Һekmätlik hekayilär

0
751 ret oqıldı

Män tšvändiki hekayilärni 1996-jili Şinҗaŋ häliq näşriyatidin çiqqan «Jüräksiz sšygü» namliq kollektiv toplamdin tallavaldim. Meniŋ eniq bilişimçä, u hekayilärniŋ muällipliri ularni student vaqitlirida yaki oquşni pütirip, işläp jürgän däsläpki jillarda, yäni 20 — 25 yaş päytliridä yazğan bolsimu, ular hazirqi kündä šz äsärliri bilän kšpçilik oqurmänlärgä tonulğan, alliqaçan kšrnäklik ädiplär qataridin orun alğan yazğuçilardur.U hekayilärni täyyarliğanda, birinçidin, oqurmänlirimiz oqup, uniŋdin läzzät, estetik zoq alsa, ikkinçidin, bolupmu yeŋidin yezişqa başliğan yaşlirimiz «hekayä degän moşundaqmu bolidekänğu, uniŋda kšp sšzlükkä yol qoymay, moşundaq qisqa, ihçam yezişqa bolidekänğu», däp šz äsärlirini yeŋiçä bir yolğa salsa häҗäp ämäs däp oylidim.

Abliz ҺEZİM, şair.

«Qasiraq»

Toy qilip, birnäççä jil štä-štmäyla ailidin bezar boldum. Kündä bala beqiş, kšktatlarni äkeliş, hotun bilän orunsiz işlar üçün talaş-җedäl qiliş… Şumedi muhäbbät. Muhäbbät däp şunçä zariqip erişkän künüm? Mundaqçä eytqanda, ailä män üçün qasiraqqa aylinip qalğan, ilanğa ohşaş, baharğa yüz eçip, yeŋi hayat başlaş üçün bu qasiraqni taşlimisam bolmatti. Ahiri sšyümlük hotunum, omaq oğlumni taşlap, tärki duniya bolup çiqip ketäy, degän oyğa käldim.

— Seni bähitlik qilalmidim, — dedim hiyalimda hotunumğa. Huddi gunakardäk, uniŋğa zadila tiklinip qaralmidim.

— Boptu, ailidin kšŋliŋiz su içmigän bolsa, täväkül qilip beqiŋ.

Hotunum şundaq dävetip, kšzigä monçaq yaş aldi.

— Saraŋ dadaŋni käçür, — dedim ändilätin gepini uqturalmay turğan oğlumni ahirqi qetim quçaqlap sšyüp.

Bir işni bildimu yaki apisini kšzliridiki yaşni kšrüp qaldimu, oğlummu jiğlaşqa başlidi. Birdäm tursam, mänmu jiğlavetidiğandäk. Bu oyumdin yenivalidiğandäk qilattim. Şuŋa arqamğimu qarimay, iştik šydin çiqip kättim.

Gärçä jürigim kšysimu, lekin tiligimgä yätkän edim. Öydin çiqip, udul egiz bir dšŋgä çiqtim vä ahirqi qetim bir kšrüvalay degändäk, şunçä jil җapa çekip, bena qilğan šyümgä qaridim. U däräqlär arisida, huddi ilan qasiriğiğa ohşaş, aqirip yatatti. Demäk, u qalidu, män ketimän. Näççä jildin beri u maŋa illiqliq äta qilğan, maŋa baliyatqu bolğan. Ändi män tuğuldum. Tuğuluş üçün aniniŋ äziz qosiğini taşlap çiqmay bolmaydu. Mäyli, başqilar meni nemä däp äyiplisä äyiplävärsun, män šz mähsitimgä yätmäy qoymaymän. Bu duniyağa kelip, šz mähsitigä yetälmigän adämni adäm degili bolmaydu. Һeç bolmiğanda u hur adäm ämäs.

Şu oy bilän dšŋniŋ u täripigä iştik çüşüp kättim. Teziräk jiraqlap kätmisäm, šyüm hazirla arqamdin qoğlap kelidiğandäk qilatti.

Şu maŋğinimçä aylap-aylap maŋdim. Talay dala, talay bağlarni bastim. Ne-ne qiziq işlarni, ne-ne paҗiälärni kšrdüm. Kšŋlüm tartqanni yäp-içtim, haliğinimçä yaşidim. Ğerip-beçarilärgä häyri-sahavät qildim, heçkimdin yardimimni ayimidim. Äsli adäm degän moşundaq yaşişi keräkqu, däp šz işlirimdin qattiq sšyündüm. Märtligim, baturluğum vä huşçaqçaqliğim bilän talay dostlarni tuttum. Moşundaqla yaşap yänä on jildin keyin šlüp kätsämmu arminim yoq edi. Biraq, 4-5 jildin keyin bu җahankäzdiliktinmu bezar boldum.

Adäm degändä bir etiqat, nä bir ğayä bolmisa yaşiğiniŋniŋ nemä paydisi?

Şu oyğa kälgän kündin başlap män käzgän җaylar, kšrgän adämlär vä bäҗirgän işlar maŋa tolimu mänisiz tuyuluşqa başlidi. Bälkim, yänä qasiraq taşlaydiğan mäzgilim bolup qalğandu? Ahiri rastinla qasiraq taşlidim. Häqlärniŋ näzäridä heçqandaq qimmiti qalmiğan yärdä, ularniŋ ählaq šlçimi boyiçä yaşap nemä qilimän? Qasiraq taşliğandin keyin biraqla ada-җuda bolay, däp tuğma halättä ularniŋ aldiğa çiqtim. Һämmisi meni «Saraŋ boptu, tovva?» deyişip, yaqilirini tutuşti. Män ularni taşlap jiraq-jiraqlarğa kättim. Meŋip-meŋip ahiri hiyalimdiki makan-җayğa yättim. Bu җayda maŋa kaşil bolidiğan heçkim yoq. Şu oltarğinimçä bu yärgä mäŋgü baş bolup ornap qalsammu mäyli edi.

Şu yärdä oltirip talay jillarni štküzdüm, ahiri näşikäşlär näşini çekip, җännätni kšrgändäk, mänmu başqa bir duniyani, män kütkän, täŋri yaşaydiğan duniyani kšrdüm. U duniya bu duniyadinmu käŋligigä baqmay, kiçikkinä vuҗudumniŋ içigä yoşurunğan edi.

Şunçä äҗir qilip, talay qasiraqlarni taşlap, bu yärgä kälgändä birdinla mäŋgülük bir häqiqätni tonup yättim, taşqi duniyani qasiraq däp tonuğan bolsam, җismimnimu qasiraq däp tonuydiğan yänä bir duniya bar ekän.

Birdinla maŋa bar muhäbbitini särip qilğan hotunum, omaq oğlum vä män besip štkän izlar yadimğa käldi. Şuan kšz  aldim vallidä yorup kätti.

Bildim, qaçanki täŋri nuri parlap turğan şu duniya meniŋ türmä sepilimğa ohşaydiğan bu җismimni bšsüp çiqaliğanda, andin mänla ämäs, män qasiraq bilip taşlivätkän  kişilär, җaylar, ailäm, sšyümlük hotunum vä omaq oğlum… hämmimiz kütkän närsimizgä erişidekänmiz.

Pärhat İLİYaS

«Äsligä qaytiş»

Täsadipi bir küni Georgiy Şamsa çoŋ bir qasiraqliq qurutqa aylinip qalğandäk, bir işt (duniyadiki başqi iştlarğa ohşaş addiy bir işt) adämgä aylinip qaldi.

Nemişkä mundaq mšҗüzä yüz bärdi? Sävävi, heçkimgä eniq ämäs. Adämlärniŋ iştqa aylanğini mubaliğidä dayim uçrap tursimu, iştniŋ adämgä aylinip qalğanliği häqqidiki paraŋ heç yärdä bolmiğan. Һätta çaqçaqçi ğulҗiliqlarmu bu häqtä birnärsä demigän. Bir tonuşumniŋ aşkariläp qoyuşiçä, heliqi adämgä aylanğan täläylik işt (bälkim, täläysizdu) äslidä näsliniŋ naçarliğidin hämmä adämniŋ jirkinişigä uçrap qelip, kütmigändä yoqilişniŋ orniğa kšpiyip kätkän äŋ adättiki iştlarniŋ biri bolup çiqti. Umu adämlärdin iltipat kütüp, jiraqtin qarap, lekin yeqin kälsä quyruq şipaŋlitip, kün käçürüp kälgän ekän.

Adäm degän äҗayip mähluq, taamniŋ äŋ esili bolğan süyäkni etivarsiz halda yalaqqa taşlap, tämsiz häm qirtaq gšşlärni talişip yäydekän. Bu äҗayip sirniŋ tegigä yetiş üçün, uniŋ birdin adäm bolup baqqusi kälgän işt. Tonuşum qilğili yalğan gäp tapalmiğanda rast gäp qilidiğan adämlärdin bolğaçqa, bu gäpkä ançä işinip kätmidim. Lekin gäpniŋ säl ğäyriligigä qarap, rastmekin däpmu qaldim. U işt adämgä aylanğandin keyin qandaq yaşisa boluveridekän. Һeçqandaq çataq çiqmaydekän. Һeçkim uniŋ äsli bir iştliğini bayqiyalmaydekän. Lekin uniŋğa iştliq müҗäzini qät°iy taşlaş päriz qilinğan ekän. Qaçanki u iştliq müҗäzini qilip, bir häqiqiy insan uni «işt» däp tillap qoysa, u därhal šz äsligä — iştliq qiyapitigä yenip ketidekän.

Adämgä aylanğan küni uniŋ tunҗa qilğan işi šzigä isim qoyuş boptu. Çünki härqandaq adämniŋ šzigä has bir ismi boluşi keräkku! Duniyada adäm turup, šzigä isim qoymay jürgän bemäniliktä.

U aval šzini Ärkin däp ataptu. Çünki u iştliq vaqtida qosaqtin başqa heçneminiŋ çäklimisigä uçrimay, ärkin yaşap üginip qalğan. Lekin oylap baqsa, bu isim ançä muvapiq ämäs. Adäm bolğandin keyin šzini bäzi çäklimilär dairisigä almisa bolmaydudä, ändi u heliqidäk ärkin, lalma işt ämäs. Adämniŋ lalmiliğini tügitidiğan iҗtimaiy turmuş şaraitida šzini Qäysär, däp ataptu. Çünki u qerindaşliri bilän talaşqanda baş-kšzi qan bolup kätsimu, eğizidiki süyäkni qoyuvätmäydiğan müҗäz bilän Qäysär degän namğa egä bolğan ekän.

Oylap baqsa, bu isimmu muvapiq ämäs. Ändi undaq süyäk talişidiğan işlar yoq. Gäp uqidiğan, mulayim, mädäniyätlik adäm boluşi keräk. U šzini Qähriman däp ataptu.

Oylap baqsa, çataq.

U u yan oylap, bu yan oylap ahiri Şir degän isimni šzigä muvapiq kšrdi. Çünki bir çağlarda bir ormandin štüp ketivetip, šziniŋ işt bolup tuğulup qalğiniğa miŋ bir puşayman qilğan ekän.

İştliğim çenip qalmisun däp, jiraqtin qavap, yeqindin quyruq şipaŋlitip kšridiğan işni härgiz qilmaptu. Şuŋa, adämlär arisida «birdin-bir pak adäm» däp nam aptu. İsmi Şirdin «Şirҗanğa», «Şiräligä» šzgiriptu. Häq häväs qilidiğan jigitkä aylinip qaptu.

Yol boyidiki appaq süyäklärni kšrüp, şšlgäyliri aqsimu šzini tutuvaptu. Gšş vä süyäkniŋ pärqini ayriş üçün kitaphanimu-kitaphana jürüp, nurğun kitaplarni näqil kältürgäçkä, abroyi kün sanap šsüveriptu.

«İşt bolup näççä jil yaşaptimän, lekin mundaq hšrmätkä,  kütüşkä sazavär bolmaptimän. Adämlär häҗäp ahmaq». U aval şundaq oylaptu. Keyinçä iştliq qilmişi bilän insanliq turmuşni selişturup, birdin šziniŋ däsläpki iştliq hayatiğa škünüp qaptu.

Bilimlik, eğir-besiq, hoşamättin hali jigit bolsa, yahşi kšridiğan qizlar, älvättä, җiq bolidudä. Öziniŋ bir qizni yahşi kšrüp qalğanliğini his qilğanda, täsadipi bir küni iştqa aylinip qalarmänmu däp qorqidiğan, adämlär bir-birini hayvanlarniŋ ismi bilän tillaydiğan sorundin qaçidiğan boptu.

Täbiiyki, bir yärgä uruq çeçilsa, muvapiq şarait yaritilsila ünmäy qalmaydu. Aval qiz bilän tonuşuptu. U qizni Gšzälay, däp yeqinçiliq qilsa, qiz uni Şiräli, Şirҗan däp qilğili qiliq tapalmay qalidekän. Bir küni hämmä şarait pişip yetilgändä, täbiätmu küz päslidin orun elip, jigit qizniŋ qolini tutuşqa җür°ät qiptu. Arqidin qizniŋ mäyli barliğini bilip, uni quçaqlaptu. Tenigä eqip kirgän şerin läzzättin pütünläy šzini untuptu. Däl şu çağda uniŋ äsli täbiiy iştliği, yoşurun eŋidä yoşurun yatqan iştliq täbiiti üstün käptudä, qizni aval sšygändäk qilip, keyin birdin qattiq çişlävaptu.

Qiz jigitni ärkilitip şundaq dedimu yaki ağriqqa çidimay şundaq dedimu, äytävir, «Vay, işt!» däp vaqiraptu. Şuan beçarä Şirҗan därhal iştqa aylinip qaptu. Qiz ayiğida küçüklinip, quyruğini şipaŋlitip lalma iştni kšrüp, vaqirap hoşidin ketiptu.

Tonuşumniŋ eytişiğa qariğanda, täläylik işt adäm bolup heçqandaq mähsätkä yetälmigän. Adäm bola-bolmay şäytan azdurğan. Lekin bu iştniŋ hazir adämniŋ mäzzilik süyäkni šzi ğaҗilimay, iştqa taşlap  beridiğanliğiniŋ siriğa qiziqidiğan — qiziqmaydiğanliğini tonuşummu bilmäydekän.

Һäy, beçarä işt!

Ablät ABDUREŞİT

«Ölüm vähimisi»

Kšzümni eçipla, tamdiki däzni kšrüp, vuҗudumni sür besip, tenip titiräşkä başlidi. «Däz… Şu tapta šy šrülüp çüşüp, meni besivelişi mümkin…».

Män ornumdin çaçirap turup, aldiraş kiyindim. Öy içi җim-җit bolup, hoşna šydin saatniŋ yaŋraq sadasi aŋlandi. Män pütün diqqitim bilän sanaşqa başlidim. «Bir, ikki…» abla, hizmätkä yerim saat keçikiptimän ämäsmu.

Sšrün tälät, haraqhumar başliğimiz işqa keçikip kälgänlärni bäk yaman kšridu. Ägär uni haraq çişlävalğan küni keçikidiğan bolsaq, qoliğa nemä çiqsa şuni atidu… Tenim җuğuldap kätti. Başliq maŋa bügünki jiğinda oquydiğan dokladini tapşurğan. Aq qäğäz şu petiçä turuptu. Barsam üstäl üstidiki siya qutisini beşimğa etişi mümkin. Äşu qutini beşimğa zämin bolmaydu degini bolamdu?

Hizmätkä barmasliq qarariğa käldim. Bir künlük mukapat puliğa qariğanda, älvättä, җan ävzäldä. Nemä qilişim keräk? Rast, sšyginim dohturhanida…

Män dohturhaniğa qarap çaptim. Biraq därvaza aldiğa beripla tohtap qaldim. Uniŋ kesili V tipliq җigäryalluği, bu kesälni bäk hätärlik deyişidu. Ägär u meni sšyüp qoyimän däp turuvalsa, kesili maŋa juqup qelişi mümkin… Ölüm — qutulğini bolmaydiğan paҗiä. Män kirişkä petinalmidim. Äŋ yahşisi, saqayğandila barğinim tüzüktäk qilidu. Biraq, nemä däp yalğan eytimän? Beşim rasa qatti. Rast, şu tapta җiddiy qutquzuş maşinisidin birärsi tuyuqsizla kelip, meni besip miҗiğimni çiqirivätsä, qandaq qilimän. U çağda sšyginimdinmu ayrilip qelişim mümkin. Ötkändä 80 yaşliq bovayni dohturhaniğa elip ketivatqan qutquzuş maşinisi 25 yaşliq jigitni šltürüp qoyğan ämäsmedi.

Aşhaniniŋ aldidin štüp ketivetip, naşta qilmiğanliğim esimğa käldi. Aşhaniğa kiräymu dedimu, aşpäz kšzümgä ğäliti kšrünüp, käynimgä yandim. Һazir bir qisim aşpäzlär pulni däp, tamaqliriğa narkotik arilaşturidiğan bolup ketiptu. Adämlär räzzilişip kätti. Bir närsä degili bolmaydu. Bu tamaqni içip, uniŋğa humar bolup qalsam, maŋa šlümdin başqa yol yoq.

Bir mäs maŋa soqunup, qolini şiltidi. Җeli bolup turğanda, keliştürüp rasa bir salay dedimu, biraq uniŋdin yaltiyip, yalğandin heҗiyip qutuldum, Һazir mundaqlardin šzäŋni tartqiniŋ tüzük, sürküşüp qaldiŋmu, sän bir muş etip bolğiçä, ularniŋ şerikliri saŋa piçaq selivetidu. Mundaq işqa yol qoyuş äqilliq adämniŋ qiliği ämäs. Män nemä bolup qaldim? Yänä birär palakätkä yoluqup qeliştin änsiräp, şähär sirtiğa çiqip kätmäkçi bolup, avtobus bekitigä käldim. Amma avtobus kelişigä qaçtim. Äqlimniŋ şundaq tez işliginigä häyran qaldim. Öz šzämgä apirin dedim. «Bir qisim yaman niyätlik buzuqlar, näççä qetim avtobus partlatti, navada bu qetimmu… Yaq, huda saqlisun, äŋ yahşisi avtobusqa çiqmay».

Män jügriginimçä şähär sirtiğa çiqip tohtidim. Bäk jügrävätkinimdin hasiriğinimçä yol boyidiki topiğa oltirip qaldim. Öpkäm eğizimğa tiqilğandäk bolup, šzämni šlüp ketidiğandäk sezättim.

Aziraq demimni elivelip, ornumdin turmaqçi bolup, yänä oŋ qolum bilän tayanğinimçä turup qaldim: bir ğoraz yoldin štüvatqan maşina, eşäk-harvuliriğa pärvamu qilmay dan izdävatatti. Tovva, män nemä boldum.

Ömär ABDULLA

«Şair»

Һamidin «Yaşar» tähällusi bilän elan qilinğan «Yeŋi jil näğmisi» namliq şeiri bilän ädäbiyat sepigä häyvätlik kirip käldi.

U şundin keyin «Baş bahar», «Yaz» «Küz» vä «Käç küz» namliq birqatar şeirlarni yazdi. Һazir Һamidin šziniŋ «Tunҗa qar» şeiri üstidä izdinivatatti. Çünki bu şair yeŋi jildin keyin baş bahariniŋ — yazniŋ, yazdin keyin küzniŋ, küzdin keyin qişniŋ yetip kelidiğanliğini, qiş kirgändin keyin çoqum qar yağidiğanliğini šziniŋ «şairlarğa has štkür kallisiğa vä iҗadiyät җäriyanidiki «abstraktliq bädiiy täpäkkürigä» tayinip egilävalğan edi.

Һamidin qälimini qoyup, derizä aldiğa käldidä, derizä pärdilirini şartidä eçivetip, tamakisidin halqisiman tütün çiqirivetip, jiraqlardiki yalaŋlişip qalğan däräqlärgä, qiş päsliniŋ kšŋülsiz mänzirilirigä qarap turup qaldi.

Bu çağda tehi qar yağmiğaçqa, u moşundaq küzitiş arqiliq šz kallisida tunҗa qar yaqqan mänzirini şäkilländürüvatatti. U kšzini asta jumdi, läyläp çüşüvatqan «sama çeçäkliri» ziminni aq libasqa pürkidi.

U qälimini qaytidin qoliğa elip, bayiqi täsävvur duniyasida hasil  bolğan kšrünüşlärni şeir misraliriğa bir-birläp tizip çiqti.

U «Tunҗa qarni» hayaҗan bilän yänä bir novät täkrarlididä, uni aqqa kšçirip, qoyniğa salğandin keyin gezithaniğa çapti…

U här küni poçta yollanmilirini toşuydiğan jigitniŋ yoliğa tšrt kšzi bilän tikilätti. U gezitni qoliğa ala-almayla ädäbiyat betigä qarap, šz äsärini izdätti vä birdinla lassidä bolup qalatti.

Künlär şu yosunda davamlişip, häş-päş degiçä mudhiş qiş ketip, baş baharniŋ şäpisimu kelip qaldi. Bu jilqi qiş, huddi şair bilän qerişqandäk, asmandin «Sama çeçäklirini» tškmäy qoydi. U «Һäy, bu kasapät qarni qoyuŋ, birär qetim anda-sanda yeğivätkän bolsa, tährirlärmu şeirni basmay qoymas edi» däp oylap, içidä täbiätkä länät oqudi.

Һamidin «Tunҗa qardin» vaqtinçä ümütini üzüp, uni jil ahiridiki yänä bir qiş päsligä qaldurdidä, näzärini «Tunҗa yamğurğa» ağdurdi.

«U šziniŋ mol «abstraktliq bädiiy täpäkkürini» işqa selip «Simildap yeğivatqan bahar yamğurini» hasil qilip, hayt-huyt degiçä «Tunҗa yamğurniŋ» kšrünüşini «sizip» çiqti.

U ätisi ornidin sähär turdidä, «Tunҗa yamğurni» avaylap tšş yançuğiğa salğandin keyin, šydin çiqti. Bosuğidin çiqa-çiqmayla sirtta äҗayip bir mänzirini kšrüp qaldi. Asmandin qar desä qarğa, yamğur desä yamğurğa ohşimaydiğan bir närsä çüşüvatatti.

U bu mänziridin häyran qaldimu, äytävir, qeqip qoyğan qozuqtäk turupla qaldi. Һayt-huyt degiçä uniŋ baş-kšzliri hšlçiliktin räsva bolup kätti. Su uniŋ beşidin eqip çüşüp, boyunliri arqiliq bädänlirigiçä yätti.

Һamidin şu teriqidä bir haza turuvätkändin keyin içidä bir nemilärni piçirlap qoyup, burulupla šyigä kirip kätti.

U šyigä kiripla, baş-kšzinimu sürtüşkä ülgirälmäy, yeziq üstiliniŋ tartmisini aqturup jürüp, «Tunҗa qarniŋ» tüp-nushisini tapti. Andin qoynidin hšl bolup kätkän «Tunҗa yamğurni» çiqirip aldiğa qoydidä, bir haza oylanğandin keyin qälimini elip «Tunҗa yaqqan qar arilaş yamğurni» yezip pütärdi.

U aditi boyiçä «Tunҗa yaqqan qar arilaş yamğur» şeirini baştin bir ipadilik oquvätkändin keyin, uni avaylap qatlap qoyup, tšş yançuğiğa saldi. Andin tunҗa yaqqan qar arilaş yamğurda gezithaniğa qarap yol tutti…

Ömärҗan ҺÄSÄN

Bälüşüş

Javap qalduruŋ