Nahäq azap çäkkänlärniŋ biri

3
1 208 ret oqıldı

Täqipläş — elimiz tarihidiki paҗiälik sähipilärniŋ biri. Uniŋ äŋ ovҗ alğan vaqti 1937 — 1940-jillarğa toğra kelidu. Şu jilliri beguna tšrt milliondin oşuq adäm «häliq düşmini» atilip, lager'larda azap çäkti. Ularniŋ on payizi sšz-soraqsiz etip taşlandi.Atisidin kiçik ayrilğan Mirğiyas yezidiki başlanğuç mäktäpni tamamlapla, kolhoz işliriğa arilişidu.U hätta şähärnimu kšrmigän säraliq jigittin edi. Şundaq künlärniŋ biridä täqipläşniŋ dähşätlik borinimu başlinip, u kšp štmäy Sadirnimu silkiydu. Yezida birinçidin bolup, Mirğiyas Vaҗitov qolğa elinidu. Bu 1937-jilniŋ qar qelin yaqqan qiş künliriniŋ biri edi. Bu häqqidä u mundaq degän:

— Öyümizgä kirgän hoşnimiz Üsüp, apam vä män käçki tamaq üstidä beğäm paraŋ selişip oltirattuq. Bir päyttä işikni kimdu-biri qattiq uruşqa başlidi. Berip eçivedim, härbiyçä kiyingän üç kişi bšsüp kirip käldi. Bala-qazaniŋ kälginini säzdim. Sšrüniräk biri meni җonup, rusçä: «Mirğiyas Vaҗitov degän sänğu, җinayitiŋni bilämsän, çät äl җasusi. Vaqtida qolğa çüştüŋ, qeni kiyin?» — däp buyruq qildi. Qalğan ikkisi šy-içini aqturup, malli-mataŋ qilivätti. Anam qorqup, špkä-špkisini basalmay jiğlavatidu.

Һaydap talağa elip çiqti. At-harvu turğan ekän, şuniŋğa oltardim. Biraz tšvänläp manğandin keyin moşu koçida turidiğan, yeşi säksängä kelip qalğan imamniŋ işigi aldiğa kelip tohtidi. Ular kirip, kšp štmäy kšzi ançä kšrmäydiğan, bir allağa etiqat qiliştin başqa närsini bilmäydiğan Mätqul bovayni sšräştürüp elip çiqip yenimğa oltarğuzdi. Һarvu maŋğan boyi Sadirniŋ tšvinidiki Qaş yezisiğa kirip käldidä, kolhoz räisiniŋ işigi aldiğa tohtidi. NKVD adämliriniŋ biri bizni küzitip turdi, ikkisi aldiraş kirip kätti. Aridin biraz vaqit štkändin keyin, bir kişini aldiğa selip haydap çiqti. Andin bizni bir polutorka maşiniğa oltarğuzup, Yarkänt şähirigä elip maŋdi. Yolda kelivetip bayqisam, Qaştin çüşkän İmir Tohtibaqiev degän kişi ekän. Bir keçidila üç kişi tutqunğa elinduq. Kelivetip oylaymän, bizgä qästlik qilğan kim? U timaq astidin kir izdäydiğan, bäzibir satqun, mäkkarlar ädäp ketivatqan bir vaqit edi. Stalinçä täqipläş säyasiti mundaqlarni qollap-quvätläp, nurğunliğan beguna adämlärni balayu-apätlärgä uçratti…

—    Noviti kälgändä mänmu mähsus bšlmigä kirdim, — däp äsligän edi Mirğiyas aka. — Üstäl üstigä targävçi tapançisini yaliŋaçlap qoyuptu. İkki täripidä quralliq ikki soldat turidu.

— Һä, Vaҗitov, Hitay bilän qaçandin beri alaqä bağlap, ikki arida hät toşup jürisän? Һämmini bilimiz, häqiqitini eytmaydiğan bolsaŋ, šz ugaliŋ šzäŋgä, bilip qoy, җaza qattiq, — däp hazirla etivetidiğandäk hürpäydi u.

— Män addiy kolhozçimän, Hitayğa hät toşumaq tügül, u mämlikätniŋ qayaqta  ekänliginimu bilmäymän, — däp  aranla ün qattim. — Ägär işänsäŋlar, tehi Yarkänt şähirinimu kšrmidim. Tärgävçi ğäzäplinip, «tehi bizgä guna qoymaqçi boluvatamsän?» däp beşimğa bir närsä bilän urğinida, äs-hoşumni yoqitip, jiqiliptimän. Meni sšräp, kameriğa taşlap qoyuptu. Arida qançä vaqit štkinini bilmäymän, kšzümni açsam, yenimda İvrayim aka İslamov turğan ekän. U meni җemilidi, hazir yänä soraqqa elip kiridiğanliğini eytip,  degän närsilärgä qarşiliq bildürmäy, qol qoyup berişimni agahlandurdi. Ahiri şundaq boldi.

Bir häptidin keyin arisida Mirğiyas Vaҗitov bar bir top «häliq düşmänlirini» Almutiğa elip kelidu. Ular kältürülgän türmidimu adämlär tolup kätkän ekän. Soal-soraqlardin keyin qayaqlarğidu elip maŋidu. Mirğiyasnimu birnäççä qetim äkirip soraydu, ahirida uniŋğa tärgävçi: «Seniŋ jinayitiŋ eğir ekän, lekin biz yaşliğiŋni,  savatsizliğiŋni kšzdä tutup, šlüm җazasini on jilliq türmä җazasi bilän almaşturduq, barğan yeriŋdä yahşi işlä», däp hšҗҗätlärni imzalaydu.

Şuniŋdin keyin Mirğiyas Vaҗitov nurğunliğan mähbuslar  qatarida Almutidin poezd bilän top-toğra Sibir'ğa ävätilidu. Ular Krasnoyarsk šlkisidiki Kansk şähiriniŋ ätrapiğa җaylaşqan lager'ğa yätküzülidu. Bu yärdä miŋliğan mähbuslar azap çekivatatti. Ularniŋ arisidin Vaҗit aka yarkäntlik jutdaşliri Sidiq Zuliyarov, Sabit Ğapparov, Avakri Şämşidinov, Husur Һoşurov, Avakri Turdiev, Ğoҗa Ämirov vä başqilarni uçritidu, kšrüp mäyüs kšŋli säl kštirilgändäk bolidu. Biraq tärtip qattiq, baş qoşup, muŋ-zariŋni eytalmaysän…

Äynä şundaq qilip, Mirğiyas Vaҗitovniŋ on jilliq hayati Sibir' lager'lirida štüp, häddi-hesapsiz eğirçiliqlarni beşidin käçüridu. Nurğunliğan kişilär eğir azaplarğa bärdaşliq berälmäy halak bolidu. Bähitkä yarişa, Mirğiyas aka 1947-jil җazasini štäp, türmidin boşitilidu. Lekin uniŋ bu šlkidin neri ketişigä ruhsät qilinmiğaçqa, yänä şu yärdä üç jil işläşkä mäҗbur bolidu vä päqät on üç jil štkändin keyinla jutiğa qaytidu. Biraq u jilliri «häliq düşmänlirigä» Yarkäntkä štüşigä ruhsät qilinmatti. Mirğiyas akimu Sadirğa yetälmäy Kšktal yezisida turup kelidu, şu jutluq bolup ketidu. Moşu yezida, şu yärdä ta pensiyagä çiqqiçä hiş zavodida işläydu. Kšktalliqlar uniŋ ismini härqaçan pähirliniş bilän tilğa alidu.

Abdukerim YaRKÄNDİY.

Panfilov nahiyäsi.

 

Çonҗa yezisi.

Bälüşüş

3 İzahät

  1. Çonja yezisi Uyğur nahiyäsiniŋ märkizi, Panfilov nahiyäsiniŋ märkizi Yarkänt şähiri.

Javap qalduruŋ