Uyğurabadqa yol

0
749 ret oqıldı

İsmayiljan İminov

Talantliq Mätlübä Yüsüp-Ahun/Biz «Änҗan» çayhanisiğa qaytip kälduq. U yärdä bizni kšrnäklik jurnalist vä yazğuçi Mätlübä Yüsüpova kütüvatatti.Kšpligän ustazlarğa ayanki, mäktäptä uzaq jil işligän muällimlärdä alahidä bir ihtidar päyda bolidu — ular bir qarapla adämlärniŋ kimligini ilğa qilalaydu. Meniŋ  ustazim, salahiyätlik ustaz vä mäktäp mudiri bolğan, Sotsialistik Ämgäk Qährimani Qudıs Absametov şundaq edi. Yaş vaqtimda män uniŋ şu ihtidariğa qarap häyran bolattim. Mänmu uzun jillar җäriyanida mäktäptä işlidim. Mudir, muavin mudir, muällim boldum. Şuŋlaşqa Mätlübäni däsläpki qetim kšrginimdila, uniŋ alahidä şähs ekänligini çüşändim. Biraq šziniŋ yaş şagirti, jurnalist šzbäk qizini çayhaniğa ägäştürüp kälgän uniŋ bu yärdä šzini säl naqolay his qilivatqanliğini säzdim. Däsläp buniŋ sävävini çüşänmigän edim. Keyiniräk Mätlübä maŋa çayhaniğa päqät ärlärniŋla kelidiğanliğini, ayallarğa kelişkä bolmaydiğanliğini, päqät almutiliq qerindaşliri bilän tonuşuş istiginiŋ küçlüklügi tüpäylila bu yärgä qädäm täşrip qilğanliğini eytip, çüşändürdi.

Maŋa rähbärlärçä qät°iyligi uyğur ayalliriğa has kämtarliğiğa bäk yaraşqan buğday šŋlük, peşanisi illiq hanim qarap turatti. Bu qedim şähärdä uniŋ hšrmitiniŋ üstün ekänligini härqädämdä bayqaş mümkin. Şagirti Gülnazhan Saqieva uniŋğa Mätlübähan aça däp muraҗiät qilidekän. Mätlübä hanim bilän sšhbätlişiş җäriyanida män uniŋ vä Pärğanä vadisidiki ayrim hälqimiz väkilliriniŋ milliy oy-täpäkküriniŋ, ğururiniŋ üstünlügigä qayil boldum. Özi vä ailä äzaliri baş-ayiği bolup 200 jildäk Qäşqärdin jiraqta yaşisimu, ana tilini şundaq saqliğanki, ularni tiŋşiğanda män šzämni goya qedim uyğur eliniŋ paytähtidä jürgändäk his qildim. Keyiniräk «Aq yağliq» namliq kitaviniŋ däsläpki sähipisini açqanda, bu toplamni šzi çäksiz yahşi kšrgän vä yeqinda alämdin štkän atisi Yüsüp akiniŋ hatirisigä beğişliğanliğini bildim. Һäsrät içrä yazğan bolsa keräk, uniŋ beğişlimisini tävränmäy oquş mümkin ämäs edi. Mätlübä šziniŋ kimniŋ kizi ekänligini dayim qäyt qilip turuş üçün Yüsüp-Ahun degän tähällusni tallaptu. Şuniŋ šzidinla uniŋ hälqimizniŋ sadiq qizi ekänligini bilgili bolidu. Uniŋ kitavi toğriliq keyiniräk gäp qilarmiz. Һazirçä qährimanimizniŋ šzigä qaytip keläyli.

Mätlübä Änҗandin ançä jiraq bolmiğan Uyğur-qişlaq yezisida tuğulup, šsüptu. 1984-jili mäktäpni tamamlap, Taşkänt universitetiniŋ jurnalistika fakul'tetiğa oquşğa çüşidu. Şu mäzgillärdila uniŋ ämgäkliri җumhuriyätlik vä vilayätlik näşirlärdä turaqliq besilip turğan.

«80-jillarniŋ ahirida meniŋ maqalilirim ana tilimizda yoruq kšridiğan «Kommunizm tuği» gezitidimu elan qilinğan edi», däp külümsiridi u. Universitettin keyin Mätlübä Änҗanğa qaytip kelip, vilayätlik televideniedä işläşkä başlidi. Qabiliyätlik, işlämçan jurnalist kšp štmäyla rähbärlikniŋ kšzigä çeliqip, muhärrir däriҗisigä kštirildi. Һazir u «Baburniŋ izliri boyiçä», «Diyar» degängä ohşaş mähsus programmilarğa rähbärlik qilidu. «Änҗan yeŋiliqlirini» täyyarlaydu. «Diyar» programmisida birnäççä qetim Pärğanä vadisidiki uyğurlarniŋ hayati toğriliq telekšrsitişlärni efirğa elip çiqti. Buniŋdin başqa kšrnäklik jurnalistniŋ härhil mavzularğa yezilğan kšpligän maqaliliri inavätlik näşirlärdin orun elip kälmäktä. Uniŋ qälimigä päqät maqalilarla ämäs, şundaqla povest', hekayä, oçerk, esse ohşaş ädäbiy janrdiki ämgäklärmu mänsüp.

***

Ändi Taşkänt şähiridä 2012-jili dšlät buyrutmisi boyiçä 3000 nushida yoruq kšrgän Mätlübä Yüsüp-Ahunniŋ «Aq yağliq» namliq kitavi toğriliq gepimizni davamlaşturayli. U muällipniŋ hekayiliri bilän povestini šz içigä alğan toplam.

Män šmrümdä däsläpki qetim šzbäk tilida yezilğan kitapni qolumğa elip, zehin qoyup oqup çiqtim. Һämmisini çüşändim. Һäqiqätänmu, uyğur vä šzbäk tilliri intayin yeqin ekän. Mätlübä qabiliyätlik iҗatkar. Män buni därru säzdim. Uniŋ psihologiyalik äsärliriniŋ qährimanliri qiyin väziyätkä duçar bolğan addiy adämlär. Män uniŋ hekayiliriniŋ birini rus tiliğa tärҗimä qilip, Qazaqstandiki näşirlärniŋ biridä elan qilişqa tirişimän. Biz Mätlübäniŋ bizgä bolğan qerindaşlarçä munasivitini intayin mämnuniyät bilän qobul qilduq vä Änҗanda şundaq adämniŋ barliğiğa pähirländuq. Keyiniräk, biz, dostlar, šzara paraŋlişip, ana tiliğa, ädäbiyatiğa çäksiz muhäbbät bağliğan bilimlik, äqillik bu hanimniŋ päqät šzbäk tilidila ämäs, bälki uyğur tilidimu iҗat qilidiğanliğiğa işänçä hasil qilduq.

Eytmaqçi, biz 25 yaşliq Muhäbbät İminovaniŋmu Mätlübäniŋ kšpligän şagirtliriniŋ biri ekänligidin hävär taptuq. Änҗan universitetiniŋ uçumkari bolğan u qiz «Änҗan yeŋiliqliri» programmisiniŋ elip barğuçisi ekän.

Һenipäm Salihovada — mehmanda

Täbiiyki, Änҗanğa berip, kšrnäklik uyğur şairäsi, alim-ädäbiyatşunas Һenipäm Salihovani kšrmäy kelişimiz heç mümkin ämäs edi. U yaqniŋ iҗadiyiti bilän män kiçigimdin tonuş. Mäktäptä oqup jürgän çağlirimdila uniŋ «Muhäbbät sirliri», «Ana yärgä tazim» ohşaş näzmiy toplamliri bilän tonuşuş pursitigä egä bolğan edim. Uniŋ şeiriyitiniŋ baş qährimanliri yaşlar bolup, äsärliridä asasän ularniŋ qaynaq his-tuyğuliri, ählaqi küylinätti. Yaşliğimda, hatalaşmisam, «Prostor» jurnalidin bolsa keräk, uniŋ Murat Һämraev täripidin rus tiliğa tärҗimä qilinğan bir şeirini oquğan edim. 1980-jili, tuğulğan künümdä, meniŋ bolğusi räpiqäm uyğur şairliriniŋ Moskvada rus tilida näşir qilinğan «Vetvi çinarı» («Çinar şahliri») namliq toplimini soğa qilğan edi. Uniŋdin Һenipäm Salihovaniŋ şeirliriğimu orun berilgän. Һ.Salihova päqät şairä bolupla qalmastin, şundaqla mahir tärҗiman, alim- ädäbiyatşunas, filologiya pänliriniŋ doktori, Änҗan universitetiniŋ professori. Yüz miŋliğan adäm yaşaydiğan Änҗanda, ätimalim, uni bilmäydiğanlar kamdin-kam bolsa keräk.

***

Biz Һenipäm Salihovalarniŋ šyi taman Änҗanniŋ çirayliq vä käŋ koçisida avtomobil' bilän ketip barimiz. Qazaqstanniŋ çoŋ şähärliridin šzgiçiligi — bu yaqta, җümlidin Änҗandimu, maşina az ekän. Rastimni eytsam, Özbäkstanda män bizniŋ koçilardikigä ohşaş uzundin-uzun tiqilip kätkän avtomobil'larni kšrmidim.

Bizni Һenipäm Salihova bilän Mätlübä hanim tonuşturup qoymaqçi boldi. Ular äzäldin tonuş bolup, bir-biri bilän qoyuq häm sämimiy munasivät bağlap kelivetiptu. Һenipäm aça şähär mähälliliriniŋ biridä çirayliq vä haşamätlik šydä yaşaydekän. Һoylisida baraŋliq bolup, uniŋ sayisiğa tapçan yasiliptu. Bizni šziniŋ yeşiğa nisbätän yaş kšrünidiğan 74 yaşliq timän ayal illiq külümsiräp, qarşi aldi. Һärbirimizni anilarçä bağriğa besip, peşanimizdin sšyüp qoydi. Biz šzimizni bääyni bir yeqin uruq-tuqqinimizniŋ šyigä kirip qalğandäk his qilduq.Һazirlanğan dästihan bizni bu yärdä täşnaliq bilän kütüvatqanliğidin deräk berip turatti. Һenipäm aça yoldişi, çoŋ oğli vä kelini bilän billä yaşaydekän. Kelini biz bilän salamlişip qoyupla, kšzdin ğayip boldi. Biz uniŋ meyizlik taam täyyarlap, mehmanlarni huşhoy qarşi elişqa adätlängän Qäşqär yaki Änҗan kelinlirigä has päzilätlärni boyiğa muҗässämländürgänligini birdin çüşänduq. Һenipäm açiniŋ jiraqtiki qerindaşlirini kinäp kätkänligi oçuq bayqilidu. Һärbirimizgä toymay qaravatqan uniŋ kšzliridä mehir-muhäbbät uçqunliri çaqnap turatti. «Meniŋ däsläpki näzmiy toplamlirim uyğur tilida yoruq kšrgän. Ana tilimda yezilğan ahirqi toplimim 1989-jili Almuta şähiridä näşir qilindi. Äyni vaqitta asasän šzbäk tilida iҗat qilivatimän. Bähitkä qarşi, uyğurçä oquydiğanlar hazir bu yärdä yoq däp eytişqimu bolidu. Biraq män šzämniŋ tegi-täktimni, kimligimni heçqaçan esimdin çiqarğan ämäs, — däp täbässüm äylidi şairä. — Keyinki jillarda šzbäk tilida birnäççä näzmiy toplamlirim, monografiyam yoruq kšrdi. Mirza Һäydärniŋ kitavini tärҗimä qildim. Aspirant şagirtlirim arisidimu bir uyğur balisi bar. Uniŋğa dayim yar-yšläk boluşqa tirişimän…»

Biz uzaq muŋdaştuq. U yaq bizdin Qazaqstandiki uyğurlar hayati, «Uyğur avazi» geziti, Uyğurşunasliq märkizi toğriliq soridi, җumhuriyitimizdä istiqamät qilidiğan dostlirini, yazğuçi-şairlarni, alimlarni äsläp štti. Abdumeҗit Dšlätov, Patigül Sabitova, Kommunar Talipov… ohşaş insanlarniŋ vapat bolğanliğini aŋlap, pärişanliqqa çšmdi. Biz bolsaq uniŋdin Pärğanä vadisidiki uyğurlar hayati toğriliq soriduq. Şairä buniŋğa mämnuniyät bilän җavap bärdi. «Bizgä jigirmä jil davamida Almutidin mehman kälmidi. Şuniŋ üçün silär bizniŋ täşna bolup kütkän qerindaşlirimiz. Pat-pat kelip turuŋlar…», — dedi Һenipäm aça.

Bizni illiq qarşi alğan şairäniŋ räpiqisi bilän oğlimu kšŋülgä juqumluq adämlärdin ekän. Sšhbätlişiş җäriyanida biz bilän biraz paraŋlişip oltarğan ata ahirida hämmimizgä amanliq tiläp dua bärdi.

Bähitkä qarşi, vaqit intayin çapsan štti. Çartaqqa qaytidiğan päytmu kälgän edi. Şairä härbirimizgä šziniŋ izgü tiläkliri yezilğan kitavini soğa qildi. Bizni uzitip qoyuş üçün hämmä ailä äzaliri sirtqa çiqti. Һenipäm aça härbirimizni yänä anilarçä sšyüp, kälgüsi jili җumhuriyät däriҗisidä nişanlinidiğan šziniŋ 75 yaşliq tävälludiğa täklip qildi.

Biz almutiliq qerindaşlirini kinäp jüridiğan mehrivan dostlarniŋ bu yärdimu bar ekänligigä kšz yätküzgän halda, Änҗandin säl mäyüslinip qayttuq.

***

Tün. Avtomobil' Änҗandin Çartaqqa qarap, asta ilgirilimäktä. Män җapakäş hälqimizniŋ täğdiri, huddi Yättisuğa ohşaşla, Pärğanä vadisiğimu kšpҗähätlärdin bağliq ekänligini çüşängän halda, maşina derizisidin sirtqa qarap, tüpsiz hiyallar deŋiziğa süŋgüp kättim.

Özbäkstanniŋ äŋ mahir boksçisi

Pärğanä vadisiniŋ qaysi yeridila bolmayli, biz äŋ aldi bilän hälqimizniŋ daŋliq oğul-qizliri toğriliq uçur elişqa qiziqtuq. Bizgä änҗanliq qerindaşlirimiz ular toğriliq mäğrurlinip sšzläp bärdi. Äynä şularniŋ ayrimlirini gezithanlarğimu tonuşturup štsäk artuq bolmas.

2013-jili oktyabr' eyiniŋ ahirqi künliridä Qazaqstanniŋ җänubiy paytähti — Almutida boks boyiçä duniya çempionati bolup štti. Kim bilän uçrişişidin qät°iy näzär, uyğurqişlaqliqlar šzliriniŋ jutdişi, uyğur pärzändi Җasurbek Latipov üçün җan kšydürdi. Ular bizdin çempionatniŋ qandaq tügigänligi vä Җasurbekniŋ qançinçi orunğa egä bolğanliği toğriliq soridi. Bu häqtä eniq hävirimiz bolmiğaçqa, biz heç närsä eytalmay, hiҗalätçiliktä qalduq. Şu çağda ular boksçi toğriliq ätrapliq eytip bärdi. Җasurbek (Yasurbek) 1991-jili 15-sentyabr'da tuğulğan. Kiçigidin başlapla boks bilän şuğullanmaqta. Öz salmaq däriҗisi (52 kilogramm) boyiçä Özbäkstanniŋ bir näççä dürkün çempioni, 2010-jili Bakuda štkän duniya çempionatida bronza medalini utuvalsa, London Olimpiadisida tšrtinçi orunni egiligän, Qazan şähiridä štkän Universiadidimu bronza medalini elişqa muyässär bolğan. Ötkän jili Almutida štkän duniya çempionatida kümüç medal'ğa qol yätküzüptu. Jutdaşliri uniŋ kälgüsidä tehimu egiz pällilärdin kšrünidiğanliğiğa, Olimpiada vä duniya çempioni bolidiğanliğiğa işinidu.

Özbäkstan kinoçolpini

Ätimalim, Özbäkstanda kšrnäklik teatr vä kino aktrisisi Räyhan Ulasenovani bilmäydiğanlar yoq bolsa keräk. «Oydin Hoёt» teleprogrammisiniŋ elip barğuçisi bolğan u 2012-jili Özbäkstanniŋ äŋ yahşi aktrisisi däp etirap qilindi. R.Ulasenova daŋliq «İlham» teatriniŋ yetäkçi akstrisisi süpitidä paaliyät elip kälmäktä. U on säkkiz yeşida, teatr institutiniŋ ikkinçi kursida oquvetip, «Appaq qara läyläk» spektaklidiki baş rol'larniŋ birini iҗra qiliş arqiliq ammibapliqqa erişidu. Räyhan rus häm šzbäk tillirida rol' iҗra qilidu. Bolupmu uniŋ F.Lorka, K.Gotstsi, Eshilniŋ p'esiliridiki rol'lirini alahidä tilğa alğan orunluq. Räyhan «Käçür» («Prosti»), «Һäqiqät küni» («Den' istinı»), «Ögäy ana» («Maçeha»), «Salamandra izi» (Sled salamandrı») namliq fil'mlarda baş rol'larni oyniğan. U jutdişi Yadikar Ulasenov bilän ailä qurup, ikki pärzänt sšydi.

Uniŋ siŋlisi — estrada nahşiçisi Ayhan İfarzadeniŋmu äl arisida ammibapliği üstün.

İnisi Җahangir Şahabutdinovniŋ ismimu barçä Özbäkstanğa mälum. U «İlham» teatriniŋ akteri, «TVMarkaz» kaniliniŋ elip barğuçisi. Ular äsli uyğurqişlaqliq bolğan kšrnäklik rejisser vä tärҗiman Arup Şahabutdinovniŋ pärzäntliri.

Namängändä

Çartağdin 20 kilometr jiraqliqqa Özbäkstanniŋ äŋ çoŋ şähärliriniŋ biri — Namängän orunlaşqan. Bu şähär mäydani boyiçä mämlikättä ikkinçi orunda turidu. Ahalisi 500 miŋ adäm ätrapida Namängän 2000 jildäk tarihqa egä. Äzäldinla uniŋda pütkül Şäriqqä mälum bolğan humdançilar, tikinçilär, tšmürçilär, zärgarlar, mozduzlar yaşiğan. Ölkidä ipäk sanaiti bilän bağvänçilik täräqqiy ätkän. Kšpligän yüzjilliqlar davamida Namängän Qäşqäriyä bilän soda, mädäniy alaqida bolup kälgän. Şuniŋ üçün bolsa keräk, bu Özbäk şähiri šz dävridä uyğur şair, alimliri arisidimu ammibapliqqa egä bolğan. Mäsilän Bilal Nazim uni «äҗayip gšzäl Namängän» däp şärhiligän. Amma, män bu şähär toğriliq sšz bolğanda, äŋ aval 1913-jili A.-Z. Validov täripidin «Qutadğu bilikniŋ» äŋ toluq hesaplanğan qolyazmisiniŋ moşu şähärdiki Muhämmäd haҗiniŋ şähsiy kitaphanisidin tepilğanliğini yadimğa alimän. Äyni vaqitta u qolyazma Taşkänt şähiridiki Şäriqşunasliq institutida saqlanmaqta.

Änҗanğa ohşaş bu şähärdimu Qäşqärdin çiqqan uyğurlar yaşiğan. Dostum Nurmähämmätniŋ ana җämättin qoşqar bovisi Abduqadir äynä şularniŋ biri. Bu  tävägä HİH äsirniŋ 70-jillirida kälgän u talay issiq-soğni baştin käçürgändin keyin soda-setiq işliri bilän şuğullinişqa başlaydu. Şuniŋğa bağliq äl arilap, Çeläk yezisiğa kälgändä, yaşla hayattin štidu. U çağda Nurmähämmätniŋ bovisi Abduqahar bari-yoqi 10 yaşta edi.

Pärğanä vadisi oyğanmaqta

Taŋ sähär, ätrap ändila ğuva yoruşqa başliğan. Män dostlirim bilän Çartağdin Qoqäntkä qarap yolğa çiqtuq. Yol boyi kšpligän qişlaqlarni besip šttuq. Pärğanä vadisiniŋ oyğinişini küzitiş intayin qiziqarliq hadisä. Bu tävädä ğorazlarniŋ çillişi bilän täŋla, äŋ aval kelinlär turidekän. Andin ular elektr çiraqlirini äyminip yandurup, hoylisini, koçiniŋ šygä täälluq qismini süpiridekän. Taŋ süzülgändä, bovaylar uyqidin oyğinidu. Kelinlär ular üçün su-aptavilarni täyyarlaydu. Bovaylar juyunup, namaz štäp bolğandin keyinla qalğan ailä äzalirini oyğitidu. Vadiniŋ toluq oyğinişi äynä şundaq.

Qedim Qoqänttä

Qäşqärdä jürgändila män Qoqäntni kšrüşni arman qilğan edim. Çünki Qäşqäriyä nurğunliğan yüzjilliqlar davamida Qoqänt, barçä Pärğanä vadisi bilän qoyuq munasivät bağlap kälgän. Dadam Abduqadir qariniŋ eytip berişiçä, meniŋ äҗdatlirimmu bu şähärdä talay qetim bolğan ekän.

Qoqänt — Pärğanä vadisidiki äŋ kona şähärlärniŋ biri. H äsirlärdin başlap u härhil namlar bilän moҗut bolup turğan. U bolupmu HVİİİ äsirdä, yäni 1709-jili Minglar qäbilisidin çiqqan Şakruk-biy täripidin täşkil qilinğan Qoqänt hanliğiniŋ paytähti bolğan çağda käŋ tonulğan. 1976-jili general Skobelevniŋ äskärliri täripidin Qoqänt hanliği işğal qilinğandin keyin, u Rossiya imperiyasiniŋ ilkigä štti. Qoqänt Märkiziy Aziya ziyaliliri arisida intayin ammibap edi. Näq şu şähär 1917 — 1918-jilliri Mustapa Çoqay rähbärligidä moҗut bolup turğan Türkstan avtonomiyasiniŋ paytähti boldi.

Һazir u Pärğanä vilayitiniŋ tärkividä, ahalisi 220 miŋ adämdin oşuq.

***

Biz Qoqänt şähirigä kiripla Hudayar hanniŋ sariyi orunlaşqan märkäzgä qarap yol tuttuq. Mälumki, Hudayar hanniŋ ordisi — Qoqänttiki äŋ haşamätlik imarät bolup hesaplinidu.

Sün°iy dšŋniŋ üstigä selinğan saray jiraqtin kšrünüp turidu. Benaniŋ taşqi kšrünüşi intayin çirayliq. Pälämpäylär päştaq bilän bšlüngän märkiziy işikkä elip baridu. Biz äynä şu pälämpäylär arqiliq kštirilip, sarayniŋ içigä kirduq. Sarayniŋ sältänät mäydani hazir mirasgahqa aylandurulğan. Uniŋğa qoyulğan äsär-ätiqilär arqiliq šlkä tarihi bilän tonuştuq. Meni benaniŋ tamliri, torusi, işikliri häyran qaldurdi. Ularni sürätkä çüşirivaldim. Bähitkä qarşi, kšpçiligi äyni petiçä saqlanmaptu. Saray dairisidä ihçam meçit, çoŋ vä kiçik qobul qiliş zalliri bolğan ekän. Biz kiçik zalğa kirip, gidniŋ ruhsiti bilän hanniŋ tähti bolğan җayda hatirä üçün sürätkä çüştuq. Hudayar hanniŋ ordisida bolğinimizda, u yärdiki HİH äsirgä täälluq Qoqänt harvusi bilän şu mäzgillärdiki ançä yoğan ämäs zämbiräk yadimizda saqlinip qaptu. Biz şundaqla mirasgah eksponatiğa aylanğan şähärniŋ qapqisini ziyarät qilduq. Padişa zamanisida han sariyiniŋ ayrim bšlmiliri çirkoğa aylandurulğan ekän. Keyinki jillarda sarayni restavratsiya qilivetiptu. Biraq alda ämälgä aşurulidiğan işlar tehi nurğun ekän. Bu yärdä biz härtäräplimä bilimgä egä mirasgah gidi bilän tonuştuq. U yaq päqät Qoqäntniŋla ämäs, Qäşqärniŋmu tarihini yahşi bilidekän. Bizgä u Yättişär dšlitiniŋ hškümrani — Yaqupbägniŋ paҗiälik vä җasarätlik täğdiri toğriliqmu kšp närsilärni eytip bärdi.

Ordidin män hatirä üçün Qoqänt dopisini vä alim H.Babekovniŋ «Qoqänt tarihi» namliq kitavini setivaldim.

Şähärdä biz şundaqla 1820-jili selinğan Һamal qaziniŋ mädrisisini, HVİİİ äsirgä täälluq benakarliq ülgisi bolğan Җamä meçitini vä HVİİİ äsirdiki Şäriq hammamini ziyarät qilduq.

Qäşqär vä Qoqänt

Ändi Qäşqär bilän Qoqänt munasivätlirigä qaytip keläyli. Bu ikki dšlätniŋ hškümranliri HVİİİ äsirniŋ birinçi yerimida šzara yahşi munasivättä boldi. Qäşqäriya Çin imperiyasiniŋ tärkivigä mäҗburiy qoşulğandin keyin, Qäşqär ğoҗiliri Qoqänttin pana tapti.

Muhämmäd Äli hškümranliq qilğan HVİİİ äsirniŋ 20- jilliriniŋ ahiri vä 30-jilliriniŋ başliri Qoqänt hanliğiniŋ äŋ güllängän dävri bolup hesaplinidu. U çağda Qoqänt bilän päqät hoşniliri Buhara vä Hivala ämäs, Hitay, Rossiya, Angliya ohşaş ällärmu hesaplişidiğan bolğan. Qoqänt mänbäliri boyiçä Äli Han Taşkänt, Qarategin, Darvaz, Badahşanlarni işğal qilivalğan. U ğoҗilarniŋ Qäşqärgä qilğan säpärlirini qollap-quvätligän. Äynä şu säpärlärdin keyin Qoqänt vä Çin imperiyasi arisida muzakirilär başlinidu.

Uzaqqa sozulğan muzakirilärdin keyin kelişim imzalinidu. Şuniŋğa muvapiq Qoqänt hakimiyiti inavätlik ğoҗilar üstidin nazarät qilişqa (mirzaqamaqta tutuşqa), uniŋ bädiligä җavavän Çin hškümiti hanğa 250 (ayrim mänbälär boyiçä 1000) kümüç yambu tšläşkä vä kšp miqdarda çay yätküzüşkä, äŋ muhimi, Qäşqäriyädä Qoqänt tovarlirini baj seliğidin azat qilişqa väzipilik boldi. Bähitkä qarşi, Qoqänt heni Qäşqäriyä bilän uniŋ ğoҗilirini šziniŋ säyasiy mänpiyiti üçün paydilandi. «Qoqänt Qäşqäriyägä dost bolğanmu yaki düşmänmu?», degän soalniŋ kšpçiligimizni qiziqturidiğanliği täbiiy. Meniŋçä, mundaq soal äqilgä muvapiq ämäs. Qoqänt hanliği väziyätkä vä šziniŋ Hitay, Rossiya ohşaş küçlük hoşna mämlikätlär bilän bolğan munasivätlirigä bağliq, härhil mävqädä bolup kälgän. Biraq Qoqänt hanliğiniŋ ahalisi Qäşqäriyä täripidä bolğanliği şübhisiz. Çünki ularni dini, mädäniyiti birläştürüp turatti, tilimu yeqin edi. Yättişär dšlitiniŋ hškümrani Yaqupbägniŋ äsli Qoqänt hanliğidin ekänligini vä u Qäşqärgä başlap kälgän kšpligän jutdaşliriniŋ uyğur dšlitiniŋ mustäqilligi üçün җenini pida qilğanliğini härgiz untuşqa bolmaydu. Nurğunliğan qäşqärliklär elimiz asminini qara bulut qapliğan qiyin päytlärdä Qoqänt hanliğidin pana tapti.

Kšrnäklik tarihçi M.Qutluqov: «Ğoҗilarni Qoqänt hškümraniniŋ addiy qoçiği süpitidä qaraşturuşqa bolmaydu. Ular šz eliniŋ häqiqiy vätänpärvärliri bolğan. Aqtağliq ğoҗilar Çin täҗavuzçiliriğa qarşi kürişiş üçün Qoqänt hanliği bilän ittipaqlişişni häm ularniŋ yardäm berişini istidi. Qoqänt hanliri šz novitidä Şärqiy Türkstanda šz hškümranliğini jürgüzüş mähsitidä ğoҗilardin paydilinişqa intildi».

Ayrim tarihçilarniŋ eytişiçä, 1828-jilniŋ šzidila 300 miŋ uyğur Pärğanä vadisiğa yoşurunuşqa mäҗbur bolğan. Qoqänt tarihçisi Mirza Şämsiniŋ yezişiçä, Qoqänt hanliğiğa 1830-jili Qäşqärdin 60 miŋ adäm kälgän häm ularniŋ hämmisi Şahrihan nahiyäsigä orunlaşqan. Çin läşkärliri Yättişärni besivalğandin keyin 1877-jilniŋ dekabr', 1878-jilniŋ yanvar' ayliridiki qähärlik künlärdä yüzmiŋliğan adämlär Pärğanä vadisiğa qaçidu. Bu hälqimiz tarihidiki äŋ paҗiälik sähipilärdin boldi: on miŋliğan adämlär tağliq davanlardin štüş җäriyanida soğdin vä açarçiliqtin halak bolup, mänzilgä yetälmidi. Һätta uzun jillardin keyin säpärgä çiqqanlarmu yolda Qäşqär qaçaqliriniŋ süyäklirini uçratti. Bu Pärğanä vadisiğa maŋğan uyğur qaçaqliri toğriliq mälumatlarniŋ bir tamçisi. Amma eniği şuki, Pärğanä vadisi beşiğa kün çüşkän talay qerindaşlirimizğa pana boldi.

***

Qoqänt bilän Qäşqär arisidiki soda-setiq uzun jillar davamida rivaҗlandi. Sodigärlär mallirini at vä tšgilärniŋ yardimi bilän toşidi. Qoqänttin Qäşqärgiçä bolğan musapini 14 — 20 kün içidä besip štüş mümkin edi. Karvanlar kündä degidäk u yaq, bu yaqqa meŋip turatti. Qoqänttin Qäşqärgä tšmür, altun, äpiyün, kšn, pahta rähtliri kältürülsä, Qäşqär bilän Hotändin qaş teşi, giläm, ipäk, çay, aq kigiz, naşatır', gürüç vä başqa närsilär yätküzülätti. Qoqänt bilän Qäşqär sodigärliriniŋ yoli mälum qiyinçiliqlarniŋ (davanlarniŋ) moҗutluğiğa qarimay, behätär edi. Uni Qoqänt saqçiliri täminlätti.

Qiziqarliği, Qoqänt päqät Qäşqär bilänla ämäs, şundaqla Ğulҗa bilänmu soda-setiq işlirini yahşi yolğa qoyğan edi. HİH äsirniŋ 70-jillirida Qoqänttin İli täväsigä ipäk vä pahta rähtlirini, tšmür, härhil mevä-çevilärniŋ qaqlirini elip kelätti. Ğulҗa bolsa u yaqqa buğday, arpa, mal, pahta, terä, manufaktura mähsulatlirini ävitätti.

***

Täbiiyki, Qäşqärdin Pärğanä vadisiğila ämäs, bälki härhil säväplärgä bola Qoqänttin, Änҗandin, Namängändin uyğurlar diyariğa kälgüçilärmu boldi. Başta yazğinimizdäk, ularniŋ ayrimliri Qäşqärgä ğoҗa täräpdarliri süpitidä, bäziliri uruq-tuqqanliriğa uqaq tartip käldi. SSSRdiki Grajdanlar uruşi mäzgilidä, Qäşqäriyägä qeçip kirip, yoşurunğanlarmu kšp boldi. Uyğur şähär, yezilirini yaqturup qelip, turup qalğanlarmu yoq ämäs. Ana diyarğa qilğan säpirim җäriyanida män Yäkän şähiridä uzun jillardin beri ailisi bilän moşu yärdä yaşavatqan šzbäklär bilän tonuştum. Ular šzliriniŋ kimligini untumaptu. Biraq šzbäkçä ämäs, päqät uyğur tilidila muamilä qilidekän. Moşu yärdä män šzbäk ädäbiyatiniŋ klassigi Furqät (1859-j., Qoqänt — 1909-j., Yäkän) toğriliq eytip štmäkçimän. Uniŋ ismi šzbäk ädäbiyatiniŋ tarihida päqät şair süpitidila ämäs, şundaqla šzbäk jurnalistikisiniŋ asasini salğuçilarniŋ biri, märipätçi häm publitsist süpitidä qaldi. Şair kšp säyahät qilğan. Türkiya, Grekiya, Bolğariya, Misir, Säüdiyä Äräpstanida bolup, biraz vaqit Mäkkidimu yaşiğan. U şundaqla Һindstanniŋ Bombey şähiridä istiqamät qilip, andin Käşmir arqiliq Qäşqärgä barğan. U hayatiniŋ ahirqi künlirini šzi yaqturup qalğan Yäkändä štküzdi. Yäkänliklärniŋ täkitlişiçä, u talay qetim «Ägär yär yüzidä җännät bar bolsa, bu Yäkän» däp eytqan ekän.

 (Davami bar).

Bälüşüş

Javap qalduruŋ