İҗatta izi qalğan ädip

3
1 148 ret oqıldı

Qälämdaş hatirisi/ Täbiätniŋ qähri yaki adämlär zähiriniŋ kasapitimu, äytävir, äҗälniŋ «qaş bilän kirpik arisida» ekänligigä tez-tezla dahil bolidiğan bolup qalduq. Һä, täsadipi šlümlär kšpiyip kätti. Äynä şundaq adaqqi ikki eğiz väsiyitini eytişqa ülgirälmäy, arman bilän baqiliq bolup kätkänlärniŋ biri — qälämdaş dostum Muhämmät İmin Rozibaevtur. Muhämmät İmin iҗadiyätkä bolğan häväsini baliliq dävridila realliqqa aylandurup, bar ihtidarini ta šmüriniŋ ahiriğiçä ädäbiyatimizniŋ näsir janriğa beğişliğan sanaqliq yazğuçilarniŋ biri edi. Eniği, 1943-jili ziyali ailisidä duniyağa kälgän u iҗadini kindik qeni tamğan Çšçäk şähiridiki Mahmut Qäşqäriy namidiki mäktäpniŋ başlanğuç sinipida oquvatqandila «Şinҗaŋ pioneri» gezitida maqalä, hekayä elan qiliştin başliğanliği mälum. Ottura mäktäpni tamamliğanğa qädär «Şinҗaŋ yaşliri», «İli geziti» qatarliq qärällik näşirlärdä iҗadiy mäşiqliri üzülmäy elan qilinip turidu. Säkkizinçi sinipta oquvatqanda bolsa, «Tarbağatay yaylaqlirida» namliq säkkiz qisimliq çoŋ häҗimlik hekayisi Şinҗaŋ yazğuçiliriniŋ näşir äpkari «Tarim» jurnalida yoruq kšrüşi, uniŋ namini käŋ oqurmänlärgä bala yazğuçi süpitidä tonutqan edi.

Mälumki, 1957-jiliniŋ ikkinçi yerimida Şinҗaŋ-Uyğur Avtonom Rayonida başlanğan «Stil tüzitiş», «Sayrap eçilişlar», «Yärlik millätçilikkä qarşi küräşkä» ulişip, milliy hissiyatliq ziyalilarni härhil yala, tšhmätlär bilän täqipläş işliri ovҗ elip kätti. Muhämmät İminniŋ atisi Abduläziz akimu vätändä tonulğan, amma arisida täsir dairisi bar rässam bolğanliqtin, umu küräş ob°ektiğa aylinişqa başlaydu. Şu säväplik qolida keŋäş pasporti bar ata šzinila ämäs, pärzäntliriniŋ keläçigini oylap, 1961-jili Qazaqstanğa kšçüp çiqişqa mäҗbur bolidu.

Toluq ottura mälumatqa egä Muhämmät İmin şu jilila Qazaq Dšlät universitetiniŋ jurnalistika fakul'tetiğa oquşqa çüşidu vä uni muvappäqiyätlik tamamliğandin keyin җumhuriyätlik «Kommunizm tuği» (hazirqi «Uyğur avazi») gezitiğa işqa täklip qilinidu. Sävävi, u studentliq dävridä elan qilinğan maqalä, hekayiliri bilänla ämäs, «Jazuşı» näşriyatida yoruq kšrgän hekayilär mäҗmuäsi «Aq qeyin» arqiliq jurnalist, yazğuçi süpitidä tonulup ülgärgän edi.

Muhämmät İmin «Kommunizm tuği» (hazirqi «Uyğur avazi»), «Yeŋi hayat» gezitliri hämdä Qazaq SSR teleradio Dšlät komitetiniŋ uyğurçä aŋlitişlar redaktsiyasidiki jurnalistliq paaliyiti davamida Ottura Aziya җumhuriyätliri dairisidä qilğan iş babidiki säpärliri davamida härhil saha, türlük kšzqaraştiki adämlär bilän hämsšhbättä boldi vä ular häqqidä yezilğusi maqalä, oçerklarğa material toplaş җäriyanida hälqiniŋ hayatqa bolğan kšzqarişi, arzu-armanliriğa ait tehimu käŋ dairilik çüşänçigä egä boldi. Ädipniŋ oqurmänlär yaqturup oquydiğan äsärlärni yazğanliğimu äynä şu topliğan täҗribiliriniŋ mevisi bolup qaldi.

Muhämmät İmin šziniŋ aŋliq hayatini päqätla iҗadiyätkä beğişlidi. Nätiҗidä «Aq qeyin», «Qoğunçiniŋ qizi», «Qoğunluqta», šsmürlärgä beğişlanğan «Bulbul sayriğan çağda» qatarliq povest' vä hekayiliridin tärkip tapqan toplamliri oqurmänlär bilän üz kšrüşti. Uniŋdin taşqiri, oquş quralliriğa iҗadidin nämunilär kirgüzüldi. Gezit, jurnallarda yüzligän maqalä, oçerkliri elan qilindi. Birqançä hekayiliri tarihiy Vätinimizdiki uyğur vä qazaq tilliq näşirlärdä yoruq kšrdi.

Ädip iҗat bilän birqatarda tärҗimä bilänmu şuğullandi vä qazaq, šzbäk yazğuçilirini uyğurlarğa, uyğur yazğuçilirini qazaq qerindaşlarğa tonuşturuş sahasidimu tilğa alarliq işlarni qildi. Şularniŋ içidä bolupmu tarihiy vätändiki iҗatkar Rähim Yasin Örkişiyniŋ on jilliq türmä җazasiğa giriptar boluşiğa elip kälgän «Yava käptär» hekayisini qazaq tiliğa qilğan tärҗimisi alahidä orunni egilidi. Nahayiti muvappäqiyätlik tärҗimä qilinğan «Yava käptär» qazaq tili arqiliq rusçiğa, rus tili arqiliq duniyaniŋ kšpligän tillirida yoruq kšrdi. Mana şuniŋ šzila Muhämmät İmin üçün mahtinişqa layiq muvappäqiyät edi. Һä, u qazaq tilidimu ana tili ohşaşla ärkin iҗat qilatti. Kšpligän äsärliriniŋ «Qazaq ädäbiyati», «Jetisu», «Jwldız», «Jalın», « Mädäniyät jäne twrmıs», «Qazaqstan ayalliri» qatarliq gezit, jurnallarda yoruq kšrüşi äynä şuniŋ misalidur. Lekin u « Män!» deyişni hiyaliğa kältürüp qoymaydiğan.

Miŋlarçä äpsuslar bolsunki, bizdä filologiya pänliriniŋ doktor-namzatliri kšp bolğini bilän iҗatkarlarniŋ äsärlirigä baha beridiğan, başqiçä qilip eytqanda, muällipniŋ ädäbiyatimizdiki orni, tšhpisi, šzigila hasliq täräplirini ilmiy asasta ispatlap beridiğanliri yoqniŋ ornida bolup qaldi. Bu boşluqtin paydilanğan talantsizlar šziniŋ huş muamilä, çoŋ-kiçik sorunlardiki çirayliq sšz, mänpiyätdar adämlär aldidiki hoşamätlik heylä-mikirliri bilän säpniŋ aldiğa çiqivalidiğan, talantliqlar pärdiniŋ arqisida qalidiğan bolup qaldi. Muhämmät İmin mana şu pärdiniŋ arqisida qalğan talant egisi süpitidä hayattin štüp kätti. Oçuğini eytqanda, mukapat ämäs, qilmişidin üzi qizarmaydiğan munasivätlik mäs°ullarniŋ şähsiy kšzqarişi tüpäyli, hätta iҗatkar süpitidiki salahiyiti munasip Yazğuçilar ittipaqiğa äza bolalmidi…

Därväqä, Muhämmät İmin intayin kämtar, eğir-besiq, härqandaq şaraitta šz ğayisini šzgilärgä taŋmaydiğan, birävni ränҗitişni, birär işini pütiriveliş üçün kimlärgidu hoşamät qilişni bilmäydiğan, hayatiniŋ mäzmunini qandaqtu mukapat, ataq ämäs, iҗat däp bilidiğan aq kšŋül insan edi. Uniŋ äynä şu insaniy päzilätlirini täsävvurumdin štküzivetip, XVIII äsirdä štkän nemis şairi F.Gagedornniŋ «Özligiçä qelişni bilgän adäm bähitliktur», degän sšzini äslidim. Sävävi, dostum Muhämmät İmin hayatiniŋ ahiriğa qädär juqurida tilğa elinğan qenida bar šzigila has insaniy päzilätlirigä sadiq bolup qaldi.

Һä, qälämdişim Muhämmät İmin nemini qilğan, eytqan, yazğan bolsa, hämmisila käynidä qalğan biz üçün tarihiy hatirä bolup qaldi. Äŋ muhimi, bügün vapatiniŋ qirqi nişanlinivatqan qälämdişim ädäbiyatimizniŋ davamlişiveridiğan şäräplik yolida šçmäydiğan izini qaldurup kätti. Demäk, u oqurmänlärniŋ qälbidä mäŋgü saqlinip qalğusi!

Abduhaliq MAHMUT.

Qazaqstan Yazğuçilar ittipaqiniŋ äzasi.

Bälüşüş

3 İzahät

  1. Mämtimin akiniŋ yazğanlirini män kšp oquğan u kişini yahşi jurnalist süpütidimu bilättim.Jayi jännättä bolsun!

  2. Men merhumni 1991- yili ürümçidä tasadipän uçritip qalğan idim hämdä u kişi izdäp yürgän kitabini tepişip bärgänidim. Mana ämdi u akimizmu vapat boptu. Jayi jännättä bolsun. Aran 71 yaş yaşaptu

  3. Tšhpikar pärzäntlirini vapatidin keyin untup qalidiğan millät kšp yaşimaydu. Şuniŋ üçün ularni hatirläp turuş här birimizniŋ pärzi bolup qelişi keräk!

Javap qalduruŋ