Kšpqirliq iҗatkar edi

0
708 ret oqıldı

Bizdä «saha» degänni «qir» däpmu ataydu. Birqançä sahada paaliyät elip baridiğan kişini «kšpqirliq» däydu. Buni ikkinçi türlük qilip eytqanda, bäzi adämlärgä qaraydiğan bolsiŋiz, qolidin kälmäydiğan iş yoq — u sahadimu, bu sahadimu bar.Rast, «Heliçä aylamniŋ yüz kšynigi bar, bir kšynäkkä alğusiz»  degändäk, bäzilär kšpqirliq bolsimu, u qirliriniŋ birsidimu atap štkidäk utuqliri bolmaydu. Bäzilär birqirliq — bir sahada işlisimu, iҗat qilsimu, käşpiyat yaratsimu, qolğa kältürgidäk nätiҗiliri bolidu.

Ändi «birsirliqqa» kälsäk, uni «mähsät» yaki «mudia» däp ataşqa toğra kelidu. Yäni bu äşu kšp qirni birla nişanğa — häliq üçün işlitiş, şularniŋ mänpiyät yoliğa särip qiliş degänni bildüridu.

Moşu nuqta boyiçä eytidiğan bolsam, Abduhaliq Säpiriy bar bolğan qabiliyät-talantini häliqqä beğişlap, šz işliridin başqilarniŋ bähirlinişini qolğa kältürüş yolida hardim-taldim demäy, ämgäk-iҗat qilğan ädip. Hoş, şu çağda uniŋ qirliri nemilärdin ibarät edi?

Abduhaliq Säpiriyniŋ birinçi qiri — uniŋ rässamliği. U Almuta şähiridä hä degändä kšpçilikkä «rässam» teriqisidä tonulğan edi. Buniŋğa birla misal alsaq, ataqliq yazğuçimiz Ziya Sämädiniŋ atmiş jilliq tävälludi bolğan märasimda birqançä rässam (ularniŋ içidä Abduhaliq Säpiriydin başqisi SSSR Rässamlar ittipaqiniŋ äzasi edi) šzliri sizğan yubilyarniŋ portretini soğa süpitidä Ziya Sämädigä tapşurğanda, Abduhaliq Säpiriyniŋ sizğini Ziya Sämädigä quyup qoyğandäk ohşaydiğini bilän märasimgä qatnaşqanlarniŋ diqqitini šzigä җälip qilğan. Ägär şu küni rässamlar täripidin sizilip kälgän portretlarni bahalaşqa toğra kälgändä, A.Säpiriyniŋ sizğini sšzsiz birinçi orunni egilätti. Mundaq ähval ataqliq yazğuçilirimizdin bolğan Һezmät Abdullin, Җamalidin Bosaqovniŋ tävälludliridimu täkrarlanğan edi.

Şu-şu bolup şuniŋdin keyin yubileyliri bolğan yazğuçi, şair, sän°ätkarlarda portretini A.Säpiriygä sizğuzuş qizğinliği qozğalğan. Uniŋ bilän u gäpniŋ qisqisi, uyğur rässamliri içidä portretni äŋ yahşi sizidiğan namğa erişkän.

Abduhaliq Säpiriyniŋ ikkinçi qiri,  u mahir sazändä bolidiğan. Yäni dutarni bir kişilik çalalaydiğan, nahşilarni babiğa yätküzüp eytalaydiğan, şuniŋdäk aŋliğuçilarniŋ kšŋül-zehnini açalaydiğan täräpliri edi.

Abduhaliq Säpiriyniŋ üçinçi qiri — nahşiğa muzıka yazalaydiğanliği, yazğan muzıkisiğa šzi mätin iҗat qilalaydiğanliğidur. Yänä kelip, uniŋ  iҗat qilğan muzıkisiniŋ häliq ahaŋliriğa yeqinliği, uyğur milliy puriği bilän tämin qilinğanliği, mätinliriniŋ bolsa, uyğur häliq qoşaqliriniŋ qoyuq täsirigä bšlängänligi üçün oŋayla häliq içigä siŋip ketiştäk ävzällikliri bar edi.

A.Säpiriyniŋ tšrtinçi qiri — uniŋ qiziqçiliği. U gärçä Sänҗär Baratovtäk «pah» degidäk häzil mahiri bolmisimu, kişilärni doraştiki, ularniŋ adättiki gäp-sšzlirini, şularniŋ sšzläş alahidilikligi, sšzliridiki şevä ayrimçiliğini däl beriştiki mahirliği aŋliğuçilarni qayil qilip kälgän.

Abduhaliq Säpiriyniŋ bäşinçi qiri — uniŋ şairliği. «Quş ugisida kšrgänni qilar» degändäk, 1930-jili tuğulğan Abduhaliq Säpiriy uyğur häliq beyitlirini kšp bilidiğan apisiniŋ tärbiyisidä, qoşaqçi çoŋ dadisi, şair akisi Mšmünniŋ täsiridä šskänligidin baliliq çağliridila şeiriyätkä iştiyaq bağlaydu. Ähmätҗan Qasimiy namidiki bilim yurtida oquvatqan çağlirida, şeir yezişni mäşiq qilidu. Şiŋҗan institutiniŋ til-ädäbiyat fakul'tetiğa oquşqa çüşkän 1951-jili «Vätän» namliq tunҗa şeiri «Alğa» gezitiğa besilip çiqidu. Nätiҗidä studentliq çağlirida bolsun, oquşni tamamliğandin keyin muällimlik qilğan yaki «İli» gezitida ädäbiy hadim bolup işläp jürgän vaqitlarda bolsun, bir-biridin yahşi şeirlarni yezip, ularni «İli», «Şiŋҗaŋ» gezitlirida vä «Tarim» jurnallirida basturidu. Şundaq qilip, 1950-jilliri ädäbiyat sepigä kirip kälgän yaş şairlarniŋ qataridin orun alidu.

Keŋäş eligä kšçüp çiqqan 1960-jildin keyin, bäzibir säväplärgä bola, iҗadiyättin qol üzgän Abduhaliq 1980-jillarğa kälgändä qaytidin qälimini qaytidin işqa salidu.  Yänä kelip, burunqidäk barmaq väznidila ämäs, şeiriyitimizdä kam uçraydiğan aruz väznidä yezip, şeiriyät muhlisliriğa «Qararim bar», «Һayattin»,  «Özgiçä», «Bulbuluŋ» qatarliq näççä onliğan ğäzällärni täğdim qilidu. Abduhaliq Säpiriy mäyli barmaq, mäyli aruz väznidä yazmisun, az yazidu. Şuniŋ üçünmekin, uniŋ şeirliri gezitlirimiz sähipiliridä elan qiliniş, «Pärvaz», «Arzu» ohşaş al'manah, jurnallarda besiliş, bir-ikki umumiy toplamdin orun  eliş bilän çäklängän edi.

Bir dana: «Bäzibir adämlär hayat, biraq arimizda jürgänligi bilinmäydu. Bäzibir zatlar bu alämdin štkini nävaq, ular bilän kündä kšrüşüp jürgändäk his qilimiz šzimizni», deginidäk, bu jil tuğulğiniğa 85 jil  tolğan Abduhaliq Säpiriy buniŋdin säkkiz ay muqäddäm vapat bolğan bolsimu, uniŋ bilän tehi tünügünla hoşlişip, qiziq paraŋlarni aŋliğandäk bolup jürüvatimän.

Şuniŋ üçün maqaliniŋ ahirida qälämdaşlirim namidin rohiniŋ dayim biz bilän bolidiğanliğini izhar qilğaç, uniŋ çiriğiniŋ šçmäsligi üçün ailisigä hatirҗämlik, ayali Güli hädimizgä salamätlik tiläymän.

Abliz ҺEZİM.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ