Nädisän, meniŋ baliliğim

2
1 040 ret oqıldı

Käçki ğizadin keyin talağa çiqip, därvaza sirtidiki bäldiŋdä biraz oltirip kirişkä adätlinip qaptimän. Bügünmu şu aditim boyiçä yänä bäldiŋdä oltirimän. Kün ugisiğa patqan bolsimu, ätrap tehi yoruq. Koçida maŋlay hoşnam Davutniŋ nävriliri «Mškü-mšküläŋ» oynaşmaqta. Ularniŋ otturançisi üzini qoli bilän yepip, tätür qarap turdidä, qalğan üçi bir-biri bilän sivirlişip, yan-yaqqa mšküş üçün ketişti. Birazdin keyin «Tepivaldim, sän yeŋildiŋ» däp hoşal vaqiriğan avazlar aŋlandi. Oyun kšz bağlanğiçä davamlaşti.

Män bolsam äynä şu gšdäklärniŋ oyunini tamaşä qilip oltirip, šzämniŋ baliliq çeğimni izdäp, hiyal deŋizida üzüp ketiptimän…

Mana män mälimizniŋ topiliq koçilirida jürimän. Aq saqalliri šzlirigä bäkmu yaraşqan atilar eşäklärgä minivelip, nälärgidu ketip baridu. Laŋqa sirtidiki bäldiŋdä oltirip: «Balam, tonumidimğu, sän kimniŋ balisi, nägä maŋdiŋ?», degän soalini qoyup oltiridiğan momilarni kšrdüm. Dohmuşta äpkäçni mürisigä selip, su elip qaytqan anam hoşnilar bilän paraŋ qilip turidu. Ätigändä eşigini toqup, qeri qariyağaçqa bağlap qoyup, bäldiŋdä oltarğan bovamni kšrüvatimän. Ahmolla bovamniŋ almiliq beğidiki moşu künlärgiçä tämi eğizimda qalğan qizil almisi pişip yärgä tškülüp ketiptu. Quliğimğa yan hoşnimiz Sulayman akiniŋ tšmürçi dukinidin ätigändin yerim tüngiçä aŋlinip turidiğan bazğan sadasi, çoŋ koça boyiğa җaylaşqan Ablekim bovayniŋ kona tügminidin bir hil gürüldäp aylinivatqan tügmän teşiniŋ üni, koça-koçida välläy, җaŋza, oşuq oynavatqan balilarniŋ vaqiraşliri, külkiliri yeqinla җaydin aŋlanğandäk boldi.

— Һay Abdurehim, hay Mämät, käç pattiğu, nädä jürisilär?

— Nurşidin, Şämşidin, tamiğiŋlar sovup kättiğu!

— Һay Tuyğun, tağil kala padidin qaytmaptu, tepip kälsäŋçu?

Käç patqannimu säzmäy, oyunğa kirişip kätkän balilirini çaqirivatqan anilirimizniŋ üni. Päqät şuniŋdin keyinla asta-asta šylirimizgä tarqaymiz. Apamniŋ qurutqan pomidor qeqini çepip, kšmüqonaq qoşup ätkän äҗayip meyizlik suyuqaşni içimiz. Dadam bilän apam җoza üstidä paraŋğa çüşidu.

– Razi akamniŋ eytişiğa qariğanda, biyil aşliq yahşi bolidekän, ubdan başaq tutti däydu.

– Sali akam yeqinda Moskvağa kšrgäzmigä maŋidekän, zvenosi nahiyä boyiçä äpiyün gaҗiŋini äŋ kšp štküzüptu.

Käldi-kätti paraŋlar bilän vaqitmu bir yärlärgä bardi. Dadam qolidiki җarahätkä dorilirini yeqip taŋdi vä ätä sähärdä Sarišzäkkä berip, Hitaydin štkän ikki ailini kšçirip elip kelidiğanliğini eyttidä, yetip qaldi.

Uruşniŋ tügiginigä 20 jildäk vaqit štsimu, dadamniŋ uruşta alğan җarahätliri sällimaza saqiyip kätmigändi. Bolupmu, düşmän oqi çeqip taşliğan qolidin şu künlärdä inçikä ustihan parçiliri teridin çiqip qalatti. Uruş adämlärgä salğan tän vä qälb yarisi helä zamanlarğiçä saqaymaydiğan ohşaydu!

Mänmu yattim. Nemişkidu, uyqum kälmäyvatidu. Koçidin nahşa avazi aŋlandi.

Män tuğulup šskän yärlär

Qizilgüldäk bağlar qaldi.

Egiz-egiz qoş çirayliq

Yaqut taştäk tağlar qaldi.

Buğa maral pada-pada

Oynap jürgän saylar qaldi.

Tağ bağrida säkräp oynap,

Qoza-tayçaq otlap qaldi…

Koçini çaŋ kältürüp nahşa eytip štüvatqanlar – Meҗit, Һasan vä İsqaq akilar. Bolupmu, Meҗit bilän Һasan akilarniŋ üni bäkmu җaraŋliq aŋlinatti. Bu jigitlär qaç-qaç jilliri bir top ağiniliri bilän çegara atlap štüp kelidudä, bizniŋ mähällilik bolup qalidu. U jillarda yezimizda u qattin štkän nurğun aililär oltirişliq bolup qalğandi. Şularniŋ biri – bizgä hoşna bolup kälgän Sulayman akiniŋ ailisi.

Sulayman aka qoli gül usta edi. Tšmürçi dukini bolidiğan. Meniŋ kšp vaqtim tamliri kšmür isida qarayğan äşu dukanda štätti. Sulayman aka maŋa päçniŋ kšrügini besişni tapşuratti. Özi bolsa, qiziğan tšmürni sändal üstigä qoyup, bazğan bilän härhil şäkilgä kältürätti. Birazdin keyin täyyar taqilar, piçaq-çänçäzilär, lahşigirlär soğ suda tavlinattidä, täyyar  buyum  bolup çiqatti. Buniŋ hämmisini mänmu yasap kšrmäkçi bolattim. Sulayman aka, «Balam, qarap üginivär, oğul baliğa qiriq türlük hünär azliq qilidu», däydiğan. Asta-asta maŋimu äs qetilip, šzämçä qäläydin, tšmürlärdin bir närsilärni yasaydiğan boldum. Buniŋ hämmisi — tšmürçi dukinidin alğan tälimimniŋ nätiҗisi edi.

Nahşilarniŋ üni asta-asta besilip, jiraqtin näy avazi aŋlanmaqta. Bu Tudahunkam. U äsli qäşqärlik, umu täğdir täqäzasi bilän çegaridin štüp, bizniŋ jutluq bolup qalğan. Eğizida ilimi bar üçünmu, uni «Qari» däp atişatti. Jut çoŋliri kelişip, Tudahunkamni meniŋ çoŋ momam Remhanniŋ qizi Җanigüldämgä qetip qoyidu. Ularniŋ ikki eğizliq tam šyi bolidiğan. Män pat-patla şu šygä kirivalattim. Tudahunkam meni kšrüşi bilänla, «Һäy, sän meni yänä näy çelip bär däp kirdiŋä», däp illiq külüp qoyattidä, torustiki limlar arisiğa tiqip qoyğan näyni elip çelişqa başlatti. Nemişkidu, maŋa näyniŋ avazi äҗayip muŋluq, sirliq aŋlinatti. Bu muŋniŋ u qatta qalğan ana jutini, ata-anisini, dost-yaränlirini seğiniş muŋi ekänligini män päqät çoŋ bolğandila çüşändim.

Yättä yaşqa ändila tolğan vaqtim.

Yezimizdiki klubniŋ aldiğa intayin nurğun adämlär jiğilip kätti. Nurğunliri yoçun, kiyimlirimu šzgiçä. Bir çağda üstigä çoğdäk giläm yepilğan at kältürüldidä, uniŋ tizginini beşiğa dšpä kiygän, çirayliq burut qoyğan kişigä tutquzuşti. U kişi çaqqanliq bilän atniŋ üstigä irğip mindidä, mäliniŋ topiliq koçilirini bir aylinip çepip käldi. Yeza hälqi, mehmanlar bu kişigä alqişlirini yağdurmaqta edi. Һämminiŋ şunçä alqişiğa erişkän kişi — jutdişimiz Һezim ata İskändärovniŋ atmiş yaşliq toyiğa kälgän ataqliq qazaq yazğuçisi Säbit Muqanov ekän. U çağda moşu vaqiälärniŋ guvaçisi bolsammu, u kişiniŋ kim ekänligini bilmigändim.

Yaz künliriniŋ biridä mälimizgä «Uyğur teatri oyun qoyup käptu», degän huş hävär taraldi. Käç petişi bilän pütkül yeza hälqi, huddi mäyrämgä maŋğandäk, klubqa qarap bät alidu. Mänmu dadam-apamni ägişip oyunğa kirip kättim. Zalda jiŋnä sançiğidäk җay yoq. Sähnä tšvinidiki boş orunğa sazändilär orunlişiptu. İnçikä tayaq tutqan kişi qolini şiltişi bilänla saz çelindi. Sähnä eçilip, jigit vä qizniŋ şoh külkisi aŋlandi. İkkisi keläçäk armanliri häqqidä sšhbätläşmäktä. Zalda şunçilik tiniçliq orniğanki, hätta akterlarniŋ tiniği aŋlinatti. Oyun davamlişivatidu. Bir vaqitta sähnigä üz-kšzi qan, boyunliriğa koyza kiygüzülgän qiz vä jigitni elip çiqişti. Bäzilär «Һazir tonurğa kšydürgidäk», – desä, birliri, «yaq,  darğa asidekän», deyişätti.

Män bu sšzlärni aŋlap, qorqqinimdin orunduqlar arisiğa çšküp oltirivaldim. Tamaşibinlarniŋ birliri kšz yaş qilivatsa, birliri eğir «uh» tartişmaqta. Bu meniŋ baliliq vaqtimda birinçi qetim kšrgän «Anarhan» spektakli edi.  U çağda sähnidiki boluvatqan vaqiälärni häqiqiy ämäliyat däp oylaptimänkän.

Yänä şu hiyallar meni yetiläp, çoŋ koçiniŋ kün çiqiş täripidä ikki qur šsüp, mälimizgä alaytänla sšlät berip turidiğan qeri qariyağaçlarniŋ sayisiğa elip käldi…

Bu qariyağaçlar jut bärpa bolğandin tartip šsüvatqanmekin däymän. Sävävi,  ularniŋ ğolliri şunçilik yoğan ediki, üç-tšrtimizniŋ ğuliçi aran yetätti. Ätigändin kün patqiçä uniŋ astiğa kün nuri çüşmigäçkä, u җayda bovilirimiz tügimäs-pütmäs paraŋlarğa çüşätti, ändi bizgä ohşaş oyun baliliri üçün tepilmas җay edi. Bir küni qäyärdindu güküräp zänҗir tapanliq traktorlar yetip keliştidä, qeri qariyağaç ğolliriğa trosslarni bağlap, qomirişqa başlidi. Uzun jillar moşu yärdä šsüp, yiltiz tartqan qariyağaçlar başta çiŋ tursimu, zänҗir tapanlarniŋ yärni morlap, küçäp tartişiğa bärdaşliq berälmäy, eğir hürsüngän halda ğulaşqa başlidi. Şu çağda yär betigä yiltizliri çoqçarap çiqip qalğan qeri qariyağaçlar yatqan boyi «Bizdä şunçä nemä guna?», däp iŋriğandäk bilingändi maŋa. Bir häptä içidä julunğan qeri qariyağaçlarniŋ orni tüzlinip, orniğa zilva boyluq teräklär oltarğuzuldi. Ular qançimu şaharap, asman-peläk bolup šssimu, qeri qariyağaçlar bärgän sayini härgizmu berälmidi.

Män yänila hiyallar ilkidä…

Maŋa qäyärdindu yeŋila pişqan tonur neniniŋ hidi kälgändäk boldi…

U çağlarda nan yeqilivatqan tonur beşiğa štkän-käçkän jiğilip ketidiğan. Sävävi, «İssiq nanğa eğiz tegiŋlar», däp tonur beşidiki anilar çaqirivalatti. Hoşnilarğa birdin toğaç kirgüzüşni untumatti.

…Bäldiŋdä helä uzaq  oltirip qalğan ohşaymän. Tağdin urğan salqin şamal tenimni şürkändürdi. Öygä kirdimdä, kiyim ilğuçtiki šzi konirap kätsimu issiğini yoqatmiğan dadamniŋ kona җugisini yepinip, qaytidin talağa çiqtim.

Mälä içi җim-җit. Bazğan sadasimu besilğandäk. Kona tügmänmu tohtiğan ohşaydu. Käçkiçä işlitip, keçisi qoyuvetidiğan, kona šylärniŋ, qoralarniŋ buzulğan tamlirini dalda qilip yatidiğan eşäklärmu kšrünmäydu. Vaqirap, külüşüp oynavatqan balilarniŋ ünimu aŋlanmaydu.

Bularniŋ hämmisi meniŋ baliliğim bilän kälmästä qalğandäk bilindi maŋa. Päqät kiçik vaqtimda qiş künliri taladin muzlap kirip yepinip yetivalidiğan dadamniŋ kona җugisiniŋ issiğila män bilän qalğan ohşaydu…

Һasil ABDRİMOV.

Avat yezisi, Uyğur nahiyäsi.

Bälüşüş

2 İzahät

  1. İntayin yahşi yeziliptu. Muällipniŋ yeşi atmiştin aşqan boluşi keräk. Burun gezit sähipiliridä uçrimiğan isim. Avatliq Adbrimovlarniğu daŋliq «GAİ» Näsä aka rämitiniŋ tuqqanliri boluş keräk däp oylaymän. Turğan Tohtämovniŋ äsärlirini intayin yahşi bilidiğanliğidin däräk berip turidu. Tili ravan, oquşqa yenik, mänasi štkür äsär boptu. Mukapatqa layiq, däp oylaymän.

  2. «Talantliq adəm həmmə yaqtin talantliq»,- dəp bekar eytilmiğan, Һasilat akam talantliq rəssam ,bizgə siziş,əmgək pənliridin dəris bərgən.Məhəllimizdiki nurğunliğan šy,məhkimilərdə bu akimizniŋ qol tamğisi bar.Juquridiki hekayə juquri maharət bilən yezilğan,çoŋqur,štkür mənaliq.İsmi atalğan kişilərniŋ kšpçiligini šzəmmu bilgəçkimu,çoŋqur təsirat aldim.

Javap qalduruŋ