Ustaziniŋ yoqluğini bilindürmigän edi

0
621 ret oqıldı

Untulmas simalar/ Öz zamanisida, yäni keŋäş dävridä Qazaqstandiki uyğur mäktäplirini tamamliğanlarniŋ helila qismi aliy bilim eliş mähsitidä Taşkäntkä atlinatti. Özbäk vä uyğur tilliriniŋ intayin yeqinliği tüpäyli, ular emtihanlardin ançä qiynalmastin štätti. Mänmu Taşkänttiki aliy bilim därgahiniŋ birinçi kursini tügitivatqinimda, kimniŋdu täşäbbusi bilän Taşkänttä oquvatqan çeläkliklär sürätkä çüşmäkçi bolduq. Aliy vä ottura bilim därgahliridin bolup sanimiz jigirmidin aşqan edi. Sürätkä çüşkänlärniŋ besim kšpçiligi Ottura Aziya dšlät universitetida oqatti. Ändi Panfilov vä Uyğur nahiyäliridin kälgänlär qançä demämsiz. Һämmidin qiziq yeri, hšҗҗätlirini universitetqa tapşurğan uçumkarlarniŋ hämmisi degidäk šz mähsitigä yetätti. Mundaq boluşiniŋ sävävi, uyğur tili vä ädäbiyatidin emtihan tapşurğanlar arisidin, istisna retidä, birär-yerimi «üç» baha elip qalmisa, qalğanliri päqät «tšrt» bilän «bäşkä» oqatti. Künlärniŋ biridä moşu ähval universitet rähbärliginiŋ quliğiğa yetidu. Rektorniŋ šzi moşu işqa bevasitä җavapkär Şäriq fakul'tetiniŋ çoŋ oqutquçisi Һosman Mämätahunovni hozuriğa çaqirip, «Sizni uyğur uçumkarliriğa emtihanda päqät «tšrt» bilän «bäşnila» qoyidu  däydu, bu rast gäpmu?» däp soraydu. Һosman aka mundaq soalni kütmigän bolsimu, biraz oylinip, keyin hatirҗäm halda mundaq däp җavap beridu: «Birinçidin, uyğur baliliri Taşkäntkä miŋ kilometrdin oşuq yärdin, Qazaqstanniŋ Hitay bilän çegaridaş nahiyäliridin kelidu. Mundaq jiraq musapigä päqät šzigä işängänlär, mäktäptä yahşi oquğanlar atlinidu. İkkinçidin, Taşkänt 20 — 30-jilliri uyğur kadrlirini täyyarlaş märkizi boldi. Uruştin keyin aliy bilimlik kişilärgä bolğan muhtaҗliq qaytidin bayqalmaqta. Moşuni etivarğa elip, ehtimal, bäzidä uyğur baliliriğa ayrim yenikçiliklärgä yol qoysam qoyğandimän. Buniŋdin tanmaymän».

… Jillar štüşi bilän Һosman aka pensiyagä çiqidu. Şu päyttä Şäriq fakul'tetiğa Moskvada namzatliq dissertatsiya yaqliğan İsrayil Rozibaqiev kelidu vä u Mämätahunovniŋ işini davamlaşturidu.

İsrayil tarihiy Vätinimizniŋ — Çiŋpäŋzä şähiridä 1934-jili addiy-dehan ailisidä duniyağa kelidu. U aldi bilän šzi turuvatqan şähärdä, keyin Ğulҗidiki gimnaziyadä oquydu. Aliy bilim eliş mähsitidä Ürümçidiki Şinҗaŋ milliy institutiniŋ filologiya fakul'tetiğa çüşidu. Bilim därgahini yahşi tügätkini üçün Beҗinğa ävätilidu. U yärdä İsrayil Hitay häliq universitetiniŋ jurnalistika fakul'tetini tamamlap, 1960-jili šz jutiğa qaytidu vä Ürümçidiki «Şinҗaŋ gezitida» işläydu. Yaş jurnalistniŋ iş paaliyiti ändi başlanğanda «mädäniy inqilapqa» duç kelidu. Başqilar qatarida uniŋğimu hovup tuğulidu. U SSSRğa kšçüp çiqip, Taşkäntkä orunlişidu. Bu yärdä uniŋğa hitay tilini mukämmäl bilişi äsqatidu häm İsrayil kšp štmäy Ottura Aziya universiteti Taşkänt universiteti däp šzgärgän bilim därgahiniŋ Şäriq fakul'tetida hitay tilidin  lektsiyalär  oquydu. Bu  yärdä u 1961 — 1964-jillar davamida hizmät qilidu. Keyin maarip ministrliginiŋ iltimasiğa benaän, Taşkänttiki 59-šzbäk mäktividä çät äl tili süpitidä hitay tili qobul qilinğanda, şu yärgä yštkilidu häm balilarğa hitay tilidin däris beridu.

İsrayil Beҗinda oqup jürgändä hitay tilini mukämmäl egiläş mähsitidä uyğur yazğuçi-şairliriniŋ hitayçiğa tärҗimä qilinğan kitaplirini oqup çiqidu. Şu җäriyanda uniŋ milliy ädäbiyatqa bolğan qiziqişi aşidu. Ändi şäriq fakul'tetida işläp jürüp, şu yärdiki alimlar bilän yeqindin arilişidu vä uniŋdimu alim boluş iştiyaqi oyğinidu vä 1970-jili Moskvadiki SSSR Pänlär akademiyasi Şäriqşunasliq institutiniŋ aspiranturisiğa çüşidu. Aspirant «Һazirqi zaman Şinҗaŋ ädäbiyatiniŋ şäkillinişi vä täräqqiyati» mavzusi boyiçä tätqiqat işlirini elip baridu.

Taşkänttä hizmät qiliş җäriyanida asasän uyğur tiliğa yeqin šzbäk tili muhitida jürgän İsrayil rus tiliğa ançä etivar bärmäydu. Moskvağa kelişi bilän rus tilini üginidiğan çätälliklär üçün eçilğan kurslarğa baridu, šzigä repetitor yallaydu. Päqät ruslar bilän alaqä bağlap, boş vaqtini şular arisida štküzüşkä härikät qilsimu, degändäk nätiҗä çiqiralmaydu. Şundaq bolsimu, u tätqiqat işini tohtatmaydu. Uniŋ bähtigä ilmiy rähbiri, filologiya pänliriniŋ doktori, professor L.Z. Eydlin kšrnäklik şäriqşunas häm hitay şeiriyitini rus tiliğa tärҗimä qilişniŋ birdin-bir mutähässisi edi. Aspirant vä rähbär hitay tilida sšzlişätti — professor şagirtiğa näzäriyäviy җähättin yardäm qilatti häm uniŋ ilmiy ämgigigä bola hitay tilidiki näşirlärni oqup çiqişni mäslihät berätti. Amma dissertatsiyani rus tilida yaqlaş lazim edi. İsrayil helä qiynilidu. Şundimu uniŋğa yardämgä yänä şu ilmiy rähbiri Eydlin vä räsmiy opponentlarniŋ biri, filologiya pänliriniŋ namziti Tursun Rähimov yardämgä kelidu.

Moskvadin räsmiy alim bolup qaytqan İsrayil Rozibaqiev Taşkänt universitetidiki hitay tili vä ädäbiyati kafedrisiniŋ dotsenti bolidu. 1991-jildin başlap uyğur filologiya kafedrisini başquridu. Uniŋ hitay tilidin mäktäptä däris beriş vä aliy oquş orunlirida şu tilni üginiş boyiçä birnäççä metodikiliq qollanmiliri näşir qilinidu, şundaqla šziniŋ dissertatsiyasiniŋ mavzusi boyiçä onğa yeqin ilmiy maqalilirini yoruqqa çiqiridu.

İsrayil universitetniŋ qobul qiliş komissiyasigä uyğur tili vä ädäbiyatidin emtihan eliş boyiçä komissiya äzasi bolup saylanğanda, birinçi jilila Һosman akiniŋ yoli bilän maŋidu. Çünki atmişinçi jilliriniŋ başlirida u Һosman Mämätahunov bilän billä emtihanğa qatnişip, Һosman akiniŋ iş-täҗribisigä egä bolğan edi. İnşani yeziş päytidä emtihan alğuçi uniŋ-buniŋ yeniğa berip, bir nemilärni dätti. Eğizçiğa kälgändä, soallarğa җavap beriş başlinişi bilänla «ikkinçi yaki üçinçi soalğa kšçüŋ» dätti. Һosman aka emtihanlar pütkändin keyin häyran bolğan İsrayilğa qarap «Oquymän, däp Taşkäntkä kälgän ekän, biz qolumizdin kälginiçä yardäm qilayli. Buniŋdin keyin nemä vä kim boluşi šzlirigä bağliq», dättekän, İsrayilmu ustaziniŋ moşu printsipiğa bağliq nurğunliğan tüläklärniŋ universitetqa çüşüşigä yol açti.

İsrayil Rozibaqiev hayat bolğan bolsa, biyil säksängä kelätti. Amma şäpqätsiz äҗäl uni panidin baqiğa elip kätkinigä 19 jil boldi. Vaqit degän äynä şundaq jügrük ekän. Çiŋpäŋzilik dehan oğlini Moskvada dissertatsiya yaqlaydu däp kim oyliğan. Ata yätkän şu davanlarğa ändi uniŋ oğulliri kštirilmäktä. Çoŋi — Bähtiyar, İranda Özbäkstan älçihanisida işläydu. Otturançi oğli Bahadir, Hitay-Özbäkstan sanaät şirkitiniŋ mudiri, känҗisi — Malik, hitay tiliniŋ mutähässisi, çoŋ şirkätniŋ mudiri. İsrayilniŋ hayatini äynä şular davamlaşturmaqta. Pärzäntliriniŋ rahitini ğämgüzar anisi — Rahät kšrüvatidu. Buniŋğa nuraniy ana, älvättä, hoşal.

Rabik İSMAYİLOV. 

Bälüşüş

Javap qalduruŋ