«Häliq düşmininiŋ» qizi

0
601 ret oqıldı

Täqip qurvanliri/ Qoram yezisi. Uniŋ Һaşim Arziev koçisiniŋ җänubiy täripidä çoŋ hoyla bar. U šydä çaçliri aqarğan bir ana yaşaydu. Uniŋ šsmürlük päytidä beşidin talay-talay qismätlär štkän. Qolliri inçikiläp, barmaqliri çokiğa aylinip qalğan. Üzidiki qoruqlar şu eğir jillarniŋ aççiq izi. Jutdaşlirim u nuraniy aniniŋ štmüşini dayim hekayä qilişatti. Biraq šzi bilän bir qetimmu sšhbätläşmigän ekänmän. Yazniŋ oçuq künliriniŋ biridä dostum Abduqeyim bilän halini soraş häm täqipläş jilliri beşidin štküzgän eğir künlärdin uçur eliş mähsitidä şu nuraniy aniniŋ šyigä qädäm täşrip qilduq. U bir päs oyğa çšmgän halda, hiyalän štmüşni çarlap çiqtidä, andin bizgä tšvändikilärni eytip bärdi:

— Dadamniŋ ismi Җäppärahun edi. Savutahunumniŋ miŋliğan şagirtliriniŋ biri bolup, diniy mälumatni helä yetük häm pişşiq egiligän ekän. 1918-jildiki Atudin keyin dinsizlarniŋ orunsiz äyipläşlirini beşidin käçürüp, kšp horlanğan ekän. Dadam kelişkän, mehnätkäş, on barmiğidin hünär temip turğan mahir mozduz edi. Kişilärgä qilçimu ziyini tägmigän, äksiçä, namratlarğa qoliniŋ kelişiçä yardäm qilğan. Bekarğa degidäkla ularniŋ ayaq-kiyimlirini yamap berätti. Bäzilärdin hätta häqmu almatti. Män baliliriniŋ äŋ çoŋi edim. Abduqadir, Abduğäni degän ikki inim, Hasiyät degän siŋlim bar edi.

1937-jilniŋ käç küzi. Män u çağda 11 yaşta edim. Bir küni yerim keçidä šydä boluvatqan vaŋ-çuŋdin ohinip kättim. Apam jiğlavatatti. Kirgänlär apamni silkiştürüp, dadamniŋ qollirini bağlavatatti. Dadamniŋ eğir-besiqliq bilän: «Jiğlima, anisi. Allaniŋ täğdirigä tän bärmäy ilaҗimiz yoq. Yalvursaŋmu, yalvurmisaŋmu meni elip ketidu. Uniŋdin kšrä, šzäŋni çiŋ tutup, balilarğa egä bol», degän gäplirini çala-pula aŋlap qaldim.

– Eğiziŋni jum, häliq düşmini. Sän dävrimizdiki şum buya. Seni juluvetiş keräk, äksiçä bolğanda, adämlärni din bilän zähärläysän, –  däp ular dadamniŋ qolini qayriğan peti bağlap elip kätti.

Şu çağda apam meni bağriğa besip: «Balam, dadaŋniŋ kitapliri šziniŋ beşini yedi. “Ularni tiqip qoy, җahan teçlanğanda oqarsän” desäm, unumiğan edi. Bügün şu kitapliri üçün tutup kätti! – degän edi.

Bu vaqiä işniŋ başlanmisi ekän. “Oyunniŋ” çoŋi keyin başlandi. Şuniŋdin kšp štmäyla apamni “Häliq düşmininiŋ hotuni”, däp Boraldayğa sürgün qildi. Män ukilirim bilän šydä qaldim. Çoŋlarniŋ mäslihiti bilän Abduğäni bilän Hasiyätni balilar šyigä štküzduq. Adäm balisi beşiğa kälgän barliq qismätlärgä kšnidekän. Undaq bolmaymu mümkin ämäs. Män kündüzi kolhozda işlättim. Kolhoz täripidin җan beşiğa berilidiğan bir siqim talqan bilän bir piyalä qoy sütini šygä elip kelip, ukilirim bilän billä ğizalinattim. Şundaq sšrülüp jürüp, tšrt  jilmu štüp ketiptu. Bir küni jutumizniŋ aqsaqili Turğan bovay kirip käldidä, mundaq däp kesip eytti: «Qizim, sän çoŋ bolup qaldiŋ. Sän aҗizsän. Saŋa bir hämra keräk. Gepimgä kirsäŋ, seni Teyipqa çetip qoysaq. Umu bir jitim».

Män uniŋdin ilgiri šy-oçaqliq boluş häqqidä oylapmu qoymattim. Baş murabbisiz 4 jil šmür sürüp, hayatniŋ issiq-soğiğa çiniqip, vaqti yätmäy residä bolup qalğan aҗiz edim. Oylinip, tolğinip bu mäslihätkä razi boldum. Çünki turmuşqa çiqsam, beşimğa daqaq bolup jüridiğan “Häliq düşmininiŋ qizi” degän bätnam, rodupaydäk çaplaşqan äşu sšzdin qutularmän degän oymu käldi. Şundaq qilip, vaŋ-çuŋsiz, näğmä-navasiz Teyip akaŋlarğa turmuşqa çiqtim.

Ändi bähitlik yaşarmiz degändä, uruş başlinip qaldi. Teyip armiyagä kätti. Uni uzitip šygä kälsäm, yeza keŋişiniŋ maŋa ävätkän çaqiriq qäğizi turuptu. FZOğa baridekänmän.

Şu çağlarda dadamniŋ Qarağanda şähiridä ekänligi toğrisida hätmu kälgän edi. Bir çättin dadam bilän uçrişip qalarmän degän ham hiyalda hoşalmu bolup qaldim. “Ümütsiz şäytan” degändäk,  Җännät, Zärviş üçimiz harvularğa küdä-käpilärni besip yolğa çiqtuq. Qarağandiğa 7-8 kündä yetip kälduq. Millitimiz härtürlük bolsimu, biz, qizlar, bu eğir künlärdä qerindaştäk bolup kättuq. Kälgän künila bizni çala pütkän šylärgä bšlüp orunlaşturdi. Edänliri tehi selinmiğan bšlmidä tahtayni tizip üstidä yattuq. Bizgä şahterlar kiyimini kiygüzüp, haŋğa elip kirdi. Qilidiğan işimiz — kšmür qeziş. Äşu päytlärdä mäydanda җäŋ qizivatatti. Ämgigimiz ğälibä üçün edi. Şu çağda män šzämçä: «Ägär yahşi işläp «stahanovçi» atalsam, “Häliq düşmininiŋ qizi” degän räzil ataqtin qutularmän», däp oylidim. Һayat dolquni meni çayqap tavlimaqta edi. Keçini — keçä, kündüzni kündüz demäy ğalibiyätni yeqinlaşturuş üçün dostlirim bilän ämgäk qildim.

Aniniŋ hekayisi şu yärgä kälgändä, uniŋ sšzini bšlüp, monu soalni qoydum:

– Dadiŋizni kšrmidiŋizmu?

– Yaq. Uni izdäşkä pursät bolmidi. Qarağandidin hät kälgän bilän, qaysi solaqta, qäyärdä yaşavatqanliği toğrisida eniq mälumat yoq edi.  Bu şähärdä Qoramdäk aliqandäk yär ämäs ekän. Dadamni izdäşkimu başliqlar ruhsät qilmatti. Uniŋ üstigä şu päytlärdä “Häliq düşmininiŋ qizi” degän bädnamdin ändila qutulğaçqa, yänä şu kšŋülsizlik işlar başlinip ketärmu däp ehtiyat qildim.

Biz Qarağandida Җännät, Zärviş, yarkäntlik Maymunäm, Turahan bilän bir bšlmidä turduq. İçidiğan tamaqlirimiz mahtiğidäk bolmisimu, “kšp bilän kšrgän bäҗayiki toy” degändäk, inaq-iҗil, barni täŋ bšlüp yaşiduq. Uruş tügäp, җäŋçilär mäydandin qaytqanda ornimizğa  ärlär käldi. Ular burunqi haŋçilar edi. Şundaq qilip biz šzimizgä jüklängän väzipiniŋ hšddisidin muvapäqqiyätlik çiqip, jutqa qayttuq. Qoramğa kälgändä, uniŋ härbir däriğini quçaqlap, härbir teşini sšyüp, kšzlirimgä sürtkinimni untumaymän. Teyip meniŋdin biraz burunla kälgän ekän. Mäydisi orden-medal'larğa toluptu. Biz yänä qoşulduq. Teyip akaŋlar bilän inaq yaşiduq. Män tamakida işlidim. Apamni Boraldaydin äkivalduq. “Ayniŋ yerimi yoruq, yerimi qaraŋğu” degändäk, dähşätlik künlär arqida qaldi. Çiqmiğan җanğa җahan tar kälmäydekän. Teyip akaŋ ikkimiz Qurvanҗan, Tayir, Zayir, Turğan, Perizäm, Paziläm isimliq pärzäntlärni tepip, qatarğa qoştuq. Moşu küngä yetip kälginimgä šzämni bähitlik his qilimän.

Hälqimizniŋ beşiğa mundaq qismätlär talay kälgän. Biraq tirişçan, ğäyrätlik batur hälqimiz ularni sunmas iradä vä sävir-taqät bilän yäŋgän. İlahim, biz kšrgänni, bügünki ävlat kšrmisun. Beşimizdin štkän dähşätlik käçmişlär päqät tarih sähipiliridila qalsun. Asminimiz oçuq, elimiz aman, kšŋlimiz hatirҗäm bolsun däp Alladin tiläymän.

 Äkräm SADİRİY.

Ämgäkçiqazaq nahiyäsi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ