Meniŋ qälbim – juŋuzlanğan qurğuydäk

0
826 ret oqıldı

Tonulğan şair, Qazaqstan häliq yazğuçisi Oljas Suleymenov biyil 80 yaşqa tolidu. İstedatliq şairniŋ birinçi şeirlar vä poemilar toplimi 1961-jili «Arğimaqlar» nami bilän näşir qilindi. Uniŋdin keyin «Aptapliq keçilär», «Tün-parijliq ayal», «Huşvaq taŋ», «Maymun jili», «Tallanma lirikilar», «Topiliq kitap», «Çüş mäzgilidä qaytilaş», «Һär küni sähär», «Dügläk yultuz», «Otniŋ transformatsiyalinişi», «Qirğaqlar eniqlimisi», «Az i Ya», «Hätlär tili», «Huda täbässümi», «Tarihqiçä bolğan türkiylär» namliq kitapliri näşir qilinğan.

Dšlät vä җämiyät ärbabi, Oljas Omar oğliniŋ iҗadiyiti duniyaniŋ kšpligän tilliriğa tärҗimä qilinğan.

Baliliq, bağlar, qähär…

Һä, män säkkiz yaşta edim bälki,

Baliliq, yaz, jiraqtiki arqa säp.

Kiçik šy, at harvularniŋ taraq-turuği,

Tinҗiqliq bağlarni topiğa  qoyğan dümläp.

Һoylimizdiki huşhoy ayalni,

Pätir iҗariçi dätti bovam.

Mäŋzim qiziratti kšrgändä uni,

Yaq, män säkkiz yaşta edim tamam.

Män külättim, u äylisä täbässüm,

Män sšzlättim, sšhbät başlanmastin.

Östäŋdä şu ayal juyunuvatqanda män,

Bäŋvaş balilarni qoğlattim çättin.

 

Һämmisi burun bolğan,

biraq hazir äslidim:

Tün, saman bilän tam soqqan šy.

Ay yoruği çüşkän derizä yenidin,

Ğodur tamğa turdum yšlinip.

U uruştin kälgändä qaytip –

män buni çüşinättim,

Ayal uniŋ bilän quçaqlişatti.

Qarğiş täkkür, ayalni   qolida kštirivelip,

Lävlirigä qenip-qenip sšyätti.

Bilmättim, qollirim titiräydu neçün,

Deriziniŋ sirtida җim-җit, qaraŋğu,

Öksüş vä piçirlaş…

Şu päyttä tutalmay šzämni,

Derizä täräpkä män taşni atqanğu.

Biri çiqti jügrigän halda:

Sänmu? –

Män uniŋ kšzigä baqtim,

Çüşäkäp qalğandäk käldi vaqiriğum,

Şu çağda mäҗruh qiyapitimdä eyttim:

Anaŋğa ohşaş barğinä neri…

Ayal uni iştirip: – Kätkin,

Bu Nasir bovayniŋ nävrisi, – dedi.

Yumşaq bağriğa meni häm quçti:

Ah, meniŋ ahmaq kiçik dostum…

Män qaçtim,  җim yetivaldim çiqip šgüzgä,konirap kätkän giläm üstidä,

bir keçidä çoŋ boluşqa barmekin çarä!..

Küçlük bolsam!…Şu çağda

Uyatliqni qayturar edim.

…Baliliq, yaq, untulmidi,

Mäyli štüvärsun vaqitmu.

Bäzidä sän bilän maŋa häm qiyin,

Hoşnamniŋ balisi marap qarisa bizgä,

käçürmäs baliliq intizarliği bilän.

Yšlinip turidu appaq tamğa u,

Bäŋvaş, ğäzäpkä tolğan qara kšzdä.

Baliliğini, bağlirini, qähirini,

Däsläpki qizğiniş bilän berär u saŋa.

1960-j.

***

Däsläpki çšçäklirim yadiŋdimu, meniŋ änsiz anam?

…Küz päslidä qaptu bäŋvaş bala – şundaq bolğedi.

«Baliğa kitap oqutuŋ» dedi

saŋa mäktäptä haman.

Esiŋdimu, däsläpki kitapni elip kälginiŋ?

Başlandi.İşik aldi bäldiŋdä oltirip saatlap,

Quçiğiŋda jip-jiŋnä, qoluŋda noğuç.

Män tirişimän oquşqa. Däm elişqa dostlirim,

Kšllärgä kätti, tağlarni atlap…

Anam üç kün oltardi işik aldida,

Siŋillirimniŋ kiyimini tikip\ tamaq berip, uhlitip.

Çävändazlar häqqidä oqudum boğumğa bšlüp,

Dimiğimda, keyin ün selip –

Yaŋriğan avazim çšçäktiki qoŋğuraq.

… Jil štüp yastuq astiğa fonarni tiqip,

Qelin yotqanğa yattim pürkinip.

Kitap täkçisidiki hämmini oqudum –  şeirlarni, hätta luğätni.

«Kapitalni» oqup yatsam tutivaldibir küni anam.

Kitaplar deŋizida üzdüm,

Anam häs-hästä: «Vay-yäy,

Şunçä oquğan bolamdu!

Kšzliriŋ kitaptin qimmätqu!».

Äsligin, äzizim, qädirdan anam, –

Çoŋ boldi, çoŋ boldi

seniŋ  sšz uqar vä tärsa balaŋ.

1960-j.

Asqaq qulan

Yättisu dalasida yavayi atlar,

Vadilarda yayrap,

Qorğanlarda päyda.

Şamallar bulutlarni

kälgändäk haydap,

İ-i-i,

Kişnişidu kšŋülliri şäyda.

 

Quyaşniŋ käynidin ägişip kätsä,

Tuyaqlar sadasi җoşqun şu qädär.

Tuyaqlardin uçqunlar yenip,

Qara särkä qiyğitar hämmidin bättär.

İ-i-i,

Tomurlirida qaynaydu qeni.

Җut vaqtida padini qalğan saqlap,

Qara särkä,

Putidin mäyip bolğanğu җäŋdä.

Qeri äqildar,

Aҗizliqni yoşurup,

Qulanlarni başlaydu suğa.

Qorğan üstidä turup,

Küzitär padini äynä.

Atlarğa Qur°an bilän içkändäk qäsäm,

Mäŋgülük sadaqät ähdini berip.

Qädimi qisqa,

Sadasi üzük,

Särkä käynidä yaylilar tümän.

Tärgä çšmüp bir-birin qisip,

Asqaqniŋ aldiğa štmäydu heçkim –

Bu qanun.

Çšplär çäylinip,

Kšllär bulğinar,

Däsläpki qädämni suğa taşlidi asqaq.

Kšzliri nimҗan,

Su içidu

Asqaq putini ayap kštirip basqan.

Pada җim boldi.

Qorqunuç qozğar dimaqqa   urulğan puraq.

Bšriniŋ hidi kelär jiraqtin jiraq.

İçivär! Änsirimä.

Pada küzättä.

Aq kšvüklär – sütniŋ misali.

Yavayi, häq.

Biraq urmaydu tuyaq.

Teriniŋ qetida qatiraydu sezim,

Salimän җäŋ üçün qulanlarğa jügän,

Üginip ulardin parasätni häm.

Tiniçlandi u,

Qirğaqqa çiqip.

Bir silkinip, maŋdi dšŋ taman,

İntildi atlar,

İşänmigiŋ täs,

Һasildur dolqunlar qaynimi.

Dala däriyaliri kätmäktä qurup,

Usluqni qanduruş niyiti.

Kişnäydu, çaŋqiğan yavayi atlar,

Täntäkniŋ süyini toymastin içip.

1963 -j.

Ayriliş

Qara bürküt qanat yayğanda dala üstidin,

Tayçaqniŋ beliğa mäŋzimni yaqtim.

Uniŋ burni qiçişti şivaq hididin,

Sağuç tüslük käçtä tolun ay goya yalqun.

Qayaqtindur sada kelidu,

Qara tulpar tuyaqliridin.

Meni ular untuptu,

Eçindim vä ränҗidim.

Pähäs bol, meniŋ qäysärim,

Yollarda hätär kšp.

O, şu çağda kšz yeşim,

Yardäm bärmäs, käçürgin…

***

Çšl-җäzirä üstidä qurğuylar tänha,

Çšl-җäzirä üstidä bürkütlär qaptu häm qetip.

Çšl-җäzirä üstidä qaynaq  aptivi –

İnsan işänçisiniŋ bir hil obrizi.

Hada taşlarğa barimän,

Qedim adämlärdäk hänҗärni elip.

Özämçä piçirlap taşni sizimän.

O, Quyaş meni käçürgin,

Bälki bolmas gäpni piçirlap qoydum.

Çšl aŋlisunçu

Sap-seriq yatqan.

Andinçu?

Andinçu?

Җim-җitliqni yoşurar şavqun.

Sän meni, qara tulpar, humpär deginä!

Mana şundaq tünlärdä,

Atlar ayiğini sundurar,

Çävändaz yaylisi bilän üzini sürtsä…

Çšl-җäzirä üstidä asman yeganä.

Tiniçlan, çävändaz. Tuğulmaqta ay.

Ah, şundaq salqinliq vä tiniçliq beğişlansa yänä.

Hoş, aman bol, sap-seriq çšl.

1963 -j.

Aqin Smetniŋ ahirqi sšzi

Azerbay aqinniŋ zilva qamätlik yaş ayalini Smet oğrilap kätti. Miş-mişlarğa qariğanda, ilgiri ular bir-birini yahşi kšrättekän. Ularni tutuvelişti. Ändi Azerbay ularniŋ täğdirini häl qilmaqçi.

Ağamça bilän bağlanğan Smetni qara šyniŋ aldiğa taşlidi. U qiynilip ornidin turdi. Һäs-häs boluvatqan Azerbay ağamçiniŋ ikki yeridin piçiği bilän kesivetivedi, ağamça çämbär şäklidä yärgä çüşti. Smet ağamçini puti bilän neri tepivätti.

Tärgä çšmgän atlar kişnigän, çüşkürgän halda qara šyniŋ ätrapidiki çšplärni yävatmaqta.

Smet saqip kätkän qollirini ugilap, qara šyniŋ işigigä näzär ağdurdidä, šziniŋ ahirqi nahşisini eytişqa başlidi.

Soğaq şamalda tiniq aqqan kšllärgä,

Eçinmidim.

Aç qalğanda qiyin iştin qaçmiğanğa,

Eçinmidim.

Yahşiliqni täŋ bšlüp, yamandin jiraq bolğinimğa

Eçinmidim.

Küyni sürkäp üzümgä oğriliq  qilsam käçtä,

Ätigändä juydum qar bilän,

Eçinmidim.

Җanan maŋa may bärmäs, atlanğanda säpärgä,

Eçinmidim.

Uzaq tündä dost häqqidä arman  ämälgä aşmisa,

Eçinmidim.

Oğlumni ärkilätmidim  bağrimğa besip,

Beşini siypap aliqinimda,

Eçinmidim.

Jügrük ekän deyişidu  buğilardäk bähitni,

Tulpar bilän qoğlap aŋa yätküsiz,

Eçinmidim.

Һärqandaq yollarda šlümgä  boldum duçar,

Qiŋğir hänҗärni tutqan,

Eçinmidim.

Birla närsigä eçinimän päqät,

Täğdirim täkrarlanmas yaŋlivaştin.

Män şuniŋğa eçinimän päqät,

ketimän üzlärni şamaldäk  illiq yälpüp,

ändi heç närsä bilän ağrimay,

intizarliqmu qaytilanmas ändi.

Birla närsigä eçinimän päqät,

Ahirqi uyqamni çimängä bšläp,

başqa gšzäl җananni bilmidim,

aqin Azerbayniŋ ayalidin bšläk.

Smet bu sšzlirini aldirimay, çiŋqalmay, bir hil näpästä ahaŋğa selip eytti. Uniŋ qäddi-qamiti qaraŋğuluq besivatqan keçidä tehimu yarqin kšrünätti.

Kündüzi u sät edi, uniŋ qamitigä päqätla avazi azliq qilatti.

Smet bilän uçraşqan çağlirimda uniŋ avazini heçqaçan aŋlimiğanliğimni äslidim…

Bosuğa işigi uştumtut eçilip, aq çaçliq, paka boyluq Azerbay qara šydin çiqip käldi.

Alibek, – däp çillidi u oğlini.

Mana män, ata.

İkki atni bär, ketivärsun.

Ata!…

Tiniçliq bilän ketivärsun.

Azerbayniŋ arqisidin, üzini yağliği bilän yapqan Bayan ğipla qilip çiqti. Smet atniŋ çulvurini tutup, Bayanni atqa oltarğuzdi. Bu Alibekniŋ tulpari edi. Uni minip, qaraŋğu dalada ularniŋ şäpisi jütti.

Ata! — Alibek šksüp jiğlimaqta.

Oğlum tiŋşa, silärmu qulaq seliŋlar. Smet ärkäkligi bilän meni uyatqa qaldurdi. Biraq şair Smet şair Azerbayniŋ şšhritini davamlaşturmaqta, –  dedi u.

Danişmän bovay qara šygä kirip kätti.

1975-j.

Qişlaqqa kšçüş aldida…

Sumbuldiki yultuz җilviläp, çaqniğan çağda,

Baytallar aq sütkä tolup-taşidu.

Qaqirilar säp tüzüp asmanda uçsa,

Ändişä sadasi yaŋrap qalidu.

Kšyünüp turimän ularğa,

Demäk, yaylaqtiki çimänlär sarğiyip kätti.

Qozğal, qipçaq…

Sumbuldiki yultuz

Meniŋ aliqinimda җilviläp, җan bärsun.

1962-j.

Çšldiki tün

Şäldäm yoq,

Һäyran qalarliq qolumda şäldäm yoq,

Äriksiz soğaq qumlarda,

Şäldäm yoq.

Ugitilğan taşlarniŋ dolqunliridäk,

Tiniqqan,

Saatlardäk,

Yerim keçilik ay qähiridin   azapta qelip,

Yänä şäldäm yoq.

Saksaul ustihandäk aqirip ketip,

Çeqiraydu

Däp, – Şäldäm yoq.

Sidam yoruq

Çšl gävdisini aşkarilavetip,

Çaşqanmu yoq.

Adäm usluğini qandurar barhandiki,

Tamçä-tamçä şäldäm yoq.

Ay sovuydu,

Şäriqtä qizğuç şäpäqlärdin,

Quyaş etilmaqçi…

Tänha adämniŋ üzidiki şäldämdäk tärni içmäk üçün.

1962-j.

Ural däriyasi qirğiğida yaridar bolğan Mahambetniŋ   äҗäl aldidiki ahirqi  oyliri    

Һäyranmän: Şatlanğinimda,

haliğinimni hämmisi berär.

Muŋluq nahşiğa tutsa humarim,

huş bolup hšrmät içrä nahşimu eytar.

Hoşal bolsam, şatlinidu hämmisi,

qaçqanda, arqamdin ägişidu yoşurun.

Kün qayniğanda Uralniŋ  tegini kšrsäm,

barliq deŋizlar kätkändäk qurup.

Qäbilämni kšç-kšç çilliğan çağda,

yalğuz šzämla işläymän,

sšz eytalmas maŋa heçkim hağda,

eğizimğa qulup salsa –yazimän şeir.

Eh, ägärdä maŋa eytsa:

«Uluq zat

insanlarni äpu qil, käçür bu dšrän,

seniŋ külkäŋ bilän aläm bähitlik!».

U çağda tirişattim, škünmättim.

Uyalğan ärlär eytqan bolsa:

«Deŋizlarniŋ süyi taşar

Ural qurup kätmästä,

Sän tirik, bizmu – hayat…»

Şu çağda, qäsäm qilimän, män šlmättim.

1963-j.

Mahambet baturniŋ šlüm aldidiki duasi

Bismilla!

Özämni untuymän jiraqtiki  säpärlärdä,

Män jil boyi җäŋ-zäpärlärdä.

Һäsrätlirim tolup-taşqan,

At üstidä tuğulğanmän.

Zänҗirlinip çiqar җenim,

İşt käbi şähär boylap sšräp maŋsa.

Untuymän, tulparniŋ qaŋsiq hidini,

Zindanda yetip untuymän yaŋraq sadalarni.

Sähärdä tenimni çepip, taşlisa otqa bälkim,

Uluğvarliğini untuydu qamät-qäddim.

Untuymän, mändin qorqqan ayallarni,

Män yaliŋaçlanğan qiliçtäk.

Biraq dat yäydu meni,

Jürigim boğuzumğa tiqilğan ilandäk.

Ya-aq, undaq ämäs!

Meniŋ qälbim – juŋuzlanğan  qurğuydäk.

Һämmini untuymän.

Duarim – šzämni qutulduruş ämäli,

Һäm ot yalqunliri, häm qanliq җäŋ,

Allani untuymän…

Ärva!..

Çšl asminida tolun ay yenip,

Barhanlarğa kätmäktä

Tšgilärni ägişip…

Qazaqniŋ qazanlirida süt qaynaydu…

İştlar bir-birin talap tinmaydu.

Yatimän tolimu çoŋqur zindanda,

Toğaçtäk tolun ay aliqinimda çšgiläydu.

1963-j.

Rus tilidin tärҗimä qilğan Tel'man NURAHUNOV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ