Qiyin davanlarda sürünmidi

0
210 ret oqıldı

Ötkän äsirniŋ äŋ çoŋ vaqiäsi bolğan oktyabr' inqilavi yoqsullar üçün baravärlik, ärkinlik vä täŋhoquq äta qilğanliği mälum. hazirqi Uyğur nahiyäsiniŋ Çoŋ Açinoqa yezisida kämbäğäl ailisidä tuğulğan Avakri Hoҗaevmu keŋäş hakimiyiti dävridä oqup, bilim elip, җavapkärlik juquri hizmätlärni atqurğan. Amal neçük, turmuşni bir yolğa selip, hizmät däriҗisi šsüvatqanda Uluq Vätän uruşi başlinip, hämmini hanu-väyran qildi. Bu kämdä Qizilordida hizmät qilivatqan A.Hoҗaev ailisini ana jutiğa kšçirip äkelip, šzi uruş mäydaniğa atlandi.Ayali Һämzimhan toqquz oğulni quçaqlap qaldi. Atisidin keyinla tunҗa oğli Şaymärdanmu uruş mäydaniğa kätti. Ändi balilarniŋ çoŋi Häyrullam on ikki yaşta edi. Ana belini mäkkäm bağlap, balilirini aman-esän qatarğa qetiş, şuniŋ bilän oqutuş üçün kolhozniŋ här qandaq eğir oqätlirini atqurup, haduq kšrmäy işlidi.
Öydiki oqätniŋ hämmisi Häyrullamğa jükländi. Beşiğa kälgän mäşäqät, azap-därtlärni tartip jürüp Häyrullam iniliriğa baş-kšz bolup, ularniŋ qosiğini toyğuzup, oquşini nazarät qilip, ularni işqimu ügätti. Anisiniŋ ğämhorluği, nesihätliri tüpäyli kiçigidinda oquşqa alahidä kšŋül bšldi. U başlanğuç siniplarni tamamlap, 1936-37-jilliri atisi hizmät qilğan Qizilordida oquşini davamlaşturdi. Uruş jilliri uniŋ oquşidimu üzülüş bolup qaldi. Bu çağda uniŋ quramliq balilar kolhozniŋ asasiy küçi hesavida ärlärniŋ oqitini atqurup, mäydanğa haҗätlik ozuq-tülük, kiyim-keçäk täyyarlap ävätip berivatatti. Häyrullammu soqiğa at yetilidi, keçisi atlarni, šküzlärni otlitip baqti, aşliq šsüp çiqqanda yalaŋğidaq su tutti, oğaq bilän oma orudi, tuluq täpti, çšp çapti. Orulğan buğdayni hamanğa şirğiğa selip, šküz bilän sšräp toşuydiğanmu yaş balilar edi. Һämmidin yamini, qosaqniŋ açliği qiynatti. Atqurğan işiŋğa qarap tamaq normilap berilätti. Etizda yoğan qazanğa su quyup, uniŋğa azla miqdarda un quyup qaynitip, omaç qilip berätti. Uniŋ suyuqluği şunçilik, içkändä qosiğiŋ kokirap ketätti. Turmuşniŋ qiyinliği här qandaq amallarni qilğuzidekän. Özliri suyuq omaç bolsimu içidu, amma šydiki iniliri açtin aç tälmürüp oltiridu. Şuŋlaşqa Häyrullam çaşqanlarniŋ ugilirini kolap, ulardin azdu-tola buğday jiğip, ukiliriğa äkelip qorup berätti.
Şundaq künlärniŋ biridä kolhoz räisi Häyrullamni çaqirivelip: “Seni nahiyä märkizi Çonҗiğa ävätimiz. U yärdä işiŋlar mundaq: Qirğizsayğa (hazirqi Podgornoe) berip, başqa yaqqa kšçüp kätkän kazak-oruslarniŋ yağaçtin selinğan šylirini buzup, šküz harvularğa yağiçini besip, Çonҗiğa toşuysilär”däp çüşändüridu.
Bu kämdiki nahiyälik iҗraiy komitetiniŋ räisi Ömär İmrämziev, umu Çoŋ Açinoqida tuğulğan, Häyrullamniŋ dadisi Avakri bilän billä oquğan ekän. Uniŋ ayali Şarvanämmu şu yezidin. Şuŋlaşqa Häyrullam äşularniŋ šyidä qonup, işläydekän. Keçisi kelip, šküzlärni Çonҗiniŋ juqurisidiki bulaqniŋ ätrapida otlitip, baqattekän. Ätisi sähärdä harvuğa šküzlärni qoşup, yänä jigirmä bäş çaqirim yärdiki Qirğizsayğa atlinidekän.
Buzidiğan šylär tügigändin keiyn, işmu ayaqlişip, u jutiğa qaytidu. Çonҗa bilän Çoŋ Açinoqiniŋ ariliği yüz çaqirim. Arida Dovunğa kelip, bir kün qonup, jutiğa yetip kelidu. Mäligä kälgändin keyinmu aram yoq. Kolhozniŋ işi äşu yaş balilar zimmisigä artilğaçqa qişu-yaz pütmäydiğan egilik işliri bir däqiqä boş qilmaydu. Qişta taqqa çiqip, quruq qariğaylarni kesip, otun sšritip kelidu. Otunni uruşta vapat bolğanlarniŋ aililirigä, jitim-yesirlarğa bšlüp beridu.
1945-jili Çoŋ Açinoqa yezisida maşina-traktor stantsiyasi bolğan. Uniŋda kadrlar bšlüminiŋ başliği bolup Yaqup Baratov işlättekän. Bir küni u Häyrullamni çaqirtivelip, uni Türgündiki mehanizatorlarni täyyarlaydiğan altä ayliq kursqa ävätidu.
Kursta oquşmu oŋay ämäs edi. Yataqhana oŋluqqinä issimaydu, kündüzi muzlap oltirip däris tiŋşaydu. Beridiğan tamiği — kapustidin borö, bir kesim qara nan. Açmu qalmaysän, toqmu jürmäysän. Äytävir, tülkä qosaq halättä oquşni pütirip, käsip egiläp qaytidu.
Mäligä kälgändin keyin Häyrullam traktorda yär haydidi, kombaynda aşliq orudi. Balisiniŋ işidin anisimu razi. Biraq bir küni oğliğa mundaq nesihät qildi: “Balam, sän šz işiŋni yahşi atquruvatisän. Seniŋdin kolhoz rähbärlirimu razi. Amma bu käspiŋ seniŋ keläçigiŋ üçün muhim ämäs. Seniŋ dadaŋ äŋ qiyin vaqitlarda tirişip oqup, aliy bilimlik bolğan. Seniŋmu dadaŋ ohşaş juquri hizmätlärdä işlişiŋni halaymän. Uniŋ üçün oquşuŋni davamlaşturuşuŋ keräk”.
Anisiniŋ sšzini yärgä qoymay, Häyrullam Yarkänttiki pedagogika uçiliöesiğa çüşüp, uni 1948-jili äla bahalar bilän pütirip çiqti. Öz jutiğa kelip, mäktäptä muällim bolup işlidi. Qoşumçä kolhoz komsomol täşkilatiniŋ kativi väzipisinimu atqurdi.
Mäktäptä işläp jürgändä šzi bilän Yarkänt peduçiliöesida bilä oquğan Merhan Nasirova bilän yultuzliri çiqişip, šylinidu. İkkisi bir mäktäptä, ohşaş käsiptä işläp jüridu. 1951- jili H.Avakrievqa armiya sepigä çaqiriş qäğizi kelidu. Buni aŋliğan Һämzimhan ana şa bolup jiqilidu. Çünki yoldişidin, tunҗa oğlidin җuda qilğan uruşniŋ yarisi tehi pütmigän edi. Uruq-tuqqan, qom-qerindaşlar aniğa täsälla berip, bu qäğäz uruşqa ämäs, teçliq hayatni küzitişkä çaqiriş ekänligini çüşändürgändin keyin ana teçlinidu. Bu kämdä Häyrullamniŋ ayali hamildar edi. Häyrullam Primor'e šlkisidä härbiy hizmitini atquridu.
1951-jili Merhan Nasirova qiz boşinidu. Һämzimhan ana nävrisini šz qizim däp qoyniğa selivalidu vä: “Hudağa şükri, toqquz oğulniŋ arisiğa bir qiz tuğuvaldim” däp hoşal bolup , uni beqip-qeqişqa bar җan-җigärini särip qilip, hoşalliğiniŋ çeki bolmaydu.
Häyrullam härbiy hizmitini äla atqurdi. Bir yerim jil štüpla, u hizmät qilivatqan qisim komandiridin Һämzimhan aniğa täşäkkür izhar qilinğan yarliq häm härbiy okrugniŋ gezitigä çiqqan maqalä vä süritini ävätiptu. Täşäkkürnamida mundaq yezilğan: “Qädirlik qähriman ana! Sizniŋ Uluq Vätän uruşida yoldişiŋiz häm çoŋ oğluŋizniŋ vä qerindaşliriŋizniŋ qährimanlarçä qaza tapqanliğini bilimiz. Siz oğluŋiz Häyrullamnimu vätänpärvär, ämgäksšygüç, җigärlik qilip yahşi tärbiyiläpsiz. U härbiy-säyasiy täyyarliq älaçisi, şundaqla miltiq etiş boyiçä okrug çempioni. Mundaq oğulni tärbiyiliginiŋiz üçün çoŋ serjant Häyrullam Avakrievniŋ anisi — sizgä härbiy qisim komandanliğiniŋ täşäkkürnamisini yollaymiz!”.
H.Avakriev härbiy hizmitini kiçik leytenant unvanida tamamlap qaytidu vä ustazliq käspini davamlaşturidu. Bilimini aşuruş mähsitidä Almutidiki Abay namidiki KazPİniŋ filologiya fakul'tetiniŋ uyğur bšlümini tamamlaydu. Şundaqla Frunze şähiridiki fizkul'tura institutini sirttin pütiridu.
Kšpjilliq ustazliq paaliyiti juquri bahalinip, H.Avakrievniŋ “Ämgäktiki älaliği üçün”, şundaqla “Uluq Vätän uruşida arqa säptiki җasarätlik ämgigi üçün” medal'liri, җumhuriyätlik däriҗidiki täşkilatlarniŋ pähriy yarliqliri, “Uyğur nahiyäsiniŋ pähriy grajdani” bälgüsi uniŋ hayattiki besip štkän şanliq yoliniŋ guvaçisi süpitidä saqlanmaqta.
H.Avakrievniŋ vapatidin keyin jutdaşliri uniŋ yarqin simasini pat-patla yad äyläp, atqurğan hizmätliri, adämgärçilik hislätlirini keyinki ävlatqa ülgä süpitidä kšrsitip kälmäktä. Uniŋ ismida šzi tuğulğan juti Çoŋ Açinoqida yaki uzaq jillar davamida işligän Kiçik Açinoqida birär koça atalsa, märhumniŋ rohi aldida insançiliq pärzimizni štigän bolar eduq.

İlahun Җälilov,
şair.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ