Lutpulla Mutällipniŋ teatrçiliğimizdiki orni

0
658 ret oqıldı

Lutpulla Mutällip hazirqi zaman uyğur ädäbiyatiniŋ mäşhur väkilliriniŋ biri. U hayatida küçlük iştiyaq bilän ädäbiyat-sän°ät iҗadiyitigä kirişip, «Bu meniŋ yaş ğunçä gülüm eçilatti», «Biz Şinҗaŋ oğul-qizliri», «May küräşçan ay», «Yaşliq, ügän», «Jillarğa җavap», «Täsiratim», «Şair toğrisida muväşşäh», «Hiyalçan tiläk» qatarliq şeirliri häm «Muhäbbät vä näprät» namliq dastani, «Uniŋ kälgüsi zor häm parlaq», «Äҗäl hoduquşida» qatarliq fel'etonliri, «Rus hälqiniŋ sadiq oğli Puşkin» qatarliq maqaliliri bilän hazirqi zaman ädäbiyatiniŋ täräqqiyatiğa, şundaqla teatrçiliğimizğa zor tšhpilärni qoşqan ädip.

Lutpulla Mutällipniŋ iҗadiyitidä şeir nisbätän zor salmaqni egilisimu, amma teatr iҗadiyitimu muäyyän qimmätkä egä. Mol häm җoşqun teatrçiliq paaliyiti uniŋ istedatliq teatrşunas ekänligini ispatlaydu. U teatrçiliq paaliyitidä häm näzäriyä tätqiqati, häm stsenariy iҗadiyiti, häm sähniläştürüş, akterluq bilän şuğullinip, kšpqirliq talantini namayiş qilğan. U Ürümçi vä Aqsuda hizmät qilğan bäş jil davamida «Teatrniŋ kelip çiqişi vä rivaҗliniş tarihi», «Sän°ätkä muhäbbät» qatarliq maqalilarni, «Çinmodän», «Çimängül», «Borandin keyinki aptap», «Küräş qizi», «Samsaq akaŋ qaynaydu», «Tahir — Zohra» qatarliq opera-dramilarni yazğan. U bu äsärlärni äyni dävir realliğini küzitiş, tählil qiliş asasida vuҗutqa kältürüp, bularğa roşän dävir puriğini siŋdürgän.

Äyni çağda Lutpulla Mutällip şeiriyät iҗadiyitidin başqa, yänä teatrdin ibarät bu yaş, ammiviyliği küçlük sän°ät şäklini iҗadiyät ob°ekti qilip, uniŋ näzäriyäliri vä iҗadiyät uslubi bilän tonuşqan. Teatrniŋ kelip çiqişi vä qaidilirini qetirqinip ügängän. Şuŋa u «Şinҗaŋ gezitida» işlävatqinida ädäbiyat-sän°ätni yetäkläş tüsini alğan birqatar ilmiy, näzäriyäviy maqalilarni elan qildurğan. Ularniŋ içidiki «Teatrniŋ kelip çiqişi vä rivaҗliniş tarihi» namliq maqalisida teatrniŋ kelip çiqişi üçün hazirlanğan zimin, teatrniŋ rivaҗlinişida yazğuçilarniŋ tutqan orni, teatrçiliqniŋ hazirqi pällisi, degän mäzmunlar häqqidä dadil pikir jürgüzüp, җämiyättä yeŋiliq süpitidä mäydanğa kälgän teatrşunasliq sän°iti üçün yšniliş, usul kšrsitip bärgän.

Teatrşunasliq näzäriyäsini puhta egiligän Lutpulla Mutällip šz iҗadiyitidä äyni dävir realliği üçün muhim däp qaralğan bilim-märipät egiläş, çin muhäbbätkä bolğan sadiqliq, җahilliq-nadanliqtin qutuluş qatarliq muhim mavzularni tallavelip, teatr iҗadiyitigä dadil qädäm qoyğan. Materiallardin mälum boluşiçä, äyni jilliri Lutpulla Mutällip šzi yazğan opera-dramilarni asasän sähniläştürgän vä šzi rejisserliq qilip, šzi baş rol'ni oyniğan. Uniŋ bu paaliyätliri şu çağlarda häliq arisida küçlük täsir qozğap, ularniŋ ideya – aŋ җähättin yüksilişigä türtkä bolğan. U bu opera-dramilarni iҗat qilişta uyğur häliq eğiz ädäbiyati, äl içi sän°iti vä klassik sän°ät äŋgüştäliridin iҗadiy yosunda paydilanğan.

Lutpulla Mutällipniŋ «Samsaq akaŋ qaynaydu» namliq dramisi — uniŋ teatr iҗadiyitidiki tipik äsärlärniŋ biri. Äyni vaqitta Şinҗaŋda ilğar demokratik zatlarniŋ başlamçiliğida mädäniy aqartiş işliri vä demokratik vätänpärvärlik paaliyätliri qanat yayğan edi. Addiy häliq bolsa, җahalättin, nadanliqtin qutuluşqa intizar edi. Lutpulla Mutällip «Samsaq akaŋ qaynaydu» namliq dramini moşundaq bir tipik dävir muhitini arqa kšrünüş qilip yezip çiqqan. Lutpulla Mutällip bu dramida Samsaq, Muhämmät, Märiyäm, Zorihan, Miҗit qatarliq personajlar obrizini yaritip, ilim-pänni yaqlaydiğan täräqqiypärvär insanlar bilän kona küçlär otturisida yüz bärgän ziddiyät-toqunuşlarni eçip bärgän. Җümlidin pänniŋ küçigä häqiqiy işängän Samsaqniŋ pärzändiniŋ toyida hoşalliğini basalmay «Qaynap oyniğanliği» kšrsitilgän. Bu yärdiki «qaynaş» Samsaqniŋ çin jürigidin orğup çiqqan hoşalliq, ümüt, tälpünüşidin deräk beridu. Mundaqçä eytqanda, bu dramida Samsaq obrizi arqiliq häliqni oyğitiş, tärbiyiläş mähsät qilinğan.

Lutpulla Mutällipniŋ pütkül teatrçiliq paaliyitigä näzär salğanda, mundaq hulasigä keliş mümkin: Lutpulla Mutällip yaş, istedatliq teatr hadimi, u hazirqi zaman uyğur teatrşunasliğiniŋ başlamçiliriniŋ biri. Uniŋ teatrçiliq paaliyitidä kişini häyran qaldurğidäk mol, ähmiyätlik häm küçlük җälipkarliqqa egä opera-dramilarni iҗat qilip, muvappäqiyätlik sähniläştüräligänligi, uniŋ yüksäk bädiiy istedatqa, sän°ät talantiğa egä ekänligini namayän qilipla qalmay, uniŋ yänä tirişçan, sän°ätsšyär, ğayilik jigit ekänligini ispatlaydu. U HH äsirniŋ 40-jilliridiki äl içini nadanliq, qaşşaqliq qapliğan, muräkkäp iҗtimaiy väziyättä şeiriyät bilän billä җanliq, täsirçan sän°ät şäkli bolğan teatrçiliqni šziniŋ hainlarni sšküş, feodal bäg-tšrilärniŋ zoravanlarçä qilmişlirini eçip taşlaş, häliqni җäŋgivar roh bilän tärbiyiläş, ularğa ilham-mädät beriş, nadanliqqa, hurapatliqqa qarşi turuş, ilim-märipätni täşäbbus qiliş, çin muhäbbätkä sadiq boluş, ata-anilarğa vapadarliq kšrsitiş qatarliq pikir-qaraşlirini tarqitiştiki iҗadiyät vasitisi qilip talliğan.Teatr iҗadiyitidä uyğur häliq dastanliri vä uyğur «On ikki muqami» küyliridin ünümlük paydilinip, hazirqi zaman uyğur teatrşunasliğiniŋ şäkillinişigä zor tšhpä qoşqan. Şuŋlaşqa uni hazirqi zaman uyğur teatrşunasliğiniŋ başlamçisi däp işäşlik eytalaymiz.

Mävҗüdä MÄMTİMİN.(ŞUAR).

Bälüşüş

Javap qalduruŋ