Kämtarliq uniŋ hayat tärizi edi

0
605 ret oqıldı

 (Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ hizmät kšrsätkän sän°ät ärbabi, rässam Päyzirahman İbragimovniŋ  tuğulğiniğa – 80 jil)/ Milliy teatrimizniŋ štkän äsirniŋ 60-jilliridin tartip ta bügünki küngä qädär täräqqiyatini kšrnäklik rässam, Qazaqstanniŋ hizmät kšrsätkän sän'ät ärbabi Päyzirahman İbragimovsiz täsävvur qiliş äsla mümkin ämäs.Päyzirahman İbragimov Yarkänt täväsidä tuğulğan. Ottura mäktäpni tamamliğandin keyin šzigä ohşaş onliğan qiz-jigitlär käbi hayattin mustäqil ornini tepiş niyitidä oquş izdäp Taşkäntkä atlandi häm qobul qiliş emtihanlirini äla bahalarğa tapşurup, SAGUniŋ ädliyä fakul'tetiğa çüşti. Biraq, kšp štmäyla,  «Päyzirahman universitetni taşlavetiptäk, Almutidiki rässamlarni täyyarlaydiğan uçiliöeda oquvetiptu» degän gäp äl içigä  tarqalğanda, älvättä, äŋ aldi bilän uniŋ ata-anisi vä qom-qerindaşliri keläçäk tärgävçiniŋ bu «ahmaqliği» üçün nahayiti eçinğan edi. Päyzirahmanniŋ bolsa, näççä vaqittin beri sizip, papkisiğa jiğip jürgän räsimliri bilän tonuşqan uçiliöe rähbärligi bu yaş talantni därru ikkinçi kursqa qobul qildi. Aridin ikki jil štüp, u Uyğur teatriğa işqa orunlaşti.

U yärdiki qizğin iҗadiy paaliyätkä, başqa teatrlar sähnisidiki rässamlar iҗadiğa çoŋqur çškkänsiri sähnä rässamçiliğiğa tehimu  zor muhäbbät bağliğan yaş rässam Ostrovskiy namidiki Taşkänt dšlät teatr vä rässamçiliq institutiğa oquşqa atlandi. 1966-jili diplomluq işini Yüsüpbäg Muhlisovniŋ «Näsirdin Äpändi» spektakli bilän utuqluq qoğdidi. Rässamniŋ milliylikkä çšmgän sähnä dekoratsiyasi şu çağdila kšpçilikniŋ diqqitini šzigä җälip qildi. Äynä şuniŋdin başlap, Päyzirahman İbragimov teatrimizda šz paaliyitini räsmiy başlidi häm ta hayatiniŋ adaqqi dämlirigiçä täbiät uniŋğa äta qilğan bar qabiliyitini, bilimini päqät käspiy teatr sän°iti täräqqiyatiğa beğişlidi.

–  P.İbragimovniŋ milliy teatrimizğa kelişi – sän°itimiz tarihida käspiylikkä, milliylikkä qarita yüz bärgän çoŋ buruluş desäk bolidu,  – däp šz hatiriliri bilän bšlüşti teatrşunas alim, Qazaqstanniŋ hizmät kšrsätkän sän°ät ärbabi Ähmätҗan Qadirov. – Ötmüşkä näzär taşlisaq, 1961-jili teatrimiz Çeläktin Almutiğa kšçirildi. Moşu dävirgiçä nahiyä märkizidä täl-tšküz iҗat qilişi üçün toluq şaraitniŋ yoqluği tüpäyli, äsärlär nahayiti kämbäğäl sähnä dekoratsiyasi bilän bezälgän bolsa, bara-bara täläpmu šsüp, uniŋğa yarişa şaraitmu bir qädär yahşilandi. Ändiliktä bolsa, paytäht tamaşibinliriniŋ täläp ehtiyaҗiğa, ditiğa toluq җavap beriş keräk edi. Teatrimizniŋ härtäräplimä käspiylik däriҗisi Almutidiki qerindaş qazaq, rus teatrliri däriҗisidä boluşi lazim edi. Näq moşundaq şaraitta, yäni teatr iҗadiyitidä käspiy rejissura bilän billä, käspiy stsenografiyağa muhtaҗliq tolimu bilingän çağda milliy teatrimizğa tunҗa uyğur rässaminiŋ kelip qoşulğini, älvättä, Uyğur teatri kollektivi üçün nahayiti çoŋ yeŋiliq boldi. Rässam šziniŋ däsläpki qädimidinla šz hälqiniŋ tarihini, uniŋ rohiy mädäniyitini çoŋqur çüşiniş arqiliq härbir sähnä äsäridä yeŋiliq yaritip, tamaşibin diqqitigä havalä qildi. Şundaqla šz stsenografiyasigä yarqin milliy şäkilni, boyaqlarni, yoruqniŋ beriliş alahidiligini, uyğur näqişlirinimu qoşti. Şu arqiliq Päyzirahman İbragimov teatrimizğa sähnini zenätläşniŋ alahidä usulini elip käldi.

Rässam šz iҗadiyitidä «Miŋ šy» rässamçiliq materialliriniŋ bebaha ülgiliridin paydilandi. Bu «Anarhan» spektaklini bezäştä birdinla bayqaldi. P.İbragimov stsenografiyasiniŋ harakterliq alahidiligi – päqät spektakl'niŋ ipadilik җähättin umumiy häl qilinişidila ämäs, bälki ayrim sähnä kšrünüşliriniŋ puhtiliğida, rejisserniŋ oyi bilän muällip ideyasigä muvapiq zenätlinişidä bayqilidu. U vaqiälär, obrazlar harakterini çoŋqurlaşturdi, spektakl'niŋ mäzmunini eçip bärdi. P.İbragimov bir näççä jil davamida «Anarhan» spektakli üstidä işläp, yeŋi-yeŋi täkliplärni, variantlarni otturğa qoydi, šziniŋ sähnä väzipilirini çüşinidiğanliğini kšrsätti.

«Anarhan» spektaklini 1977-jili rejisser Ä.Mämbetov sähniläştürgän çağda, P.İbragimov sähnini bezäşkä ilgärkidikilirigä nisbätän tamamän başqiçä yandaşti. Rässam rejisserniŋ oy mähsitigä ämäl qilğan halda, tamaşibinniŋ diqqitini sähniniŋ ikki täripidä qayğu basqan häliqni täsvirläş arqiliq җälip qildi. U rejisser Ä.Mämbetov bilän «Anarhan» dramisida harakterlar toqunuşini, kšrünüşlirini ämäs, bälki azap çäkkän, yoqsizçiliq qiyniğan, qayğu basqan, šzliriniŋ azatliqqa çiqiş yolini qiyinçiliqta izdigän pütünsürük bir häliqniŋ alämşumul paҗiäsini kšrdi.

Uyğur teatriniŋ 1981-jilqi Moskvadiki gastrol'liri vaqtida P.İbragimov  «Anarhanniŋ» yeŋi variantini, yäni mäzkür spektakl'niŋ bädiiy җähättin başqiçä bezäş täklivini bärdi. Kollektiv üçün nahayiti muhim җavapkärlik jükligän bu çoŋ säpär harpisida «Anarhan» spektaklidiki personajlarniŋ, «Odisseyniŋ ğäzivi» vä «Muqamlar siri» teatrlaşturulğan kontsert keçiliginiŋ dekoratsiyasi, kiyim-keçäk ülgiliri päqät rässam P.İbragimovniŋ bevasitä rähbärligidä täyyarlandi.  Bu qetim uniŋ stsenografiyasi rässamniŋ äsär janrini eniq vä çoŋqur sezişi, ävrişimligi bilän päriqländi. Һäqiqätän, teatrimizniŋ Moskvadiki gastrol'liri nahayiti utuqluq štti. Moskvaliq tamaşibinlar, ataqliq teatr ärbapliri uyğur sän°itidin hšzürlinip, šzliriniŋ sämimiy pikirlirini bildürdi.

Päyzirahman aka teatrimizda härhil jillarda paaliyät elip barğan  S.Başoyan, D.Sadirova, B.Omarov, İ.Җälilov, Ğ.Һämidullaev, Ş.Şavaev qatarliq rejisserlar bilän hämkarliqta «Nazugum», «Nurhan», «Lutpulla», «Qaynam», «Seniŋ qara kšzliriŋ», «Ğerip – Sänäm», «Qäşqär qizi», «Ay tutulğan tün», «Ölmäs bolup tuğulğanlar», «Läyli – Mäҗnun», «Muqamçilar», «Bilal Nazim» vä başqa sähnä äsärlirini sähniläştürgän  bolsimu, äŋ aldi bilän  teatrimizniŋ sabiq baş rejisseri, märhum Qadir Jetpisbaev bilän hämkarliqta iҗat qilğan jillarni mämnuniyät bilän äslätti:  «…Qadir bilän bari-yoqi 7 – 8 jil billä iҗat qilduq. Lekin hazir oylisam, biz başqilar on – jigirmä jil içidä ämälgä aşuralmiğan işlarni äynä şu az vaqitniŋ içidä orunlap ülgiriptimiz  häm iҗadimizdin häqiqiy mänada  hšzürliniptimiz däp oylaymän. Çünki Qadir šziniŋ käŋ mänadiki bay fantaziyasi vä diti arqiliq maŋimu ilham bärdi».

Һäqiqätän, teatrimizda 80-jillarda paaliyät elip barğan baş rejisser Qadir Jetpisbaev bilän rässam Päyzirahman İbragimov «Anamniŋ aq kšynigi», «Bir yaz, bir qiş», «Parasätsiz tähsir», «Qayğuluq künlär», «Qutluq qädämlär», «Kelinlär qozğiliŋi», «Qız Jibek» qatarliq jirik äsärlärni sähniläştürüp, milliy teatrimizniŋ käspiylik däriҗisini tehimu egiz pällilärgä kštärgän edi.

Talantliq rässam Qadir Jetpisbaevtin başqa Äzärbäyҗan Mämbetov, Ruben Andriasyan, Bäyten Omarov, Rayimbek Seytmetov, Maman Bayserkenov käbi elimizniŋ daŋliq rejisserliri bilän hämkarliqta «Oliara», «Abılayhannıŋ aqırğı künderi», «Mahabbat twralı poema» (Qozı kšrpeş-Bayan sulu), «Kelinder kšterilisi», «Margarita uhodit» qatarliq sähnä äsärlirini M.Ävezov namidiki qazaq akademiyalik teatri, M.Lermontov namidiki rus akademiyalik teatri, nemis teatri  vä birqatar  vilayät teatrliri sähniliridä hämkarliqta bärpa qildi. Älvättä, şu teatrlar sähniliridä juquri maharät vä dit bilän işligän stsenografiyalärni tamaşibinlar juquri istedat sahibiğa täälluq ekänligini his qildi.

Keyinki jillarda  Päyzirahman İbragimov hšrmätlik däm elişqa çiqqan bolsimu, iҗattin bir päsmu qol üzgini yoq. «Tavut», «Anarhan»,  «Korol' Lir», «Mahambet», «İparhan», «Tsıgan serenadisi» namliq çoŋ sähnä äsärlirigä yasiğan dekoratsiyalärni rässamniŋ keyinki jillardiki utuqluq çiqqan iҗadiy işliri deyişkä bolidu.

2004-jili Oral şähiridä qazaq hälqiniŋ isiyankar şairi Mahambet Ötemisov tuğulğininiŋ 200 jilliğiğa beğişlanğan Hİİ җumhuriyätlik teatrlar festivaliğa Uyğur teatri «Mahambet» fantasmagoriyasi bilän qatnaşti. Uniŋ yäkünidä «Äŋ yahşi stsenografiya» nominatsiyasi boyiçä mukapatni Päyzirahman İbragimov yeŋivalğanda, biz käsipdişimiz üçün alämçä hoşalliqqa bšlünüp, uni novättiki çoŋ utuği bilän täbrikligän eduq.

Һä, Päyzirahman akiniŋ härbir utuği – u rässamniŋla ämäs, bälki käsipdaşliriniŋmu utuği edi. Biz millitimizgä vakalätlik qilidiğan äşundaq jirik sän'ät ärbabi bilän häqiqiy mänada  mäğrurlinattuq. Uniŋ här qetimqi yeŋi iҗadiy utuqliriğa ortaq bolğaç, rässamniŋ novättä qandaq mšҗüzä yaritidiğanliğini taqätsizlik bilän kütättuq.

Päyzirahman aka täbiitidin nahayiti kiçik peyil, birär närsigä hoşalmu, hapimu bolup kätmäydiğan insan edi. U aldiğa qoyğan mähsätni birär ataq üçün tirişip yaki mänsäpni kšzläp qolğa almatti. Şuniŋ üçünmu ataq, mukapatlar rässamni bäribir tepivalatti.

1970-jili SSSR Rässamlar ittipaqiniŋ äzasi bolğan u 1982-jili Qazaqstanniŋ hizmät kšrsätkän sän'ät ärbabi degän  juquri ataqqa muyässär boldi. 1986-jili «Һšrmät Bälgüsi» ordeni bilän mukapatlandi.

Rässamniŋ tehi ämälgä aşuruşqa tegişlik bolğan bir talay işliri bar edi. Һeli bolsimu rässam bärpa qilğan dekoratsiyalär sähnimiz hšsnigä hšsün qoşup bezäp turidu. Lekin ändi rässamniŋ šzi yoq…  Uyğur sähnä rässamçiliğiniŋ asasini salğan šz käspiniŋ häqiqiy mahiri, äҗayip istedat sahibiniŋ jürigi 2009-jilniŋ 21-may küni mäŋgügä tohtidi.

Rässamni ahirqi säpärgä uzitiş märasimida şagirtliridin biri: «…Päyzirahman akiniŋ tehi heç kim kšrmigän, mätbuatta yorutulmiğan talay ämgäkliri moҗut. Äynä şu ämgäkliriniŋ kšrgäzmisini uyuşturuşimiz keräk», degän pikirni otturğa qoyğan edi. Һäqiqätän, Päyzirahman akiniŋ şähsiy işhanisida talay ämgäkliri bar.

Vaqit šz qinida štüveridu. Bälkim asasini Päyzirahman aka salğan uyğur sähnä rässamçiliğida uniŋ ornini basidiğanlar tepilip qalar degän ümüttimiz. Һärhalda, bizdä «Päyzirahman İbragimov käbi yarqin simaniŋ iҗadiyitini qaytilaş mümkin ämäsmekin» degän ändişimu yoq ämäs.

Gülbahar NASİROVA.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ