İslam duniyasidiki tunҗa mädrisä

0
545 ret oqıldı

Nopuzluq ilim mutähässisi misirliq alim Ähmäd Ämin «Äräp islam mädäniyät tarihi» namliq äsäriniŋ 3-tomida: «İslam dini barliqqa kälgän däsläpki mäzgillärdä tehi mäktäp (mädrisä) yoq edi. Din tarqatquçilarmu mäktäp toğriliq bilip kätmätti. Päqät Muhämmäd äläyhissalamdin 400 jil keyinla mäktäp barliqqa kälgän. Mäktäpni däsläp bena qilğan nişapurluqlar bolup, ular täripidin tunҗa bähgiyä mäktivi eçilğan. Tunҗa mäktäpni 1027-jili vapat bolğan äbu İshaq İsfäräiy degän zatniŋ barliqqa kältürgänligi bayan qilinidu. Amma kšpinçä alimlar  täripidin  miladi  1065-jildin 1094-jilğiçä Sälҗuq türkliri qurğan Sälҗuq imperiyasiniŋ väziri Nizamumülükniŋ Bağdat, Bälh, Nişapur, Һirat qatarliq җaylarda birinçi bolup mäktäplärniŋ qäd kštirişigä zämin yaratqanliği dälillänmäktä.

Naҗuŋ isimliq tuŋgan tätqiqatçisi yazğan «Äräp umumiy tarihi» degän kitapniŋ İ tomida: «Nizamumülük saldurğan nurğunliğan mäktäplärniŋ hämmisi birdäk  «Nizamiyä mädrisisi» däp atalğan. Buniŋ içidä Bağdattiki mädrisä hämmidin mäşhurdur» deyilgän. Mäzkür kitapta, şundaqla miladi 1010-jili Bağdatta Bäyt hekmät darilumuminiŋ (aliy bilim yurti) qurulğanliği, şundaqla mundaq därgahniŋ säl keyiniräk Qahirädä bärpa bolğanliği qäyt qilinğan. Ändi «Juŋgoniŋ Şinҗaŋ rayonidiki islam dini tarihi» degän kitapniŋ  İ tomida Qarahaniylar hškümrani Sultan Satuq Buğrahan dävran sürgän mäzgillärdä (miladi 910-956-jillar) Qäşqärdä Saçiyä mädrisisiniŋ paaliyät elip barğanliği täkitlinidu. Juqirida kältürülgän faktlarğa asaslanğanda, bu mädrisiniŋ islam mädäniyiti tarihidiki tunҗa  aliy bilim yurti boluşqa munasip ekänligi šzligidin kšrünüp turidu. Çünki ilmiy faktlardin mälum bolğinidäk, Saçiyä mädrisisiniŋ Bağdattiki Nizamiyä mädrisisidin bir äsir, äbu İshaq İsfäräiy saldurğan mädrisilärdin yerim äsir burun barliqqa kälgänligigä heçkim şäk-şübhä kältürälmisä keräk.

www.ozdiyar.com

Bälüşüş

Javap qalduruŋ