhami, hapizlarniŋ nahşisi Täŋritağliriniŋ tarmiği bolğanliği bilän ğäyrätliklär pähirlinidu. Şuŋa u tağ bizni turmuş-tirikçiligimizdä egiz çoqqilarğa intildurvatqandäk bilinip, keläçäkkä bolğan ümüt-işänçimizni aşurupla qoymay, mähsät-muddialirimizniŋ ämälgä eşişiğa tiräk boluvatqandäk.
Yezimizniŋ җänubiy qismini boylap egiz-päs dšŋlär säp tüzäp yatidu. Äynä äşu bizniŋ yeziniŋ juquridiki dšŋlär här türlük rivayätlärgä tola. Ularniŋ içidiki äŋ yoğinini konilar «Jumlaq dšŋ» däp atişip kätkän.
«Jumlaq dšŋniŋ» tšpisigä çiqip, ätrapiğa näzär salsiŋiz, uni çšrädäp şunçä jillar içidä topiğa petip kätsimu, yoğan taşlar tizilğan yol bar.
Jut çoŋliriniŋ eytişiçä, štkän äsirdä jutumizğa tarihiy Vätinimizdin bir kişi käptu. Uniŋda moşu dšŋlärdä yoşurunğan altunlarni tepiş kartisi bolğanmiş. U kişi jutumizdin ikki-üçini elip, şu dšŋni qeziptu. Künlär štüşi bilän mälum bir җayni kolavetip, güҗäkniŋ uçi qattiq bir närsigä urulup, җaraŋliq avaz aŋliniptu. Buni säzgän heliqi kişi säpdaşliriğa işini ätä davamlaşturuşni eytiptu. Şu keçisi u säpdaşlirini uhlitip qoyup, yalğuz heliqi җaydiki altunlarni elip qeçip kätkän deyişidu…
Koçimizniŋ bir qanitida šylär, yänä bir qanitida çoŋ park bar. Biz, şu koçiniŋ baliliri, äşu park içidä tal çiviğini at qilip, talay qizlarni “qahşatqan” eduq. Däräq şahlirini sundurup oynap, ot-çšpini dässäp-çäyliginimiz üçün park qaravuli Turğanҗan akidin talay qeçip, azdu-tola tayaq yegän künlirimizmu boluvedi. Bizğu çoŋ bolduq. Һä, keyinki balilar uniŋğa tehiçä aram bärmäyvatqandu, bälkim.
Parkniŋ biqinida ana mäktivim benasi qäd kštärgän. Kšz aldimdin büyük şair-dramaturg İsmayil Mätqazi oğli Sattarovniŋ ismi bilän atalğan bilim därgahida on bir jil oquğan jillirim štti. Hizmiti mäşäqätlik, aq kšŋül ustazlirimdin çäksiz minnätdarmän. Ularni kšrüp qälbim yayrap, kšŋlüm yaşnap ketidu. Qoliğa güldästä tutquzup, bügün ular bilän nädä jürsämmu, pähirlinip jüridiğanliğimni izhar qilimän. Bir bir partida oltirip, billä oquğan dostlirimni äsläymän. Sinipqa kirip šzäm oltarğan partiğa oltirimän, tahtiğa qarap, muällimniŋ soriğiğa “män җavap berimän” däp qolumni kštärgüm kelidu.
Sinipimiz çirayliq, yoruq edi. Geografiya kabineti üçünmekin, tamda ilinğan häritä türlük җan-җanivarlar äkis etilgän plakat-sürätlär, räŋmu-räŋ eçilğan güllär, šsümlüklär äҗayip räŋdar hšsün berip turatti. Mäktäpkä tunҗa qädäm taşliğandin beri başlanğuç siniplarni tügätkiçä qolumdin yetiläp, bilim vä ilimgä intildurğan Ärkin Һasanovniŋ ämgäk-äҗrini bir künmu untuğan ämäsmän. On birinçi sinipqiçä tälim bärgän sinip rähbirim Gülmira Mäsimova menila ämäs, bälki sinipdaşlirimni nurğun qetim härhil nahiyä-vilayät dairisidä štküzülüp turidiğan festival'-konkurslarğa apirip, aldinqi orunlarni elişimizğa kšp küç çiqarğan edi. Algebra vä geometriya päniniŋ muällimi Äzizҗan Märüpovniŋ arqisida mäktäp içidä vä nahiyä dairisidä štkän musabiqilärdä, җämiyätlik işlarda aktiv kšründuq. Uyğur tili vä ädäbiyati pänliriniŋ muällimi Muhäbbät Maydinovaniŋ maŋa bärgän tälim-tärbiyisi bebaha.
Äynä şundaq märipät şäydaliriniŋ ismini tizsam kšp. Ular meniŋ qälbim tšridä bolğaçqa, jüräk qetidin çiqqan izgü-tiläklirimni izhar qilsammu, ularniŋ aldida mäŋgü qärizdarmän. Sinipdaşlirim tünügün bir ailiniŋ baliliridäk bir sinipta oltarğan bolsa, bügün ular mustäqil ailä egiliri. İlgiri bu häqqidä hätta oylimaptimizkän. Kšŋüllük štkän untulmas däqiqilärmu az bolğini yoq. Һelimu yadimda, 10-sinipta oquvatqan çeğimiz. Sinipimizniŋ ülgilik oquğuçisi Qälbinur starosta edi. Çüştä hoşna yezida futboldin turnir štküzülmäkçi. Qiziq yeri, bizniŋ mäktäp komandisini mäktäp mämuriyiti musabiqiğa qatnişimizni çäkläp qoyuptu. Biraq biz tavakälgä bäl bağliduq. Turnirğa qatnişiş üçün, däristin qandaq ketişimizniŋ yolini izdäp, avarä boluvatattuq. Sinipdişimiz Quddusniŋ beşiğa bir oy kelidu. Şu küni biz Qälbinurğa:
– Һazir biz tänäpusta sinip rähbirimizni kšrduq. U «tšrtinçi savaqtin keyin šygä qaytiveriŋlar, muällim ağrip, mäktäpkä kälmäptu dedi» degän yalğan gäpni toqiduq. Pütün sinip šygä qaytti. Biz turnirğa kättuq. Ätisi ustazlar ata-anilar jiğinini qilip, bizni helä düşkällidi. Şu çağda biz äŋ aval starosta qizimizniŋ aldida bäk uyatqa qelip, hiҗalät boluveduq. Guna bizdä bolsimu, däşnämni şu qiz yevidi. Amma biz turnirda ğalip çiqip, mäktivimizniŋ abroyini, yäni jutumizniŋ şänini yänä bir qetim kštärginimiz üçün mäğrurlanduq.
Jutumizda asasän uyğurlar yaşaydu. Ahaliniŋ biraz qismini qazaq vä äzärbäyҗan millitiniŋ väkilliri täşkil qilidu. Җan beqişniŋ koyida jürgän qirğiz qerindaşlarmu bar. Barliği jutta boluvatqan härqandaq işlarda birdäk paaliyät kšrsitidu. Toydimu, musibättimu billä bolup, häqiqiy inaqliqniŋ bälgüsini namayiş qilidu. Şuŋlaşqa bizdä kamçiliqlar az, utuqlar kšp. Addiy häliqniŋ kšŋlimu addiy, dästihini käŋ, oçuq häm mol.
Näzär taşlap kšrsäm, hazir jutta asasän çoŋlar qaptu. Yaşlirimizniŋ nurğuni şähärdä, tirikçilik otida säkparä.
Yättisu täväsidä Asi yayliğiniŋ etigigä җaylaşqan tävärük jutlarniŋ biri — Ğäyrättä tuğulup šskän, bügün şu jutta vä uniŋ taşqirisida yaşavatqan jutdaşlirim bilänmu pähirlinişkä ärziydu. Ularniŋ jürigi haman ana juti üçün җoş urup, qerindaşliq riştlirini mäŋgügä bağlavätkän. Çünki bu tävärük jut qoynidin talay tonulğan insanlar yetilip çiqti häm çiqmaqta.
Ata-bovilirimiz bostan qilğan moşu qutluq jut häqqidä bilidiğanlar az. Çoŋlirimiz alämdin štüp kätti, äpsus. Ular tirik qamus ämäsmedi!? Şundimu konilardin, bilgän-kšrgändin sorap-izdäp, jut häqqidä birär kitapni näşir qilduruş izgü iş edi. Kälgüsi ävlat tuğulğan juti häqqidä bilär edi…
Kšz aldimdin kino lentisidäk bir-birläp tizilip štüvatqan bu kšrünüşlärniŋ hämmisi tuğulup šskän yezam Ğäyrätkä yätmäy, hoşna Dehan yezisidin štüp, maşininiŋ tuyuqsiz buzulup qalğinidin keyin üzüldi. Ohinip kättim. Andin yolumni piyadä davamlaşturdum.
Yol boyida çüşümdä kšrgän bayiqi barliq kšrünüşlärni yänä bir qetim kšrüşkä aldiridim…
Yezamda štkän ikki künüm maŋa tügimäs-pütmäs hšzür beğişlidi. Uni til bilän yätküzüş, qäläm bilän yezip tügitiş äsla mümkin ämäs.
Juttin qaytip şähärgä kälginimdä, jutdaş dostlirim meniŋdin ana jutqa barğinimda alğan täsiratlirimni tiŋşaşqa aldiridi…
Abdulҗan AZNİBAQİEV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ