Qazaqstanda qançä Prezident saylimi štti?

0
41 ret oqıldı

Şšhrät MÄSİMOV,
“Uyğur avazi”

Qazaqstanda aliy dšlät hakimiyitini tapşuruş hatirҗäm, mämlikätniŋ Asasiy Qanuniniŋ täläplirigä toluq mas kälgän halda ämälgä aşurulup, duniyaviy birläşminiŋ iҗabiy inkasiğa egä boldi. Şuniŋ bilän bir vaqitta novätttiki mäntiqiy qädämniŋ, yäni Prezident saylimini štküzüş mäsilisiniŋ kün tärtividä turuvatqanliği šzlügidin çüşinişlik boldi. Şundaq ekän, bu künlärdä Qazaqstan җämiyitidä biyil 9-iyun'ğa bälgülängän mudditidin ilgiri Prezident saylimi qizğin muhakimä qilinmaqta. Uniŋğa barliq mähkimä-täşkilatlarniŋ väkilliri, ayrim şähslär qatnişip, saylam štküzüş qarariniŋ konstruktiv vä toğra qädäm bolğanliği, çünki dšlätkä vä uniŋ grajdanliriğa häliq hahişi bilän eniq qärälgä saylanğan Prezidentniŋ keräk ekänligi toğriliq pikirlär eytilmaqta.
Biz diqqitiŋlarğa havalä qilinivatqan maqalimizda bolsa, umumän, Qazaqstanda moşu kämgiçä qançä Prezident sayliminiŋ štküzülüp, ularda kimlärniŋ avazğa çüşkänligini yänä bir qetim äsläp kšrüşkä tiriştuq.

Şundaq qilip, mustäqil Qazaqstan tarihida Prezident saylimi bäş qetim štküzüldi.
1990-jili 24-aprel'da Qazaq SSR Aliy Keŋişi (җumhuriyättiki aliy hakimiyät orgini –Red.) «Qazaq SSRniŋ Prezidenti lavazimini täsis qiliş vä Qazaq SSR Konstitutsiyasigä šzgirişlär bilän qoşumçilarni kirgüzüş toğriliq» Qanun qobul qilip, Qazaq SSRniŋ Prezidenti lavazimini täsis qildi. Şu küni Aliy Keŋäş Nursultan Nazarbaevni Prezident qilip saylidi. Nursultan Nazarbaev Prezident bolup saylanğiçä 1989-jilniŋ 22-iyunidin tartip Qazaq SSR Kommunistik partiyasi Märkiziy Komitetiniŋ Birinçi kativi lavazimida Qazaqstanğa rähbärlik qilivatatti.
1991-jili 1-dekabr'da Qazaqstan Prezidentiniŋ birinçi umumhäliq saylimi bolup štti. Uniŋda Nursultan Nazarbaev sayliğuçilarniŋ 98,78 payiz avaziğa egä boldi. Saylamğa bolsa, avaz beriş hoquqiğa egä ahaliniŋ 88,2 payizi qatnaşqan edi. Mälumki, biz 2012-jildin tartip bu künni Dšlät mäyrimi – Tunҗa Prezident küni süpitidä nişanlavatimiz.
Şu jili 10-dekabr'da Nursultan Nazarbaev Qazaq SSRni “Qazaqstan Җumhuriyiti” däp qayta ataş toğriliq qanunni imzalidi. Ändi 16-dekabr'da bolsa, Aliy Keŋäş Qazaqstanniŋ Dšlät mustäqilligini elan qildi.
1995-jili 29-aprel'da Qazaqstanda Prezident Nursultan Nazarbaevniŋ vakalitini 2000-jilniŋ 1-dekabriğiçä uzartiş boyiçä referendum štküzüldi. Prezident vakalitiniŋ uzartilişini avaz berişkä qatnaşqanlarniŋ (sayliğuçilarniŋ 91,26 payizi) 95,46 payizi qollap-quvätlidi.
1999-jili 10-yanvar'da ikkinçi (novättin taşqiri) Prezident saylimi štküzülüp, sayliğuçilarniŋ 79,78 payiz avazini alğan Nursultan Nazarbaev yänä yättä jilğa lavazimida qaldi.
Saylamda oppozitsiya namziti – sabiq Aliy Keŋäş räisi (1991 – 1993-jillar) Serikbolsın Äbdildin (Qazaqstan Kompartiyasi) 11,7 payiz avazğa erişti. Yänä ikki namzat – Ğani Qasımov (mustäqil namzat) bilän Engel's Ğabbasovni (Qazaqstan Häliq birligi partiyasi) sayliğuçilarniŋ nisbätän 4 vä 1 payizi qollap-quvätlidi.
Üçinçi umumhäliq Prezident saylimi novättiki saylam bolup, 2005-jili 7-sentyabr'dä Parlament Mäҗlisi bälgüligändäk, şu jili 4-dekabr'da štküzüldi. Bu qetim ämäldiki mämlikät Prezidenti Nursultan Nazarbaev, «Adalätlik Qazaqstan üçün» härikitiniŋ lideri Jarmahan Tuyaqbay, Qazaqstanniŋ «Aq jol» Demokratik partiyasiniŋ räisi Älihan Baymenov, Mäҗlis deputati Erasıl Äbılqasımov vä «Tabiğat» ekologiyalik täşkilatiniŋ lideri Mels Eleusizov prezidentliqqa namzat bolup avazğa çüşti.
Saylamda ämäldiki Prezident Nursultan Nazarbaev ğalip çiqip, avaz berişkä qatnaşqan sayliğuçilarniŋ 91,15 payiziniŋ qollap-quvätlişigä egä boldi. Oppoziya namziti Jarmahan Tuyaqbay 6,61 payiz, Älihan Baymenov 1,61 payiz, Mels Eleusizov 0,28 payiz avazğa egä boldi.
Moşu saylam kampaniyasi vaqtida mämlikät tarihida birinçi qetim namzatlar otturisida telemunazirilär štküzüldi. Amma Nursultan Nazarbaev ularğa qatnaşmiğan edi.
Tšrtinçi (novättin taşqiri) Prezident saylimi 2011-jili 3-aprel'da štküzüldi. Uniŋda 95 payizdin oşuq avazğa egä bolğan Nursultan Nazarbaev tšrtinçi qärälgä Prezident bolup saylandi. Saylamda Qazaqstan Kommunistik Häliq partiyasi märkiziy komitetiniŋ kativi Jambıl Ahmetbekov, Qazaqstan Vätänpärvärlär partiyasiniŋ räisi, Parlament Senatiniŋ deputati Ğani Qasımov vä «Tabiğat» ekologiyalik täşkilatiniŋ lideri Mels Eleusizov uniŋ räqipliridin boldi. Avaz beriş yäküni boyiçä ikkinçi orunni Ğani Qasımov (1,91 payiz avaz), üçinçi orunni Jambıl Ahmetbekov (1,36 payiz avaz), tšrtinçi orunni Mels Eleusizov (1,15 payiz avaz) egilidi.
2015-jili 26-aprel'da mämlikät tarihidiki bäşinçi Prezident saylimi bolup štti. Qazaqstan Prezidenti lavazimiğa namzat süpitidä ämäldiki Prezident Nursultan Nazarbaev, Qazaqstan Kommunistik Häliq partiyasidin Turğun Sızdıqov vä partiyadä yoq Äbilğazı Qusayinov royhätkä elindi.
Saylamda Nursultan Nazarbaevni sayliğuçilarniŋ 97,75 payizi, Turğun Sızdıqovni 1,61 payizi vä Äbilğazı Qusayinovni 0,64 payizi yaqlap avaz bärdi.
Biyil 19-martta Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Prezidenti Nursultan Nazarbaev qärälidin ilgiri vakalitini saqit qildi. Mämlikätniŋ Asasiy Qanuniğa muvapiq qäräl ayaqlişişqa qalğan vaqitta Prezident vakaliti Parlament Senatiniŋ räisi Qasım-Jomart Toqaevqa štti. Buniŋda Konstitutsiyagä muvapiq Nursultan Nazarbaev Behätärlik Keŋişiniŋ, «Nur Otan» partiyasiniŋ, Qazaqstan hälqi Assambleyasiniŋ räisi bolup qaldi.
Qasım-Jomart Toqaev Prezident lavazimida 9-aprel'da mudditidin ilgiri Prezident saylimini bälgüligänligi toğriliq elan qildi. Prezident Pärmaniğa benaän saylam 9-iyun' künigä bälgüländi.
Şundaq qilip, az künlärdin keyin Prezident lavazimiğa namzatlar mälum bolup, saylam aldidiki muhim kampaniya – täşviqat-tärğibat işliri başlinidu. Biz bu qetimqi saylamniŋmu ilgärkiliridäk hatirҗäm vä Prezident kapalätländürgändäk, “adil, oçuq, adalätlik štküzülidiğanliğiğa” işinimiz. Uniŋğa qatnişiş avaz beriş hoquqiğa egä härbir qazaqstanliqniŋ grajdanliq borçidur. Çünki aldimizdiki bäş jilda mämlikätniŋ, demäk, härbirimiz täğdiriniŋ qandaq bolidiğanliği 9-iyun' küni qandaq qararğa kelişimiz bilän uttur bağliqtur.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ