Tarihtiki “aq dağlar”

0
29 ret oqıldı

Tarihtiki «aq dağlarni» tätqiqat qiliş, uni käŋ ammiğa yätküzüş yaş ävlatni vätänpärvärlik rohta tärbiyiläşkä imkaniyät beridu. Rossiyadiki grajdanlar uruşi aqivitidin egiliklärniŋ väyran boluşi häm açarçiliq nätiҗisidä Qazaqstanda häliq sani 30 payizğa kemigän ekän.
1929-jili 29-dekabr'da İ.Stalin yeza egiligi hadimliriniŋ konferentsiyasidä kolhozlaşturuş işiğa tosalğu boluvatqan bay-kulaklarni sinip süpitidä yoq qilişni kün tärtivigä qoydi. 1930-jili 15-yanvar'da Märkiziy Komitet V.Molotov başqurğan mähsus komissiya qurdi. Qazaqstandiki «üçlük» tärkivigä J.Quramısov (räis), A.Al'şanskiy, A.Asılbekov kirdi.
1930-jili 23-yanvar'da bolsa, 20 nahiyä bälgülinip, 20 miŋ bay-kulak egilikliri musadirä qilinip, kšçirilip, tšmür yollardin jiraq җaylarğa orunlaşturuş başlandi. Bu yärlärgä çättin 30 miŋ ailini äkeliş mähsät qilindi. Qazaqstanda 22 miŋ adäm qamaqqa elinip, 1930-jili 1-iyul'da 12 miŋi (kämbäğäl vä ottura hal) türmidin çiqirildi, 4 miŋ adäm yär avduruldi. 54 625 egilik egisi bay-kulak sinipiğa yatquzulup, musadirä qilindi. 1931-jili bolsa, 5500 kulak yär avduruldi.
Qazaqstan Җumhuriyiti dšlät arhivida 1928-jili sentyabr' – 1929-jil fevral' eyi ariliğida mulki musadirä qilinip, yär avdurulğanlarniŋ işliri saqlanğan. Şularniŋ içidä 195-iş Almuta vilayiti Ämgäkçiqazaq nahiyäsi 9-avuldin Şeru Beyimbetov, 259-iş Ahmet Dauletbekov, 1-avuldin Däulethan Därkenbaevniŋ işliri saqliniptu. Moşularniŋ mülki, malliri, qural-saymanliri tizimğa elinip, musadirä qilinğanliği vä yär avdurulğanliği toğriliq mälumatlar bar.
Mälumki, 1928-jilniŋ otturidin başlap Alaş ärbapliri tutqunğa elinişqa başlidi. Ularğa «burjuaziyalik-millätçi”, “başqiçä oylaydiğan yat adämlär» degän äyiplär teŋilip, türmigä qamaldi, «atu» җazasiğa kesildi, yär avduruldi.
1930 — 1933-jilliri ariliğida Goloöekinniŋ gšş, aşliq vä başqa 16 türlük seliq tšläş, yerim kšçmän häliqni mäҗburiy oltiraqlaşturuş säyasiti jürgüzüldi. Yezilardiki açarçiliqtin 2 million 200 miŋ adäm vapat boldi.
Husayin Bijanov šziniŋ «Nurlı jol» kitavida 1932-jilniŋ qiştiki ähvalini mundaq täsvirläydu. «Açliqtin işşip kätkän, tarmuştäk tartilip qalğanlar kšp. Öylärdin tütün çiqmaydu. Yollarda – üzlirini işt-quşlar yävätkän adämlärniŋ murdiliri. Çeläktä aşhana yenida kiçik ustihanlarni ğaҗilap turğanlar kšp. Ası-Sağa yezisida künigä bir çinä qara kšje berip turğan. Aç qalğanlarğa B.Boşaev, Ä.Atambekov ohşaş oçi-märgänlär tağdin etip kälgän olҗilirini ianä qilğan. S.Bektemisov ayali Qatipa bilän qoylarni seğip, aç häliqqä berip yardämläşkän. Ular, şundaqla, Balqaştin kälgänlärgimu baş-pana bolğan» (196-bät).
Ahmet Baytursınovniŋ inisi Samurat: «Ätiyaz vaqti, qerindaşlirimiz qamaqqa elindi. Häliq aç, kiyim-keçäksiz koçilarda qaŋğip jüridu. Һalsiriğan kişilärgä yavayilişip kätkän iştlar huҗum qilivatqan, bšrilär šlüklärni talişivatqan, yolniŋ ikki täripidä murdilar, ularniŋ üstigä quşlar oltirivelip, yeyişmäktä. Biz bir iştni tutuvelip soyup yeduq, qalğan gšşini yolğa selivalduq. Tulum çaşqanlarniŋ ugiliriğa su quyup çiqirip, şularni pişirip yävatqan adämlärni kšrduq. Bir täräptin açliq, ikkinçi täräptin ağriqtin qirilivatqan qazaqlar…» däp yazidu («Aqaŋ turalı aqiqat» kitavidin).
Mundaq açarçiliqni SSSRniŋ hämmä yeridä baştin käçürüvatatti. Mäsilän, Odessa şähärlik partiya komitetiniŋ kativi Kiriçenko bir hutorğa barğanda bir ailidä üstäl üstidä šziniŋ balisini parçilap: «Segodnya Maneçku s°eli, a teper' Vaneçku zasolim, i nam hvatit na kakoe-to vremya» degän ekän. Bu şu vaqittiki Ukrainidiki ähval edi.
Çeläk ätrapidiki Qarayota yezisida 1890-jili tuğulğan, Dimitrov namidiki kolhozni uyuşturğanlarniŋ biri A.Dosımbekov 1929-jili RSFSR jinaiy kodeksiniŋ 58-babi bilän äyiplinip, 10 jilğa sotlanğan. Qarlag türmisidä җazasini štäp kelip, kolhoz işliriğa arilişidu. U 1944-jili җumhuriyätlik ilğar kolhozçilar keŋäşmisigä qatnaşqan ekän.
Çeläk nahiyäsi Sarıtav yezisidiki ilqiçi B.Jangeldiğa üç oğri kirip «3 ayğirni ikki küngä berip tur, biz Qirğizstandin biraz atlarni oğrilap äkiläyli» däp qorqutqan. B.Jangeldi ularni qoğlap çiqqan. Keyin heliqi bulaŋçilar yeza ätrapidiki arpiğa ot qoyuvetip, hämmini ilqiçiğa artip qoyğan. Yalğan tšhmät bilän B.Jangeldi sotlinip ketidu.
Qazaqstanda däsläpki qetim Qariğanda, Urjar vä Presnovta oçuq sot protsessliri štküzülgän. Aqmola vilayitidä täqipkä uçriğanlar sani 1930-jili 3360 adäm bolsa, ularniŋ sani 1940-jili 160 miŋğa yätkän. 1937-jili 22-mayda NKVD Presnov nahiyäsiniŋ rähbärliri üstidin җinaiy iş qozğiğan. 2-oktyabr'da nahiyäniŋ birinçi kativi V.Konyuhovqa, iҗraiy komitet räisi Q.Qapparovqa, bilim bšlümini rähbiri N.Urazbaevqa, nahiyä prokurori Q.Fazılovqa, häliq soti Ä.Maykotovqa «atu» җazasini bälgüligän. Yär munasivätliri bšlüminiŋ başliği S.Kalugina, kolhoz räisliri A.Gamenyuk vä İ.Grebeşkoni härhil jillarğa sotliğan. Ularğa teŋilğan äyiplär «kontrrevolyutsiyalik, milliy faşistliq härikät, Keŋäş hškümitini ğulitiş» vä hakazilar.
Täkitläş lazimki, Keŋäş elidä ammiviy täqipläşniŋ qanuniy bazisimu täyyarlanğan ekän. 1926-jili RSFSR җinaiy kodeksidiki 17 kontrrevolyutsiyalik җinayätniŋ 12sigä šlüm җazasi bälgülinidiğan bolğan. 1932 — 1937-jillar ariliğida «Vätänni setiş», «Terrorluq aktlar», «Ziyankäşlik vä diversiya» toğriliq qanunlar qobul qilinğan. Kolhoz etizliğida masaq jiqqan 12 yaşliq bala 10 jilğa sotlinidu. Terrorluq aktlarni tärgäv qilişqa 10 kün berilidu. Qamaqqa elinğanlarğa җismaniy küç qolliniş ruhsät qilinidu. Mähsus jiğin, «üçlükniŋ» orniğa «ikkilik» däp atilidiğan sottin sirt organ qurulidu. Partiya täşkilatliriğa ävätilgän mähpiy hät boyiçä saqliq vä düşmänni tonup-biliş çarilirini küçäytiş mähsitidä Qazaqstanda bir häptidä 43 kontrrevolyutsioner qolğa elinidu. Biri-biriniŋ üstidin ärizä yeziş kšpiyidu. Äynä şu yalğan tšhmätlärdä eniq dälillär bolmisimu, ular tärgävniŋ asasiy hšҗҗiti süpitidä qaraşturulidu. Qazaqstanda ammiviy täqiplärni ämälgä aşurğan S.Redenskiyniŋ buyruğiğa muvapiq 4 ay içidä 268 950 adäm täqipkä uçrap, 75 950 šltürülgän.
1937-jili iyul'da җumhuriyätlik, vilayätlik «üçlüklär» täşkil qilinidu. Räisi – içki işlar häliq komissari, äzaliri — partiya komitetiniŋ birinçi kativi vä prokurorlar. Bu «üçlüklär» atu, yär avduruş, türmigä solaş, 8 — 10 jilğa lager'larğa ävätiş qararlirini qobul qilidu. 1937-jili 30-iyul'da Qazaqstan kompartiyasi märkiziy komitetiniŋ birinçi kativi L.Mirzoyan İ.Stalinni Qazaqstanda «milliy-faşistliq täşkilatlarniŋ qamaqqa elinğan 14 rähbärniŋ, mähkimilärdä işläydiğan 400gä yeqin adämniŋ qamaqqa elinğanliğidin hävärdar qilidu. yätküzidu.
Yalğan yala-tšhmät, häliq aldida äyipläş säyasitini qärällik näşirlärmu tärğip qilişqa başlaydu. 1937-jili 22-sentyabr'dä «Kazahstanskaya pravda» gezitida K.Puhovniŋ «Na povodu u burjuaznıh natsionalistov» degän maqalisi täqiplärniŋ tehimu küçiyişigä elip kelidu. U L.Mirzoyan vä başqimu җumhuriyät rähbärliri bu häqqidä «häliq düşmänlirini» himayä qilidu vä yoşuridu” däp yazidu. Һäqiqiy millätpärvär insanlar «Vätänni satti», «ziyankäşlär» däp äyiplinidu. 1938-jili fevral'niŋ ahiri, martniŋ beşi, 10 kün içidä Qazaqstanniŋ barliq rähbärliri «atu» җazasiğa kesildi. Häliq komissarliri, keŋäşlär räisliridin başlap partiya komitetliriniŋ katipliri, barliq şähär vä vilayät, nahiyälik rähbärlär etildi. Alimlar, yazğuçilar, mädäniyät vä sän°ät hadimliri täqipkä uçridi.
Elimizdä GULAG, 23 umumiy vä 11 içki türmä selinidu. Qamaqqa elinğan «häliq düşmänliriniŋ» ayalliri 5 — 8 jildin kam ämäs qärälgä sotlinişqa başlaydu. Baliliri ämgäk bilän tüzitiş lager'liriğa vä balilar šylirigä ävätilidu.
Torğa ueziniŋ rähbärliri Keyki baturni Ä.Jangeldinniŋ qoli qoyulğan, mšri besilğan hetidä «baturniŋ barliq gunaliri käçürülidu» vä «Torğayda hizmät berilidu» däp aldap qolğa çüşiridu. N.Tokearev bilän S.Mağzumov 1922-jili 29-martta qolğa elinip, ularniŋ beşini kesivelip bir ay boyi Torğay şähiriniŋ märkiziy mäydaniğa esip qoyidu. Һamildar ayali Aqjanniŋ qosiğini yerip balisini šltürüvetidu. İnisi Tuskennimu qätl qilidu. Näq moşu uslub bilän 1938-jili 15-mayda җumhuriyät rähbiri L.Mirzoyanğa İ.Stalindin «barliq işni Skovortsovqa tapşurup, yeŋi işqa tayinliniş üçün Kreml'ğa keliŋ» degän telegramma kelidu. U Moskva yolida Kolomnida 23-mayda qolğa elinip, 1939-jili 26-fevral'da türmidä etilidu.
Һazirqi taŋda sähipiliri sarğayğan hšҗҗätlär Qazaqstanniŋ «käŋdairilik iҗtimaiy täҗribiniŋ» mäydani bolğanliğidin deräk berip turmaqta.

Nurlan ERDAULETULI,
Qazaqstan jurnalistlar ittipaqiniŋ äzasi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ