Äjdatlirimiz nemä üçün bšrini pir tutqan?

0
669 ret oqıldı

Tonulğan jurnalist vä şair Muzäppärhan Qurban «Etiqat» namliq kitavi üstidä işlimäktä. Tšvändä şu kitapqa kirgüzülgän štmüştiki uyğur qağanatliriniŋ tuğliridiki bšriniŋ şäkli toğrisida yezilğan maqalini tävsiyä qilivatimiz.Bu  mäsilä üstidä pikir qilsaq, biz štmüştä hšküm sürgän, pütkül duniyağa šz täsirini yätküzüp kälgän, bizniŋ büyük qağanatlirimizniŋ tuğliriğa äҗdatlirimizniŋ nemä üçün bšriniŋ räsimini orunlaşturup, uni beşida kštirip jürgänliginiŋ sävävini çüşinälmäy kälduq. Oçuğiraq eytqanda, uni yadimizdin çiqiripmu qoyduq.

Bu häqtä ayrim tarihçilarniŋ bäzi äpsanä vä rivayätlärgä asaslanğan pikir-munazirilirini hesapqa almiğanda, uniŋ häqiqiy mänasini äqilgä muvapiq yeşip bärgidäk birär munasip pikir tehi mäydanğa çiqqini yoq.

Oylap kšrüŋki, şunçä qudrätlik qağanatlarni qurup, duniyada şšhrät qazanğan äҗdatlirimiz bekar bšriniŋ şäklini šz tuğliriğa orunlaşturup, beşida kštirip jürmigän boluşi keräk?! Bu yavayiliqniŋ, qalaqliqniŋ alamiti ämäs, älvättä. Demäk, buniŋ šz sävävi, ispati bar!

Ändi moşu mäsilä üstidä biraz täpäkkur jürgüzüp kšräyluq.

Nemä üçün bšrä? Buni çüşiniş üçün aldi bilän bšriniŋ hususiyätlirigä näzär ağdurup kšrüşkä toğra kelidu.

Birinçidin, bšrä uhliğanda ikki kšzi novät bilän uhlaydekän. Bir kšzi uhliğanda, yänä bir kšzi oçuq, sägäk turidekän. İkkinçidin, bšrilär turğanda bir-birigä yandişip turidekän vä üyür (top bilän) yaşaydekän. Üçinçidin, ägär birär bšrä üyürdin bšlünmäk bolup, šzini çätkä tartsa, başqiliri şu zaman uniŋğa huҗum qilip talap, titip taşlaydekän. Tšrtinçidin, bšrä terisi bilän qoy terisini bir yärgä qoyup qoysiŋiz, qoy terisiniŋ juŋi çüşüp ketidekän. («Türkie» gezitiniŋ rus tilida çiqarğan kalendari. 2012-jil, 16-avgust. İstanbul).

Ägär izdinip kšrsäk, bšrilärniŋ buniŋdin başqimu, adäm häyran qalarliq iҗabiy hususiyätliriniŋ az ämäs ekänligigä kšz yätküzimiz. Һayvanat padişaliri hesaplinidiğan yolvas bilän şirnimu qolğa ügätkili bolidekän, lekin bšrä härgiz buniŋğa kšnmäydekän. Şuniŋ üçün bšrini nahayiti äqillik, parasätlik, mustäqil vä çidamliq hayvan süpitidä bäzi mänbälärdä «җasurluq vä ärkinlikniŋ rämzi» däpmu qaraydekän.

Bšrilärniŋ yänä bir alahidiligi, ular šzara soquşmaydekän. Ägär başqilar bilän tutuşuşqa toğra kälsä, ğalip çiqmiğiçä tohtimaydekän. Ölüdekänu, amma berilmäydekän.

Birinçidin, bšriniŋ ikki kšziniŋ novät bilän uhlap, bir kšziniŋ davamliq oçuq turuşi – hoşiyarliqniŋ, härdayim sägäk boluşniŋ dayim huҗumğa yaki qoğdinişqa täyyar turidiğanliğiniŋ ipadisidur.

İkkinçidin, bšrilärniŋ bir-birigä yandişip jürüşi, üyür yaşişi – härqandaq şaraitta bir-birini himayä qilip, dayim bir-birigä yšlänçä bolup turidiğanliğiniŋ, hisdaşliqniŋ, šmlükniŋ ipadisidur.

Üçinçidin, ägär bšrilärniŋ içidin birärsi üyürdin bšlünüşkä urunsa, qalğanliriniŋ uniŋğa şu zaman huҗum qilip, talap, parçilap taşlişi – küçlük intizamniŋ, bšlgünçilikkä qät°iy qarşi ekänliginiŋ, satqunlarğa mehir-şäpqät qilmaydiğanliğiniŋ ipadisidur.

Tšrtinçidin, bšrä terisi bilän qoy terisini bir yärgä qoyup qoysiŋiz, qoy terisiniŋ juŋi çüşüp ketidekän. Bu bšriniŋ terisiniŋ näqädär sürlük ekänliginiŋ, җasurluqniŋ ipadisidur.

Mana, bu äҗdatlirimizniŋ bšriniŋ şäklini šz tuğliriğa orunlaşturup, beşida egiz kštirip jürgänliginiŋ eniq säväpliri häm ispatliri.

Juqurida kältürülgän faktlar äҗdatlirimizniŋ bšrilärniŋ äşu esil hususiyätlirini šzlirigä ülgä qilğanliğidin, äşu hususiyätlärni keläçäk ävlatlarğimu varisliq süpitidä qaldurup kätkänligidin deräk bärsä keräk.

İntizamniŋ, birlikniŋ, ittipaqliqniŋ häm җasurluqniŋ ipadisini beridiğan, äşuniŋ hämmisini muҗässämläştürüp, davamliq härkimniŋ yadiğa selip, rohlandurup turidiğan, bu җanliq rämizniŋ milliy rohni, šmlük-ittipaqliqni mustähkämläştiki zor ähmiyitini şu dävirlärdiki äҗdatlirimiz äzäldin çüşinip, sezingän ekän.

Bšriniŋ äşu hususiyätlirini milliy ideologiyaniŋ asasi qilip šzlirigä rämiz qilğanliqtin, bizniŋ äҗdatlirimizniŋ, qançiligän mäşhur hanliqlarni qurup, pütkül җahanda şšhrät qazanğanliği hämmigä mälum. Şuniŋ bilän billä šzigä has milliy mädäniyitinila ämäs, şundaqla duniya mädäniyitiniŋmu täräqqiy etişigä zor hässisini qoşqanliğini heçkim inkar qilalmisa keräk.

Dšlät rämzlirigä tegişlik bälgülär, heçqaçan täsadipi elinmaydu. Uni qobul qiliştin burun nişan-mäzmuniğa çoŋqur kšŋül bšlünidiğanliği toğrisida eytmisaqmu çüşinişlik. Demäk, bizniŋ äҗdatlirimiz, juqurida qäyt qilinğandäk, bšriniŋ şäklini dšlät vä härbiy tuğliriğa orunlaşturuştin burun, uniŋ tegi-täktini, nişanini ubdan oylaşturup, andin qobul qilğanliğida şäk-şübhä yoq.

Uyğurlarniŋ bšrä sürätlik tuği vä uniŋ şšhriti toğrisida tarihşunas alim L.N. Gumilev «Qedimki türklär» degän kitavida mundaq däp yazidu: «Moyunçurhan hitaylarniŋ qomandanini uyğurlarniŋ «bšrä tuğiğa» mäҗburiy tazim qildurğan vä äşu räsmiyätni štigändin keyinla, uniŋ šziniŋ qeşiğa kirişigä ruhsät bärgän» (395-397-bätlär).

Ändi oylinip kšrüŋ, äşu büyük äҗdatlirimiz ülgä qilğan bšriniŋ äşu esil hususiyätlirini qayta šz orniğa kältürüş, uniŋğa hšrmät bilän munasivät qiliş, qayta umumiy milliy mäpkürigä siŋdürüş vaqti kälgändäk?!

Bälüşüş

Javap qalduruŋ