Ümütvar roh

1
928 ret oqıldı

(Abdurehim Ötkürni äsligändä)/ Yeqinda İnternettin uyğur tor bätlirini kšzdin käçürüvetip, uluq ädip Abdurehim Tiläşovniŋ (Ötkür) räpiqisi Häliçäm hanim Tiläşovaniŋ Abdurehim Ötkür toğriliq äslimisini vä ädipniŋ 1949-jili yazğan, biraq  heçqandaq mätbuatta tehi elan qilinmiğan «İli suliri» namliq şeirini oqup qaldim. Şeirni ädipniŋ çät äldä yaşavatqan qizi Roşän Abbas tor bätkä salğan ekän. Ötkän jili «Uyğur avaziniŋ» 1-oktyabr' sanida besilğan A.Ötkür vapatiniŋ 20 jilliğiğa beğişlanğan «Män aq bayraq ämäs!» namliq maqaliğa toluqlima bolup qalar degän niyät bilän şu äslimini vä ädipniŋ elan qilinmiğan şeirini diqqitiŋlarğa havalä qilivatimän.

  İsmayil ROZİEV.

Ötkür äpändim bizdin ayrilğiniğa mana häş-päş degiçä 18 jil bolup qaptu. Äpändim gärçä nurğun armanlar bilän kätkän bolsimu, bir musulman boluş salahiyiti vä Allaniŋ iradisi bilän häliq üçün paydiliq äsärlärni qaldurup kätti. Җümlidin ailimiz, pärzäntlirimiz vä keyinki ävlatlar üçünmu adimiyligi vä pärzäntlärni šrnäk qilip qoyup kätti. Märhumniŋ yatqan yeri җännättä bolğay!

Män Ötkürgä yerim äsirdin artuq ayali, hämrayi, häm sirdaş dosti süpitidä ägişip käldim. Bu җäriyanda Ötkür bäzi tätür säyasätlärniŋ şamiliğa uçrap, ailimiz nurğun särsanliqlarni baştin käçürüp, kšpligän deşivarçiliqlarni tartqan bolsaqmu, äpändim mäyli kişilik munasivättä bolsun yaki šz äsärliridä bolsun, härqaçan šz ğururiğa hilap iş qiliştin saqlinip käldi. Vätän, millätniŋ mänpiyitini birinçi orunğa qoyuştin ibarät hayat siziğidin çätnäp baqmidi. Uniŋ härbir şeiri vä äsäriniŋ bir arqa kšrünüşi bar deyişkä bolidu.

1949-jilniŋ beşida Ötkür äpändi Şinҗaŋ šlkilik hškümätniŋ muavin baş katipliq väzipisini hšddisigä alidu. Biraq äyni vaqitta bu väzipiniŋ hšddisidin çiqmaq helä bir mäsilä edi. Degändäk aridin yerim jil štä-štmäyla, Ötkür bu orundiki ämäldarlarniŋ türlük yol bilän häliqkä qilivatqan talan-tarajini vä parihorluqlirini šz kšzi bilän kšrüp, uniŋğa çidap turalmay, bu ämäldarlar bilän yüzturanä sšzlişip, ularniŋ härikätlirini tosuş üçün küräş qilidu. Biraq uniŋ sšzliri heçnärsini häl qilalmaydu. Mana moşundaq künlärniŋ biridä bir hadim ämäldarlarğa berilidiğan hiraҗät tizimini Ötkürniŋ işhanisiğa kštirip kirip, uniŋğa qol qoyup tästiqläp berişni eytidu. Ötkür tizimğa bir qur kšz jügärtkändin keyin, uniŋğa qol qoyuşni rät qilidu. U ämäldar Ötkürdin narazi bolup, uni mäshirä qilip «Tazimu ahmaq bir nemä ekänsän, gäp qilmay qol qoyuvärmämsän, šzäŋniŋ tegişligini elip häşlävärmämsän, mundaq işlarğa arilişip nemä qilisän» däydu.

Ötkür buniŋğa hapa bolup, šzini basalmay qalidudä, hiraҗät tizimligini jirtip taşlap, ämäldarniŋ beşiğa atidu vä tillaydu. Şuniŋ bilän ğoğa kštirilip başqa işhanidikilärmu jügrişip çiqidu. Ahiri bu işqa sabiq räis Burhan Şähidiy äpändimmu arilişip, җedäl aran besilidu. Ötkür äpändim şu hapiçiliqta šygä qaytip kelip, bir ahşamda oqurmänlärgä tonuş bolğan «Häşlä hainlar, häşlä» degän şeirini yezip çiqidu vä ätisila gezithaniğa apirip elan qilduridu. Bu şeirdiki monu misralar äpändimniŋ şu vaqittiki hissiyati bolsa keräk:

 Häşlä hainläräy, häşlä, bu älniŋ melini häşlä,

 Yetişmäy qalar u häm, elip sän җanni häşlä.

Buniŋ bilän Ötkürniŋ hizmättin kšŋli sovup, muavin baş katipliq väzipisidin istipa berip qaytip kelidu vä keyinçä darilmuällimin vä gezithanidiki hizmätliridinmu istipa berip, ärkin yaşap šz yeziqçiliğini qilip štüşni arzu qilidu. Mänmu äpändimniŋ arzusiğa qoşuldum. Şuniŋ bilän uniŋ dadisi Osman haҗimdin qalğan Üçturpandiki qora-җayiğa kšçüp berip yaşaşni qarar qilduq vä şu jili 5- aylarda Üçturpanğa kälduq.

Ötkürniŋ yeziqçiliq qilidiğan qirandäk çağliriniŋ helä kšp qismi äyni çağdiki tätür säyasätniŋ kasapiti bilän türmä vä reҗim astida štüp, kälmäskä kätkän bolsimu, säyasät yahşilanğandin keyin u šmrini häliq üçün birnäççä parçä äsär qalduruşqa beğişlidi. 1970-jilliridin başlapla, yäni äpändim yağaşçiliq qilip ailimizni qamdavatqan çağlardin başlapla, uniŋda «İz» romanini yeziş oyi şäkillängändi. U däsläp «Qäşqär keçisi» dastanini qayta tüzitip yazdi. 1978-jili hizmiti äsligä kältürülüp, Şinҗaŋ İҗtimaiy pänlär akademiyasigä tätqiqatçi bolup orunlaşqandin keyinla uniŋğa yeziqçiliq üçün ävzäl şarait yaritildi. Märhumniŋ šzi yezip qaldurğan äsärliridin başqa äŋ pähirlinidiğan vä razi bolğan ämgäkliriniŋ biri şahanä äsärlär «Divani luğätit türkniŋ» tärҗimisi vä «Qutadğu bilikniŋ» näzmiy yäşmisini işläş vä baş muhärrirlikni štäş boldi. Uniŋ keyinki šmridä maŋa vä balilarğa eytqan: «Moşu «Divani luğätit türk» bilän «Qutadğu bilikkä» meniŋ җiq qan-tärim siŋdi җumu» degän sšzi helimu esimda. Bolupmu däsläptä «Divani luğätit türk» näşirdin çiqqanda, u tolimu hoşal bolup: «Allağa şükri, ya alla, bu kitapni, huddi balamni kštärgändäk, şähärmu-şähär kštirip jürüp, tiqip saqlap bäkmu änsirigän edim. Һelimu bu äsär tärҗimä qilinip hälqimiz bilän üz kšrüşti», degändi. Bu häqtä bir qisturma bayan qilip štüşkä toğra kelidu.

1949-jilliri biz Üçturpandin ayriliş aldida šydiki bäzi klassik äsärlärni şu yärdiki Taşahun degän kişigä saqlap berişni havalä qilduq. Çünki äyni vaqittiki qalaymiqan väziyät tüpäylidin bu hil kitaplarni ailimizdä saqlaş intayin hätärlik edi. Saqlap qoyuşqa bärgän kitaplarniŋ içidä Ötkür äpändimniŋ «Ötkür» degän imzasi qoyulğan «Divani luğätit türkmu» bar edi. Keyin, yäni 1955-jili bolsa keräk, Säypidin Äziziy äpändi bu kitapni sürüştürüp adäm ävätiptu. Män u kitapni yoşurup qoyğanliğimni eytip, kitapni saqliğan Taşahun dadimizğa uni moşu Säypidin äpändi ävätkän kişilärgä beriş toğriliq bir parçä hät yezip, qolumni besip bärdim. Uniŋdin keyin bizmu u kitapniŋ nädä, kimniŋ qolida ekänligidin hävirimiz bolmidi. 1978-jili Ötkür äpändim İҗtimaiy pänlär akademiyasidä başqa tätqiqatçilar bilän birliktä Divanni tärҗimä qiliş väzipisini tapşurup alğandila, kitapniŋ ikkinçi variğini eçip, bu däl šziniŋ «Ötkür» imzasi qoyulğan äşu kitap ekänligini kšrüp, bäk hayaҗanlanğan ekän. Uquşimizçä u kitap Şinjaŋ-Uyğur Avtonom Rayonluq mirasgahtin kältürülgän bolup, Säypidin äpändim bu kitapni mirasgahqa ävätip bärgän ekän. Mänmu bu duniyaviy äsärni asrap, saqlaş üçün birkişilik ülüş qoşqanliğimdin bäk hoşal boldum.

Män Ötkür äpändimniŋ vapatidin keyin «İz», «Oyğanğan zimin» romanlirini yeziş üçün Qumulniŋ bäş şähär, on ikki tağ säpiridä topliğan nurğun ünalğu lentiliri, hät-çäklär vä yançuq däptärlirini rätläp çiqtim. Ötkür äpändim yaş çeğidin tartipla mäyli hänzu tilini üginiştin bolsun, mäyli material toplaş, ziyarät vä säpärlärdä bolsun, yenidin yançuq däptärlärdin ayrilmatti. Män šzämmu uniŋ bilän birnäççä qetim Qumul säpärlirigä billä material toplaşqa barğandim. U barğanla yeridä şu yärdiki yaşanğan kişilär, tarihiy şähslärniŋ uruq-ävlatliri bilän kšrüşüp, ularniŋ ağzidin çiqqan yärlik şevä, maqal-tämsillärni kiçik yançuq däptärlirigä yezivalatti. Uniŋ romanliriniŋ turmuşqa yeqin, šz kšzi bilän kšrginidäk çiqişiğa, bälkim, moşu hil usullarniŋmu yardimi bolğan boluşi mümkin. Ötkür bir qetim maŋa: «Häliçihan, ägär toqulma roman yazğan bolsam, bu çaqqiçä näççä roman pütüp bolğan bolatti, tarihiy roman yazmaq häqiqätän täskän» degändi.

Ötkür äpändim hayatida bäzi hata säyasät tüpäyli, bir qançä qetim türmigä elinğan bolup, tunҗa qetim 1944-jili 28-mart küni 21 yaş çeğida sabiq Keŋäş İttipaqida näşir qilinğan kitaplarni oquğanliği, җümlidin šziniŋ ilğar pikirlik bolğanliği sävävidin Şeŋşisäy türmisigä säyasiy mähbus süpitidä qamilidu. U çağlarda säl-päl ilğar pikirlik bolup qelişniŋ šzila säyasiy mähbusliqqa toşup qalidiğan şärt edi. Demäk, u zamanlarda qanun degän yoq bolup, hämmä kişiniŋ täğdiri bir oçum җallatlarniŋ qolida edi. Җallat Şeŋşisäy šziniŋ ilğarliq niqabini jirtip taşlap, näççä on miŋliğan kişilärni, hätta keyinki künlärdä ağzidin ana sütiniŋ puriği kätmigän šsmür balilarnimu säyasiy mähbus qilip türmigä qamidi. Äpändimniŋ «Qäşqär keçisi» dastanidiki tšvändiki misralar äynä şuniŋ inkasi edi:

Qizil paçaq ataldi här ziyali,

 Küni şorluq, ayançliq boldi hali.

 Kimki «dat» desä, kästi tilini,

 Tili turmaq tšküp içti qenini.

Ötkür äpändim türmidiki vaqtida ailimizmu väyran bolup kätti. Çoŋ oğlumiz җiddiy kesäl bilän šlüp kätti. Mänmu Qumuldiki tuqqanlarniŋ yeniğa ketişkä mäҗbur boldum. Keyin, bir jil štüp, Üç vilayät inqilaviniŋ yalqunliri kštirilgändä, gomindaŋ säyasiy näyräŋ işlitip, amminiŋ kšzini boyaş üçün märkiziy uyğur uyuşmisiniŋ kepilligi bilän bir qançä ziyalilarni türmidin boşitidu. Şularniŋ qatarida Ötkür äpändimmu bar edi. Lekin türmidin çiqqandin keyinmu Qumulda näzärbänd astida yaşiduq.

1950-jili Ötkür äpändim yänä bir qetim säyasiy mähbuslar türmisidä 6 ay yatqandin keyin, säyasiy qanun kadrlar mäktividä rejim astida tärҗimanliq qildi. Keyin 1953-jili «Şinҗaŋ gezitidä» nurğun printsipial hataliqlar kšrülgäçkä, Säypidin Äziziyniŋ buyruği bilän Ötkürni «Şinҗaŋ gezitiğa» tärҗimä-tährir bšlümigä yštkäydu. Kšpinçä adämlär Ötkür äpändini päqät yazğuçi, şair däpla tonuydu. Amma u yetilgän ädäbiy tärҗimanmu edi. U vaqitta ikkimiz bir bšlümdä işlättuq. Bu җäriyanda u tärҗimä işlirini puhta işläş bilän billä başqimu tärҗiman yoldaşlarğa yardämlişip, җanliq, ammibap tärҗimä qiliş toğrisida sšzläp berip, šzi barliq tärҗimä materiallarni baştin ahiri selişturup çiqidu. Başqilar säkkiz saat işlisä, Ötkür äpändim rejimda bolğaçqa on saat, hätta bäzidä on ikki saat işlätti. 1956-jili uniŋ säyasiy hoquqi äsligä kälgändin keyin häptidä bir qetim aram alidiğan vä sirtlarğimu çiqip dost-buradärliri bilänmu kšrüşüp turidiğan boldi.

Märhum Ötkür äpändim mäyli türmä hayatida bolsun yaki kündilik turmuşta bolsun, nahayiti rätlik, pakizä jüridiğan adäm edi. Uniŋ ümütvar rohi bolğaçqila, härqetimliq qeqilip-soquluşlardin baş kštirip, hayatqa bolğan işänçisini tikläp, šz mäydani vä yaşaş pälsäpäsidin azmay, yeziqçiliqni davamlaşturup käldi. U türmidä yatqan künlärdä biz yoqlap barsaq, gärçä uniŋ äŋ äqälliy insaniy hoquqliri tartivelinğan bir halättä bolsimu, härqetim biz bilän külümsiräp kšrüşätti. Aldimizğa rätlik, pakizä kiyinip çiqatti. Öziniŋ däp berişiçä, türmidä saqal alğidäk tiğliq närsä bolmiğaçqa, ayaqqa qaqqan nahalni siliqlap biläp, saqal-burutlirini elip, aldimizğa çiqqan ekän. Şuŋa mänmu dayim pärzäntlirimgä «dadaŋlarniŋ bu hil ümütvar rohini ülgä qiliŋlar», däp tärbiyä berip turimän.

Märhumniŋ maŋa täsir qilğan yänä bir päziliti şuki, başqilar äpändim bilän hämsšhbättä bolup, muŋdişişqa amraq edi. Ötkür äpändimmu mäyli täŋtuş, käsipdaş, ilpätdaşliri bolsun yaki şagirt herismän oquğuçiliri bolsun yaki moysäpit tonuş-biliş buradärliri bolsun, ular bilän kiçikpeyilliq bilän hämsšhbättä bolatti. Sšhbätlärdä ular bilän danalarniŋ iş-izlirini, maqal-tämsillärni vä uluq kitaplardin misallarni sšzläp berip ularni mänpiyätländürätti, rohlanduratti. Ötkür äpändim izdäp kälgän hajätmänlärni härgiz ümütsiz yolğa salmatti. Gärçä bäzi işlarda ämäldar bolmiğanliği üçün šziniŋ qolidin kälmisimu, «u adämlär maŋa işinip käptu, män ularğa heç bolmisa bir yol kšrsitip qoyuşum lazim» dätti. U adämlärni munasivätlik orunlarğa berişqa vä šziniŋ tonuş-bilişlirigä hävär qilip, ularni kütüvelişqa orunlaşturup qoyatti. Ötkür äpändim yänä başqilarniŋ tälivini asan rät qilalmatti. Uniŋ rät qilalmasliğimu yänä şu millätniŋ mänpiyitini kšzdä tutqanliğidin edi. 1984-jili bir küni u gezitta bir ärbapniŋ Täŋriteğini aq bayraqqa ohşitip yazğan äsärini oqup, şu küni keçiçä uhlalmaydu vä ätisi šziniŋ buniŋğa qarita «Män aq bayraq ämäs!» namliq bir şeir yazğinini eytidu. Lekin u şeirni salamätligi yahşi bolmay qelip, bir mäzgil tehi heç yärdä elan qilmiğan edi. Şu künlärdä Şinҗaŋ universitetiniŋ oquğuçi-studentliri kelip, Ötkür äpändini 1984-jili 9-dekabr' küni student-yaşlar härikiti paaliyitini hatiriläşkä täklip qilidu. Äpändim šziniŋ däm siqiliş kesiliniŋ qozğilip qalğiniğa qarimay, yaşlarniŋ tälivini yärdä qoymay, sorunğa barmaqçi bolidu. Män qizim Roşängä dadisiğa hämra bolup berişi keräkligini eyttim. Şuniŋ bilän Ötkür äpändi şu künki sorunda äşu «Män aq bayraq ämäs!» degän şeirini tunҗa qetim oquğan edi. Keyin bizmu uni televizordin kšrduq. U şeirni şunçilik hayaҗan bilän oquptu. Sorundiki oquğuçi-studentlarmu ariliqta näççä qetim çavaklar yaŋritip, şeir oqulup bolğandin keyin orunliridin turuşup qayta çavaklar bilän ularmu hayaҗanliğini bildürüşüptu. Öygä qaytip kälgändin keyinmu Ötkür äpändi bu sorunniŋ hayatidiki äŋ untulmas bir sorun bolğanliğini eytip bärgändi.

Ötkür äpändim vapat bolğandin keyin çät äldiki uruq-tuqqanlirimiz vä tonuş-bilişlärniŋ yätküzgän uçurliriğa asasän çät äldiki bir qisim uyğurşunas tätqiqatçilarniŋ Ötkür äpändimniŋ äsärlirini tärҗimä qilip vä äsärlär üstidä tätqiqat elip berivatqanliğidin hävär taptuq. Mäsilän, amerikiliq tätqiqatçi Djon Rodelson šziniŋ Şinҗaŋ toğrisidiki «Bostanliq kimliki» namliq kitavida Abdurehim Ötkürni uyğur ädiplirigä väkil qilip, uniŋ tärҗimihali vä äsärlirini oqurmänlärgä sunğan. 1994-jili Avstraliyadiki Griffes universitetiniŋ professori Golin Makkeras vätängä kälgän vaqtida Ötkür äpändim bilän hämsšhbättä bolup, u adäm qaytip barğandin keyin šz kitavida «İz» şeirini inglizçiğa tärҗimä qilğan vä «İz» romaniniŋ mäzmunini qisqiçä bayan qilğan. Türkiya Gazi universitetiniŋ professori Һuliya Kasapoğlu Çäŋgäl doktorluq dissertatsiyasini A.Ötkürniŋ äsärliri toğrisidiki tätqiqati bilän yaqliğan. Bu gšzäl hanim «Abdurehim Ötkür şeirliri» namliq kitap» (2000-j) vä «Abdurehim Ötkür şeirliridiki hüriyät vä mujdilä» (1998-j), «Uyğur şairi Abdurehim Tiläşov (Ötkür)» (2002-j.) vä başqimu maqalilarni häliqara jurnallarda elan qilip vä konferentsiyalärdä doklad oquptu.

Män päqät Ötkür äpändiniŋ bizgä qaldurup kätkän esil päzilätliri üstidila šzäm guva bolğan bäzi işlarni bayan qilip šttüm. Ötkür äpändim bizgä maddiy bayliq qaldurup kätmidi, ailimizdikilärgä bir uluq ata boluşniŋ ülgisini tikläp berip kätti. Keyinki izbasarlarğa uyğur yeqinqi zaman ädäbiyatidiki bir qisim nämunä-abidilärni qaldurup kätti. Uniŋ moşu abidiliri — bizniŋ mäŋgülük bayliğimiz.

Abdurehim Ötkür

İli suliri

Çüşsä yadimğa İli suliri

Kšz yaşlirimdin qaynar bulaqlar,

Yätsä qulaqqa ahu-muŋliri,

Kšz yaşlirimdin qaynar bulaqlar…

Qeni, u seniŋ azat yärliriŋ?

«Hanläylun» eytqan mäğrur ärliriŋ?

Qumğa siŋdimu qanu-tärliriŋ,

Kšz yaşlirimdin qaynar bulaqlar…

Qeni, koçaŋdin tolğinip ahşam

Ötkändä eytqan «Ävrişim» nahşam?

Şuni äslisäm härbir sähär-şam,

Kšz yaşlirimdin qaynar bulaqlar…

Qeni, Rizvangül kšksidin aqqan,

Qaşniŋ süyidäk şoh, pakizä qan?

Qeni, şu qanlar, җäŋgivar dastan

Kšz yaşlirimdin qaynar bulaqlar…

Malihay qirliğan jigitlär qeni?

Qeni, alqişqa kšmülgän Ğeni?

Şumedi älniŋ çaŋqap kütkini,

Kšz yaşlirimdin qaynar bulaqlar…

Qerip qaptimu Ğenikam batur,

Һelitinla-hä şunçilik baldur?

Һäy, säba teziräk bir häbär kältür,

Kšz yaşlirimdin qaynar bulaqlar…

Tinimsiz Sayram çayqalmamdekin,

Tälkidin tuman tarqalmamdekin,

Nilqa atliri çapalmamdekän?

Kšz yaşlirimdin qaynar bulaqlar…

Nilqa etiğa yoqmekän taqa,

Mäylimu şunçä jirtilsa yaqa,

Zumrät kšlümni bulğidi paqa,

Kšz yaşlirimdin qaynar bulaqlar…

Atlar düküräp, miltiq avazi,

Ästin çiqtimu bürküt pärvazi?

Yoqini şehitqa dä, šlgän ğazi?

Kšz yaşlirimdin qaynar bulaqlar…

İli suliri dolqunliriŋni,

Hoymu seğindim uçqunliriŋni,

Qaçan aŋlarmän şoh ünliriŋni?

Kšz yaşlirimdin qaynar bulaqlar…

İli suliri taş yänä, biraq,

Manas kšvrügi bolmiğay tosaq.

Yätmisä ändi bu aççiq savaq,

z yaşlirimdin qaynar bulaqlar…

 1949-jil, yanvar'.Ürümçi.

Bälüşüş

1 izahät

  1. Abdurehim Ötkür — Uyğur hälqiniŋ mäşhur namayändisi,u šz hälqiniŋ muŋ-zari bilän yaşiğan, milliy täğdirimizniŋ eğir jükini qorqmay šz mürisigä artqan daŋliq şähs. Milliy ideya vä häqiqät – şairniŋ ängüştäsi, yariliş eqidisidur.

Javap qalduruŋ