Mähsitimiz — millätlärara razimänlikni vä häliqlär dostluğini tärğip qiliş

0
1 024 ret oqıldı

Mätbuat vä hayat/ Bügünki taŋda Qazaqstanda FM dolqunliri boyiçä  35 radiostantsiya (uniŋ tšrti dšlätlik radiostantsiya) hävär taritidu. Ularniŋ içidä äŋ uzaq  tarihqa egä — Qazaq radiosi. Qazaq radiosi «Şalqar», «Astana» vä «Klassik» radioliri qatarida «Җumhuriyätlik «Qazaqstan» teleradiokorporatsiyasi» aktsionerliq җämiyiti tärkivigä kiridu. Radiohävärlärni taritiş 2012-jilniŋ 1-oktyabridin başlap elimizniŋ paytähti Astana şähiridiki yeŋi vä zamaniviy Kazmediya märkizidin ämälgä aşmaqta.

Qazaq radiosida qazaq vä rus tilliridin başqa «Dostluq» milliy programmilar redaktsiyasidä aŋlitişlar altä tilda, yäni — uyğur, korey, türk, äzärbäyҗan, tatar vä nemis tillirida berilidu. 20 minutliq aŋlitişlarda Dšlät rähbiriniŋ Qazaqstan hälqigä yolliğan Mäktübi  vä uniŋda alğa sürülgän mähsätlärniŋ ämälgä eşişi, Qazaqstan hälqi Assambleyasiniŋ vä milliy etnomädäniyät märkäzliriniŋ iş-paaliyätliri, umumän, elimizdä yüz berivatqan muhim vaqiälär yorutulidu. Buniŋdin başqa, här yäkşänbä küni «Dostıq äuenderi» namliq milliy nahşa-sazlardin tärkip tapqan kontsertliq programmilar berilidu. Mälumki, 2015-jil Qazaqstan hälqi Assambleyasiniŋ jili däp elan qilindi. Qazaq radiosiniŋ baş mudiri Mahat Sadiqniŋ qäyt qilişiçä, bügünki kündä millätlärara dostluqni vä birlikni tärğip qilidiğan aŋlitişlar kšpläp berilivatidu. «Mı kazahstantsı», «Meniŋ elim» aŋlitişliri, «Dostar äni»  radiofestivali äynä şular җümlisidin. «Astana» radiosida berilidiğan «Birlik» interaktivliq radiolayihisi milliy  etnomädäniyät märkäzliri äzaliriniŋ qatnişişi bilän štsä, «Til-tatulıq tiregi» namliq aŋlitiş Qazaqstan hälqi Assambleyasi yaşlar liderliriniŋ  iş-paaliyitigä beğişlanğan. Һäptiniŋ här yäkşänbä küni Qazaq radiosi dolqunlirida berilidiğan «Drevo drujbı» programmisi Һämdostluq jumhuriyätliriniŋ yeŋiliqlirini hävärläydu. Bu Qazaq radiosi bilän «Mir» radiosiniŋ (Moskva) birlişip işligän layihisi. «Dala dauısı» namliq qazaq nahşiliriniŋ radiofestival'-konkursi ammibapliqqa aylanmaqta, uniŋda härhil millät väkilliri qatnişipla qoymay, konkurs ğalipliri atalmaqta. Moşu jilniŋ avgust eyida Rossiya häliqliri Assambleyasiniŋ hämräisi «Etnojurnalistika Gil'diyasiniŋ» regionlarara jurnalistlar täşkilatiniŋ räisi Margarita Lyange Almutiğa kelip, «Zamaniviy etnojurnalistikiniŋ roli» mavzusida seminar štküzdi. «Dostluq» redaktsiyasiniŋ muhbirliri Rossiyadiki etnojurnalistikiniŋ ähvali häqqidä šzlirini qiziqturğan soallarğa җavap aldi.

— «Dostluq» redaktsiyasiniŋ asasiy mähsiti — elimizdä istiqamät qilivatqan millätlärniŋ ana tiliniŋ, mädäniyitiniŋ rivaҗlinişiğa šz hässisini qoşuş, — däydu Mahat Sadiq. — Öz ana tilini vä mädäniyitini bilidiğan adäm, härqaçan başqa häliqniŋ tilini vä mädäniyitini hšrmätläydu. Sšzsiz, «Dostluq» redaktsiyasiniŋ aŋlitişlirida Qazaqstanda istiqamät qilivatqan härhil millätlärniŋ turmuşi vä paaliyiti häqqidimu sšz bolidu. Һäqiqätänmu milliy aŋlitişlarniŋ tiŋşiğuçiliri diapazoniniŋ kšpiyişigä rähbärlik täripidin barliq mümkinçiliklär yaritilmaqta. Mäsilän, yeqinda radiotiŋşiğuçilarniŋ tälivi boyiçä «Dostluq» aŋlitişliriniŋ vaqti käçqurunluği saat 21:05kä yštkäldi. Dostlirimniŋ eytişiçä, ular ändi šzliriniŋ ailä äzaliri bilän käçqurunluği šz ana tillirida aŋlitişlarni tiŋşaş pursitigä egä boldi.

Täkitläş orunluqki, buniŋdin 93 jil ilgiri Qazaqstanniŋ şu mäzgildiki paytähti bolğan Orınbor şähiridä tunҗa qetim radiohävärlär tarilişqa başliğan edi. Ändi 1927-jili efirdin däsläpki qetim qazaq tilida aŋlitişlar yaŋridi. Bügün Qazaq radiosi dšlätniŋ häqiqiy avazi hesaplinip, tiŋşiğuçilar härqandaq soalğa җavap alalaydiğan minbärgä aylandi. Ötkän äsirniŋ älliginçi jilliri radioda uyğur vä nemis aŋlitişlar andin Qizilorda vilayätlik radioda korey tilida aŋlitişlar tarilişqa başlidi.

Qazaq   radiosidiki  uyğurçä aŋlitişlar programmisi däsläpki qetim 1958-jili 3-mart küni efirğa çiqti. Milliy redaktsiya yeŋidin täşkil qilinğanda, uniŋ tärkividä bari-yoqi üçla adäm bolup, aŋlitişlar häptisigä üç qetim, yerim saattin berilätti. Birinçi baş muhärriri, peşqädäm jurnalist Savutҗan Һasanov, aŋlitişni däsläpki qetim efirdin oquğan fel'etonçi-satirik, märhum Näsirdin Mäŋsürov boldi.1962-jildin keyin tähriratqa Abdukerim Vahidov, Ayim Pärmanova, Gülsümappaq Ğiyasidinova, Mervanäm Baqieva, Nizamdun Kebirov, Şayim Şavaev, İliya Bähtiya, Ähmätҗan Һaşiri, Mämtimin Rozibaev, Abdurehim Mutällip, Qähriman Ämätov, Klara Tohtahunova, Tohtihan Kurvansopieva, Rehan Küçükova qoşulup, redaktsiya işi tehimu җanlandi. Nätiҗidä härhil janrlarda berilgän aŋlitişlarniŋ tiŋşiğuçiliri kšpäydi. Keyinki jillarda tähriratni başqurğan Kamal Һasamdinov, Ähmätҗan Mämätov, Ernest İslamov, Riza Sämädi radiojurnalistlarniŋ şäkillinişigä, aŋlitişlarniŋ mäzmunluq çiqişiğa alahidä ähmiyät bärdi. Uyğurçä aŋlitişlar redaktsiyadä muzıkiliq muhärrir bolup Nuralim Varisov, Sumbat Ğeniyarova, Qurvanҗan Gaziev işligän bolsa, Abdumanap Ablizov, Rähmätҗan Ğoҗambärdiev, Marat Sattarov muhärrir bolup işlidi.  Qazaq radiosiniŋ Altun fondida bügünki kündä miŋliğan uyğurçä nahşa-sazlar toluği bilän saqlanmaqta. Atap eytsaq, bu fondta 48 danä radiospektakl', ularniŋ arisida «Anarhan», «Ğerip — Sänäm», «Qaynam», «Otello», «Laşman» käbi ädäbiy äsärlär bar. Sähnä yultuzliri Ähmät Şämiev, Mähpir Baqiev, Märiyäm Semätova, Roşängül İlahunova, Abdrim Ähmädilärniŋ, şundaqla Halishan Qadirova, Salamät Şäripҗanova, Sultan Mämätov, Nurbüvi Mämätova qatarliq qiriqqa yeqin nahşiçiniŋ orunlişidiki 1400din oşuq nahşa-saz, bir saatliq programmilardin 75 danä kontsert programma saqlanmaqta. Mäzkür fondni toplaşta kšrnäklik kompozitor İsmayil İsaevniŋ, şuniŋdäk Һosmanҗan Nurahunovniŋ ismini alahidä tilğa elişqa ärziydu. Juqurida qäyt qilğinimizdäk, efirdin däsläpki aŋlitişni ataqliq fel'etonçi Näsirdin Mäŋsürov oquğan bolsa, uniŋdin keyinki jilliri paaliyät elip barğan diktorlar  Һuriyät Musaeva bilän Rähmitulla Mämirovniŋ uyğurçä aŋlitişlar tarihida tutqan orni alahidä.

Ötkän äsirniŋ 90-jilliri Äl-Farabi namidiki Qazaq dšlät universiteti jurnalistika fakul'tetiniŋ uyğur bšlümidä tähsil kšrgän bir top yaş mutähässis radioğa käldi. Minämҗan Asimov, Pärhat Baqiev, Mehribanäm Һoşurova, Zuliyar Sabirov vä Gülҗamal Ämätbaqieva äynä şular җümlisidindur. U vaqitta tähriratni Riza aka Sämädi başquratti. 20 minutliq aŋlitişlar häptisigä tšrt qetimdin vä 40 minutluq kontsertliq programmilar häptisigä bir qetim berilätti. Bügünki kündä uyğurçä aŋlitişlar häptisigä bir qetim Qazaq radiosiniŋ FM 101 dolqunida här seşänbä küni saat 21tin 05 minut štkändä 20 minut җäriyanida berilivatidu. Uniŋ baş muhärriri vä elip maŋğuçisi mäzkür qurlarniŋ muällipi. Uyğurçä aŋlitişlirida elimizdä boluvatqan yeŋiliqlardin başqa,  qazaqstanliq uyğurlarniŋ hayati, turmuş-tirikçiligi, härhil җämiyätlik täşkilatlirimiz täripidin štküzülüvatqan çarä-tädbirlär turaqliq yorutuluvatidu. Uniŋdin sirt biyil yanvar' eyidin başlap, rus tilida «Mı kazahstantsı» namliq aŋlitişni efirğa täyyarlap, uni šzäm jürgüzüvatimän. Uniŋda Qazaqstan hälqi Assambleyasiniŋ, etnomädäniyät märkäzliriniŋ iş-paaliyätliri ätrapliq yorutulidu. Radiotiŋşiğuçilar här ayniŋ ikkinçi yäkşänbä küni bolsa, uyğur milliy nahşa-sazlardin tärkip tapqan kontsert programmisini tiŋşaş pursitigä egä.

Җämläp eytqanda, hazirçä bar närsigä şükri däp işlävatimiz. Mähsitimiz — millätlärara razimänlik vä häliqlär dostluğini tärğip qiliş.

Gülҗamal ÄMÄTBAQİEVA,

Qazaq radiosidiki Uyğurçä aŋlitişlar redaktsiyasiniŋ muhärriri. 

Bälüşüş

Javap qalduruŋ