Turpan karizliri häqqidä

1
604 ret oqıldı

Kariz — Turpanda yaşap štkän äҗdatlirimizniŋ yüksäk äqil-parasitiniŋ җävhiri bolupla qalmay, su inşaiti quruluşi tarihidiki büyük abidä häm duniyaviy käşpiyat, äŋ muhimi, duniya mädäniyät ğäznisigä qoşulğan šçmäs tšhpä.

Kariz quruluşi insandin zor päm-parasät, juquri maharät, qol ämgäk küçi, iradä häm sävirçanliqni täläp qilidiğan inçikä inşaät  bolup, u arqiliq yärniŋ çoŋqur qatlimidiki su yärasti eriqliri arqiliq haҗätlik җaylarğa yätküzülidu.1986-jili Tohsun nahiyäsiniŋ Kšrjäy baziridin qiya taşqa oyulğan bir häritä tepilğan. Uniŋda eqinlar, kšllär vä iptidaiy karizlarniŋ simasi šz äksini tapqan. Äynä şuniŋğa asaslanğan halda Çin sulalisiniŋ ahirqi jillirida yaşap, tätqiqatçiliq qilğan tarihşunas alimi Vaŋ Goviy šziniŋ «Ğärbiy diyardiki karizlarni täkşürüş» namliq kitavida «Şinҗaŋdiki karizlar buniŋdin 2000 jil ilgiri Han sulalisi dävridä moҗut bolğan» däp yazidu. Märhum alim Abduşükür Muhämmätimin «Qedimiy Märkiziy Aziya» namliq äsäridä «Karizçiliq — Aziyadiki qurğaq rayonlar ahalisiniŋ yär suğirişidiki muhim bir usuli bolup, u saq-sarmatin qäbililiridä helä ubdan umumlaşqan». Ğariz (kariz) däp nam alğan vä ğarlar, bilän šŋkürlärgä tutaşturulğan bu hil yärasti kanal sistemisi käŋ su koridoriniŋ tohri-saqlar yaşiğan qismida, Turpanda, Alan qäbililiri istiqamät qilğan Kavkazda šziniŋ tiniç ülgisini kšrsitidu» däp ipadiligän.

1980-jili Amerika gezitliriniŋ biridä «Duniyada üç käşpiyat bar: ular — Misir piramidisi, Säddaçin sepili vä kariz» däp täkitläydu.

Rivayätlärdä «kariz» degän sšz uyğurçä «kar — iş, ämgäk», «iz —ämgäkniŋ nätiҗisi» degän mänani bildürgän» däp şärhilängän. 1957-jildiki mälumatlarğa asaslansaq, Turpan karizliriniŋ sani 1237 bolup, umumiy uzunluği 6000 kilometrdin aşqan. Ändi štkän äsirniŋ 50-jillirida karizlar süyiniŋ tartilip ketişi 50 payizğa, qurup ketişi 53 payizğiçä yätkän. 1987-jili Turpandiki süyi bar karizlar sani — 824kä, 1990-jili — 725kä, 2000-jili 446gä, hazir 404kä çüşüp qalğan.

www.ejdad.com

Bälüşüş

1 izahät

Javap qalduruŋ