«Kškçay mäşrivi» vä «Һozurum muqami»

0
623 ret oqıldı

Mäşräp muqamliri, älnäğmä sän°iti, uyğur fol'klor mädäniyiti uyğur muqamliriniŋ anisi bolup, hälqimizniŋ qälb tšridiki büyük mirasliridur. Uyğur on ikki muqami Qumul, Turpan, Kuça, Dolan, Därtdağ, Hotän, İli-Yarkänt, Abu çäşmä qatarliq muqamlardin hasil bolğan. Üçturpan «Kškçay mäşrivi» bilän «Һozurum muqamimu» uyğur muqam ğäznisiniŋ içidä munasip orun alğan, häliq arisida käŋ umumlaşqan, qoyuq yärlik alahidilikkä egä birhil sän°ät şäkli bolup, HH äsirniŋ 60-jilliriğiçä  davamliq iҗra qilinip kälgän.

Diniy näğmä samalar — şamanizm, zarastrizm, buddizm, manizm vä islam sofizmi uyğur muqamliriniŋ rivaҗlinişida alahidä rol' oyniğan. Buniŋda şundaqla Noruz kšk mäşräpliri, şadiyanä vä sama näğmiliri, bahşilar bilän sazändä-hapizlar häm karamät kšrsätküçilär hünärliri, beyit-qoşaqlar vä märsiyä qoşaqlarniŋmu munasip tšhpisi bar.

Üçturpan «Kškçay mäşrivi» vä «Һozurum muqamimu» uzaq tarihtin buyan uyğur hälqi arisida iҗra qilinip, dävirdin-dävirgä ulişip, davamlişip kälgän. 1865-jili ataqliq uyğur tarihçi alimi Molla Musa Sayramiy Üçturpanda turğan mäzgilidä alahidä täklip bilän «Kškçay mäşrivigä» qatnaşqan. Uniŋ yezip qaldurğan mälumatliriğa qariğanda, mäşräp  tšvändiki tärtip bilän štküzülättekän.

Mäşräpkä är-ayal billä qatnişidiğan bolğan. Aval çoŋ bir daşqazanğa su qaçilinip, çay selinip, näççä tavaqta qaymaq qoşulup, qaynitilidekän. Andin bir mštivär ğusul-taharättin keyin mäşräpkä kälgän mehmanlarğa bu «tävärrük kškçayni» tähsimläp beridekän. Piyalini qoliğa alğuçi nahayiti tšvän egilip, tazim qilip,  härhil härikätlär bilän beyit-qoşaqlarni eytip bolğandin keyin çayni içidekän. Bu җäriyan tamamlinişi bilän sazlar çelinip, näğmä-nava yaŋraydekän. Är-hotunlar bir-biri bilän beqişip, şavqun — sürän selip, härhil härikätlirini çiqirişip, hšzürlinip turup ussul oynaydekän. Şu halättä orunlinidiğan näğmä-nava «Һozurum muqami» (näğmisi) däp atalğan ekän.

Һazirmu Üçturpan nahiyäsidä, bolupmu Açitağ, Ya-kšrük, Aqtoqay, Aq-ya» yeziliridiki toy-tškünlärdä, mäşräp vä noruzluq paaliyätlärdä hoşalliği, ğälibä şatliği, täntänä alqişlaş ohşaş his-tuyğular ipadilängän «Һozurum muqaminiŋ» näğmilirini uçritişqa bolidu. Jillarniŋ štüşi, dävirniŋ almişişi vä başqa tarihiy säväplär tüpäyli birqatar esil mäşräp oyunliri untulup kätkän bolsimu, juqurida qäyt qilinğan  än°änilirimiz sän°ät varisliri täripidin davamlişip, bügüngä qädär saqlinip kälmäktä.

 www.misranim.com

Bälüşüş

Javap qalduruŋ