Yaşlar tärbiyisi – keläçäk mäsilisi

0
452 ret oqıldı

Statistikiliq mälumatlar boyiçä, hazir bir jilda šylängän yaşlarniŋ üçtin biri aҗrişip ketidekän. Ägär bir jilda 10000 ailä qurulsa, 3300 җüpniŋ ailisi buzulidu, degän sšz. Bu, on jilda 33 miŋ ailiniŋ väyran bolğini degän sšz. Ägär ähval şundaqla davamlaşsa, tirik jitim-yesirlarniŋ, yalğuzbaş anilarniŋ hässiläp kšpiyip ketidiğanliği eniq. Bu — paҗiä. Toyda eytilğan «Ailäŋlarda hatirҗämlik, hayatiŋlarğa bähitlär yar bolsun! Bir nekaliq boluŋlar!» däp bärgän aq dua bilän pak niyätlirimiz nädä qaldi? Kim gunakar?

Bir kelin «Turmuşqa çiqişqa äqlim yätkän bilän, şu ärkäkni tutup turuşqa äqlim yätmidi», däp muŋlinidu. Qizlirimiz «Ärgä tägsäk boldi, bähitlik bolup ketimiz», däp oylaydu. «Öyliniş oŋay, šy bolmaq qiyin» däp eytqanda, häҗäpliniştä qaraymiz. Ailä quruş nemişkä qiyin? Şu qiyinçiliqni qandaq yeŋiş keräk?

Moşu mäsiligä bağliq җenimni yäp, içimni kšydürüp jürgän bir ähvalni eytip, şuni misalğa kältüräy. Meniŋ. bir tonuşum bar. Özi kelişkän jigit, yahşi käsip egisi, hizmiti bar. Uniŋ biraz jil burun ayali vapat  boldi. Käynidä ikki qizi qaldi. Şu yezidiki bir mäktäpniŋ muällimäsiniŋ yoldişi hayattin štüptu. Uniŋmu ikki qizi bar ekän. Bu ikkisi qoşulidu. Şundaq qilip, ikkisi tšrt qizniŋ ata-anisi bolidu. Kšp štmäy kelin oğul boşinidu. Oğul sšygändin keyin kelin müҗäzini kšrsitişkä başlaydu. Qeyinanisiğa kekitip sšzläydiğan, eytqinini tiŋşimaydiğan, hätta til täkküzidiğan däriҗigä yetidu. Jigit anisini horliğiniğa çidimay, ayalni šz šyigä qoğlavetidu. İçidä bala ketip, yänä bir oğul tuğulidu. Bahadurlardäk ikki oğul. İçiŋ qandaq kšymäydu. Jigitniŋ anisi: «Bolumsiz müҗäzigä kšnäyluq, ikki oğulni kšrmäy qandaq çidaymiz, kelinni äkäl», däp oğliğa aram bärmäydu.

Kelin bolsa, «Anaŋ vä qerindaşliriŋ bilän billä turalmaymän. Halisaŋ meniŋ qeşimğa käl», däp kesipla eytidu. Jigit «Män anamni taşlap, seniŋ yeniŋğa kelidiğan ahmaq ämäs», däp җavap beridu. Mana buniŋğa nemä däysiz?! Һeliqi ayal nahiyäniŋ bir mäktividä muällimä bolup işläydu. «Mundaq behayaliq bilän qandaq muällimä bolup jüridu, balilarğa qandaq tärbiyä berip, ülgä kšrsitidu?», degän soalniŋ tuğuluşi täbiiy. Burun aqsaqallar bilän qazilarniŋ ämri bolğan. Ändi mundaq ähvallarda nemä qiliş keräk?

Mundaq misallarni kšpläp kältürüşkä bolidu. Rast, keŋäş zamanidimu är-ayallar aҗrişatti, biraq däl hazirqidäk ämäs edi. Sävävi, partiya, komsomol, käspiy ittipaq täşkilatliri boldi. Yoldişi gunakar däp tepilsa, ayaliniŋ ärizisi boyiçä mäsilisi qarilip, partiyadin, komsomoldin çiqirip, hizmitidin boşitilidiğan, gezitlarğa yezilip, aşkarilinidiğan. Tuqqanliriniŋ çoŋliri jiğilip, ularni yahşi-hop qilişqa küç salatti. Һazir undaq täşkilatlar yoq, äqil eytidiğan mštivärlärmu aziyip kätti. Ändi nemä qiliş keräk? Çoŋ hayattin heç häviri yoq yaş aililärni eğirçiliqliri bilän «yäkmu-yäk» qaldurup, qol qoşturup qarap oltiriverimizmu?

«Ailä – ihçam mämlikät» degän җaraŋliq sšzümiz bar. Һäqiqättimu şundaq. Undaq bolsa, mämlikät içidiki parçilinivatqan ihçam mämlikätlirimizni qandaq saqlap qalimiz? Aҗrişivatqanlarni az degändäk, «oltirip» qalğan qizlirimiz miŋlap sanilidu. Ularniŋ bäziliri «Beşimiz bağlanğan yarimiz bolmisimu, ana bolup, bala sšyäyluq» däp yalğuz anilarniŋ sanini kšpäytmäktä. Ötkändä äşundaq turmuşta tehi ornini tapmiğan bir qiz «Oltirip qalğan gšzäl qizlarniŋ birimän. Oquş, hizmät däp jürüp, täŋtuşlirimdin keyin qaptimän. Meniŋ yar tutup, bala sšyüp, ana bolğum kelidu. Bäzilär ohşaş «kepinäk aşnilardin» bolup, bala tepişqa nomusum yar bärmäydu. Nemä qilişim keräk? Uniŋ bir yoli bar. Burunqilar ohşaş, bir yahşi akiniŋ peşini tutup, ikkinçi ayali boluş. Şunda qanunluq yoldişim, balamniŋ qanunluq atisi bolidu», däp içki sezimini oçuq izhar qildi. Qizniŋ bu pikrini är-ayallar šzara muhakimä qilişti. Ärlär: «Äqliŋdin šrgüläy, qollaymiz» desä, ayallar: «Һarsiz, qšnçi mayliqni kütüp, çoqay kiygänni yaqturmay, oltirip qalğan šz ugaliŋ šzäŋgä. Ändi bähtiyar yaşavatqan ailimizgä väyrançiliq salmaqçimusän?», däp naraziliğini bildürdi.

Män šmrümniŋ 40 jilini märipät sahasiğa beğişlidim. Häliq pedagogikisiğa, milliy urpi-adätlärgä munasivätlik maqalilirim mätbuat sähipiliridä yoruq kšrdi. Buniŋdin 40 — 45 jil ilgiri mäktäplärdä tärbiyä işliri qandaq bolsa, hazirmu şu äynidä ekän. Äynä şundaq tärbiyigä beğişlanğan alahidä oquş qurallirisiz, mähsus tärbiyä saatlirisiz oquğuçilarniŋ boyiğa etikiliq, estetikiliq, vätänpärvärlik, adämgärçilik tärbiyilirini qandaq siŋdürüşkä bolidu? Buniŋğa baş qaturup turğan heçkim yoq.

Keŋäş zamanidimu undaq därisliklär yoq edi. Ändi rus şairi A.S. Puşkin bilän šzimizniŋ Äl-Farabi bovimiz «Adämgä aldi bilän tärbiyä berilişi keräk. Tärbiyisiz berilgän bilim adämni apätkä elip kelidu», degän ekän. Һär ikki danişmänniŋ oyliri bir-birigä uyğunlişip turidu. İkkisiniŋ arisi toqquz äsir. Äl-Farabini Puşkin, mümkin, oquğan bolar. Tärbiyisiz berilgän bilimniŋ kasapitidin hazir insaniyätniŋ qançilik apätlärgä uçravatqanliğiniŋ guvaçisi bolup jürimizğu. Demäk, Äl-Farabiniŋ vaqtidimu tärbiyä därisligi bolmiğan. Bolğan halättimu, danişmän ävu sšzni eçinip eytmas edi. Juquridiki Äl-Farabiniŋ qanatliq sšzini hämmä yadqa bilidu, biraq mänasi bilän ähmiyitigä heçkim kšŋül bšlmäydu. «Eytip qoyğan gäpqu», däp jürüveridu, halas.

Ötkändä «Egemen Qazaqstan» gezitiniŋ bir sanida «Betimen jiberse, betimen ketpegende qaytedi» (muällipi Jwma-Nazar Somjürek, Qazaqstan Yazğuçilar ittipaqiniŋ äzasi) namliq maqalä yoruq kšrdi. Uniŋda «Jerwyıq» istirahät beğida Prezidentimiz šz qoli bilän oltarğuzğan çinar kšçitini lškçäk yaşlarniŋ sunduruvatqinini, aq qeyinlarğa isimlirini oyup yezip, bäziliriniŋ qovzaqlirini şilip taşlavatqanliğini yazğan. Buni kšrgän rähbärlik istirahät beğiniŋ tšrt täripigä keçisi yepilidiğan qapqilar ornatqan, tärtip buzğanlarğa çarä qollinip, haҗätlik miqdarda җäriman selinidiğanliğini äskärtkän tahtayçilarni ilğan. Lekin az vaqittin keyin heliqi lškçäk yaşlar tärtipkä çaqirğan tahtayçilarni sundurup taşliğan.

Mäsiliniŋ asasiy mahiyitini eytqanda, mäktäp oquğuçiliri bilän başqimu oquş orunliriniŋ studentliriğa beğişlanğan, Äl-Farabi bilän Puşkin eytqandäk, yäni šmür täläp qilivatqandäk, «Adämgärçilik tärbiyisi» namliq tärbiyigä ait därisligini çiqiriş vaqti alliqaçan kälgändäk. Çünki bügünki kündiki väziyät şuni täläp qilivatidu.

Hudavädi MÄҢSÜROV, peşqädäm ustaz, Uyğur nahiyäsiniŋ Pähriy grajdini.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ