Bir pursät vä bir šmür

0
670 ret oqıldı

Nurähmät Ähmätov/ Yazniŋ ahirqi künliriniŋ biri edi. Ätä-šgün oquş başlinidu. Davutҗan ikkimiz üst-äŋlimizni birqur qamdaveliş niyitidä şähär arilap çiqtuq. Yeŋi oquş jiliğa aziraq bolsimu yeŋiçä kiyinip, šzimizni tüzäştürüp almisaq, kursdaşlar aldida qisilip qalimiz. Däsmiyämiz çağliq bolğaçqa, härbir pulniŋ hesap-orni bar. Äpläp-säpläp, yolida häşlimisäk, häş-päş degiçä quruğdilip qalidiğanliğimiz üçjilliq turmuş täҗribimizdin yahşi mälum. Çünki bu degän Taşkänt. Һärqançä ärzänçilik, mämurçiliq degänniŋ šzidimu yançuğiŋni qaq-pakiz qilivätmigiçä qoymaydu. Goya bu äzim şähärniŋ küni seniŋ tšrt-bäş täŋgäŋgä qarap qalğandäk, bariŋni süpirip alğini-alğan.

Daŋliq Çarsu baziri.

Bizniŋ, jiraq-yeqindin kelip oquvatqan studentlarniŋ, imkaniyitimiz bolsila, äŋ kšp kelidiğan җayimiz. Bir-birimiz bilän didarlişip, hal-ähvalimizdin hävär alğandin taşqiri, seğinip, kinäp ketidiğan qan-qerindaşlirimiznimu moşu yärdä uçritip, kšksi-qarnimiz tolğandäk bolup qalidu. Uniŋ üstigä, çoŋ-kiçik dukanlar tizimliri, uzundin-uzun kätkän bazar rästiliri, san-sanaqsiz aşhanilar bilän çayhanilar – bularniŋ hämmisi häqiqiy Şäriq bazarlirini äslitip, kšŋüldä zävq-şävq sezimlirini oyğitidu. Mämurçilik bilän molçiliğiçu tehi. İzdigänniŋ hämmisi tepilidu. Ätimalim, yahşilap izdisä, tohu sütimu tepilip qalsa keräk. Ärzänçiligini eytmamsiz. Bari-yoqi on bäş-jigirmä tiyin bilän qosiğiŋizni birvaqliq qamdavalisiz. «Kämbäğälniŋ bir toyğini, bay bolğini» degändäk, küni stipendiyagä qaraşliq bizdäklär üçün häqiqätänmu tepilğusiz җaydä.

Biz huli taştin qopirilğan, aldi täripi sidam äynäklik, arilaş mallar dukinini arilap jürimiz. Davutҗan kšrünüşi çirayliq, tikilişi sipta, beğir räŋlik bir tuflini yaqturup qaldi. Kiyip kšrüvedi, säl qistiğandäk qildidä, setiqçi izdäştürüvedi, uniŋdin çoŋiraği tepilmidi. Maŋa toğra kelişi käldiyu, räŋgini yaqturmidim. Kšŋülgä yaqqidäk başqisi kšzgä çeliqmiğaçqa, quruq qol yenip çiqtuq.

Sim-kostyumlar setilidiğan bšlümgä šttuq. Pokäygä yeqinlişişimizğa, dukanğa täqi-turqi tamdäkla bir adäm kirip käldi. Beşida çiğ şlyapa, uçisida aq yäktäk. Üz-kšz degän tavaqtäk barmekin, bir türlük sür yeğip turidu. Biraz hirälişip qalğandäk kšrünsimu, yoğan qoy kšzliridin ot çaqnap, tiklinip qaraşqa äyminidu kişi. Qollirini pokäy üstigä qoyuvedi, aliqanliri kiçigiräk yäŋliktäk kšrünüp kätti kšzümgä.

Maŋa layiq kälgidäk, yenigiräk çapiniŋlardin kšrsitiŋlara, qizçaqlar, — dedi heliqi adäm bom vä qopaliraq avaz bilän.

Davutҗan başta eräŋ qilmiğan ohşaydu, heridarniŋ uyğurçä sšzlävatqanliğini aŋlap, lappidä qarididä, «Һoy, Ğeni baturğu» däp quliğimğa piçirlidi.

Baturimiz häqqidä aŋliğinim bolmisa, ilgiri-keyin kšrmigän edim. Vuҗudumni äҗayip bir iptiharliniş-pähirliniş tuyğuliri çulğavaldi. Nemä üçün kälginimni pütünläy untuğan halda, baturğa qarap, taŋ qetip turupla qaldim.  Yälkiliri tuluq taştäk uyul, gürän tomurliri bšrtüp, teşiğa tepip turidu. Qoyuq burutlirini aq ariliğan bolup, üzidiki serim-serim qoruqlar izliri yaqqal kšzgä çeliqidu. Bir türlük eçinişliq sezimlirini baştin käçürdüm.

Amakä, mana şu atmişinçi razmer, toğra kälsä keräktä, — degän setiqçi qizniŋ sšzi oy-hiyalimni bšlüvätti.

Atmiş ämäs, yoğinini – säksininçini ep käl, qizim.

Ğäyri-täbiiy müҗäzlik Baturniŋ toruŋ-toruŋ gäp-sšzliri säl eğir käldimu, qizlar šŋgändäk qilişip, içkiridin üç-tšrt kostyumni biraqla elip çiqişti.

Yaş yätkändä ala-çipa seğizğandäk qilip, monusi bolmaydu.

Qara-ala sim-kostyumni neri iştirivättidä, qalğanlirini šlçäp kšrüvedi, hämmisila kiçik kelip qaldi.

– Meni tirik qoçaq devidiŋmu, şümäktäk qilmay, yoğinini elip çiq dedimğu, yoğinini!

Nazuk täbiätlik setiqçilar mundaq jirik muamilini däsläpki qetim aŋlivatqan bolsa keräk, šŋüp-tatirip, domsiyişip qelişti. Şu arida, dukan mudiri ohşaydu, qosaq-qarni teşiğa tepip turğan biri içkiridin çiqip käldi.

Һä, nemä gäp?

Һoy, bar ekänsänğu, kündüzi katäkkä kirivalğan qeri ğorazdäk qilmay, çiqmamsän beri.

Hoş, hizmät, äkäsi? – dedi helimliq bilän u, mudir ekän..

Çapan alay devidim, adämniŋ ğidiğini kältürüp monu aq beliqliriŋ yoqilaŋ närsilärni kšrsitip, içimni puşirivätti. Ändi šzäŋ bir çarisini qilmisaŋ bolmidi, uka.

Hop, boladi, äkäsi. – Bir eğiz sšz bilän äyväşkä kälgän mudir därru ikki sim-kostyumni elip çiqip, pokäygä qoydi. — Äŋ kattaliri mana şular. Siz käbi izzätlik heridarlar üçün ätäyigä aldirip qoyğanmän.

Pah-pah, gäp-ağziŋdin may temip turida! Monu kšk çapiniŋni kšzümgä kšrsätmä. Äşu qoluŋdikini äkälginä, helä siŋişliqtäk kšrünidiğu.

Sidam külräŋlik kostyumni kiyivedi, uçisiğa liqqidila käldi.

Yäŋliriğu toğridäk qilidu, amma ğoli säl tariraq, җumu. Mundaqla qilsam, tikişidin ketidiğandäk turidu, — däp qollirini sozuşturdi. – Üst-äŋlim azadä bolmisa, huddi türmigä çüşüp qalğandäk, kšksi-qarni siqilip ketidiğan aditim bar. Meni yaratqan hudayi-täala moşu kiyim tikidiğan säypäŋlarnimu šzämgä ohşaş yaratsa, bolmasmedi?

Akäҗan, yaqinda tovarğa barimän. Başqasini almäsäm yäm, sizgä bittä kostyum-sim alib kelämän. Bir häftädän keyin kelib, ketiŋçi, — dedi bayatin beri äpsaniviy bahadirlardäk kšrünüp kätkän monu heridarniŋ yarişimliq iş-qiymili bilän gäp-sšzlirigä zoqi artqan dukan mudiri.

Lävziŋgä rähmät, şundaq qilğina, uka. Ägärkim, kelälmäy qalsam, ävu musapirlar štiŋigä barğin. Meni şu yärdin җäzmän tapisän.

Uniŋ «musapirlar štiŋi» degini Puşkin namidiki istirahät beğiniŋ aldidiki mäydan bolup, keyinki jillarda Ana diyardin kšçüp çiqqan sabiq vätändaşlarniŋ bir-biri bilän tepişip, didarlişidiğan җayi edi.

Batur dukandin çiqişiğila ällik-atmiş yaşlar quramidiki ikki adäm «Ässalamu äläyküm, Ğenika» degän peti aldiğa çiqti.

Vaäläyküm ässalam. Һoy, sänmediŋ, Mähämmätҗan, uka. Qandaq, aman-esän jürämsän, šy-vaqiŋ teçliqmu? – däp alaytän oçuq-yoruq kšrüşti.

Salamät jürämsän, aka? Bir yoqlap baray däymän, qarimamsän, zadila pursiti çüşmäyvatidu, – ariğa qisildi ikkinçisi.

Monu soltäkniŋ jürmäydiğan yeri yoqtä. İkki tarançi qäyärdila bolsa, eşäk mädigidäk aridin ünüp çiqqini-çiqqan. Һoy, meni yoqlap nemä qilisänuy, täriti ornida bolup, yetip qalğanlarni yoqlaydu. Hudağa şükri, hazirçä šrä jürüvatimän. Moşundaqla җenimni alsa däp tiläymän. Şundaq bolup qalsa, qäbrimni yoqlap, dua-tägbir oqup qoyarsän.

Baturniŋ häzil-çini arilaş gäplirigä üçäylänniŋ arisida biraz külüşmäklik boldidä, andin Batur salamçilarniŋ däsläpkisigä yüzländi:

— Hizmitiŋ ornididu? İş degänniŋ eğir-yenigi bolidu, şuniŋğa tšzgändila abroy-inavät tapidiğan gäp. Turmuşniŋ җapasidin qeçip, rahitini izdisäŋ, läyğäzällişip ketisän. Biz häqtä oqumiğan qara türüklär kšp, oquğanlar az җumu. Şuŋlaşqimu qilğan-ätkän iş-oqitimiz zadila ilgiri basmaydu. «Üç vilayät inqilavi» däymiz, bir ubdan başlinivedi, ahiri kelip Manas däriyasiniŋ süyigä çilişip, besiqti. Bu nemiliktin? Savatsizliqniŋ kesiridin aq-qarini ilğa-päriq qilalmiğanliqtin. Birqetimliq ämäs, dayimla şundaq bolup, kälgündilärniŋ aldam haltisiğa çüşüp kelivatqanliğimiz yänila qaratürük-qalaqliğimizniŋ kasapiti.

Batur šz-šzidin qaynap ketip baridu. Baya «eşäk mädigi» degini heç nemigä pärva qilmay, behutluq bilän tiŋşap turidu. Amma Mähämmätҗan isimliq adäm nemidindu havatirlinip, änsirigändäk štkän-käçkänlärgä ğilam-ğilam qarap qoyidu. Demisimu, uyan-buyan štüvatqan adämlärniŋ ayiği heç selikär ämäs. Uniŋ üstigä, Batur äyminiş, täp tartiş degänni mutlaq bilmisä keräk: bom avazi, huddi radio kaniyidäk, härkimniŋ diqqät-etivarini ihtiyarsiz җälip qilmaqta.

— Bekar turğuçiliq gäp. Silärgä bolğan bir işni sšzläp beräy, — hekayisini başlidi Ğenikam. — Älliginçi jilliriniŋ başlirida Ğulҗida diniy zatlarniŋ šlkä boyiçä katta jiğini štüp, uniŋğa üç vilayättin taşqiri, Altişärdinmu väkillär kelip qatnaşti. İşan däymizmu, molla-haҗim däymizmu, iş qilip, häptä-on künçä qasqandäk sällä oriğanlar şähärni qaplap kätti. Ular üçün mehmanhanilar täyyarlinip, näççä-onliğan hadik-harvular hizmitidä boldi. Äynä şulardin bäş-altisi mehmanhaniniŋ bir yasidaq hoҗrisiğa orunlaşmamdu. Lšm-lšm karivätlär bilän çirayliq üstäl-orunduqlarni kšrüp, ağzi oçuqla qaptu. Ömri җin çiraq tüvidä štkäçkä, paqirap yenip turğan elektr lampoçkisini birliri: «Ma karamätni qaylaŋla» desä, häddidin ziyadä hurapiyliri: «Ya, Alla, şäytanniŋ ezitqusi bolmiğay» däp yaqisiğa süf-süfläptu. Huptän namizidin keyin käçkiçä şähär qidirip, herip-çarçiğan heliqilarni uyqa väsväsisi besiptu. Biraq u yaqqa šrülüp, bu yaqqa šrülüp, zadila uhlalmiğidäk. Undaq bolğini, ävu lampoçkilarniŋ yoruği kšzini çeqip, heç aram bärmäptu. Uni šçirivetişni bilidiğan adäm çiqmaptu. Bolmisa, işiktin kirgänla yärdä «mana män» däp turğan tok šçärgüç turğan. Mulazimätçilärgä eytay desä, hškümätniŋ kšzigä çeliqip qeliştin qorqqidäk. Ahiri bolmiğandin keyin, tšridäräk yatqan birsi: «Һay, Һetäm haҗim, ma guyliniŋ bir amalini qilsuna» däptu. Һetäm degini ornidin irğip turup: «Hop, uluğvar häzritim, män hazirlam» degän peti mäsisini lampoçkiğa kiygüzüp qoyğan ekän. Bu šlkä boyiçä şallinip, štkämidin štüp kälgänliriniŋ ähvali. Ändi štälmigänliridin nemä kütüşkä bolidu? Şundaq turuğluq bu adaşlar hä desila, inqilap-qozğilaŋlirimizğa çat kerivelip, işni mallimataŋ qilip kälgänligini štmüştä az kšrmiduqqu! Burunqi ata-bovilar qandaq adämlär boluvedekin, biz kimlärgä ohşap ketip barimiz?.. Һäy, päläga…

— Eytqanliriŋ biridin-biri häq, yarap kät, Ğenika! Bir ubdan beşimiz qoşulup qaptu, däqämdä oltirip, içi-qarnimizni boşitayliçu. Hizmitiŋlarğa mana män doka, – çoŋqur eçiniş, škünüş sezimliri bilän suğirilğan sšzlärniŋ täsirimu, şinağa ohşaş ariğa qisiliveliş aditimu, iş qilip, «eşäk mädiginiŋ» märtligi tutup kätti.

Monuniŋ yançuği helä dšŋ ohşimamdu? Nädin piştlinip qaldiŋuy, soltäk? Bazarda jürüp, yançuqçiliq qilmiğansän, yä «Äskiҗuvadiki» qimarvazlarniŋ arisiğa kirivelip, çotur jiğdiŋmu?

Yänä külüşmäklik boluvedi, Batur qandaqtu-bir dilhästilik bilän ün qatti:

Başlisaŋ, başliğina. Keyinki künlärdä, hä desila, Ğulҗiniŋ koçiliri kšz aldimğa kelip, šzämdin-šzäm buruqtum bolup jürimän. İsit, isit, qayran jutlar, ändi qaytip kälmäydiğan qoldin kätkän pursätlär! At beşini heliqi Abdulҗanniŋ aşhanisiğa tartiŋlar, ukilar.

Davutҗan ikkimiz bu yärgä keliştiki mähsät-muddiamizni untup qeliştuq. Bizla ämäs, ätimalim, bayatin ayiği üzülmäy, uyan-buyan štüvatqanlarniŋ bäzilirimu şundaq halätni baştin käçürgän bolsa keräk.

Äynä, üçäylän adämlär eqimiğa şuŋğup, kirip ketip baridu. Otturida Ğeni batur alahidä kšzgä çeliqidu. Yätmişlärniŋ üzini kšrgänligigä qarimastin, qädämliri çäbdäs, qäddi-qamiti mäğrur. Bu eqimda uniŋ bilän boylaşqidäk adäm bolmiğanliqtin, jiraqlaşsimu, karisi kšzdin jütmäydu.

Arqisidin pähirlinip, uzaqqiçä qarap qaldim…

***

…Aridin talay jillar štüp kätti. Qaynap turğan şu bazar, yänila şu bazar. Adämlär eqimimu ulğaysa ulğaydiki, tartilip, azaymidi. Män talay qetim arilap, talay qetim eqimlarğa şuŋğidim. Äpsuski, bir pursät didarlişip, bir šmür hatirämdä qalğan Ğenikamlar yoq. Päm-parasiti kamil, mislisiz ğäyrät-җasarätlik Baturni tuqqan millät bar ekän, «yoq» degänligim hataliğimdur, bälkim. İlahim, hataliğim bolğay!..

Bälüşüş

Javap qalduruŋ