Milliy tarihimizğa ait bäzi oy-pikirlär

154 ret oqıldı

Bügünki kündä Evropiniŋ vä Aziyaniŋ, Angliya, Germaniya, İtaliya, Frantsiya, Çehiya, Şvetsiya, Daniya, Rossiya, Yaponiya, Hitay, Җänubiy Koreya, Türkiya ohşaş dšlätliriniŋ, şundaqla AQŞniŋ türkologiya päni sahasidiki yetäkçi alim, mutähässisliri yäkdilliq bilän etirap qilğan uyğurşunasliq iliminiŋ äŋ muhim, äŋ asasliq häm ähmiyätlik yšnilişi bolup hesaplinidiğan uyğur tarihşunasliğiniŋ zamaniviy haliti; muamma häm çigiç tügünliri; ularniŋ yeşimini tepişqa intiliş vä ämäliy härikätlär toğrisida tšvändä bäzibir nuqtäiy näzärlirimizni izhar qilişni orunluq däp oylaymän.Qedimiy dävirlärdiki, baldurqi vä keyinki ottura äsirlärdiki uyğur uruq-qävmliriniŋ turmuşi, egiligi, hünärvänçiligi; birläşkän uyğur qäbililiriniŋ härbiy-säyasiy ittipaqliriniŋ, baldurqi ottura äsirlik (V — VI äsirlär) dšlätçilik birläşmiliriniŋ, keyinki qudrätlik haqanliqliriniŋ iҗtimaiy-ihtisadiy, säyasiy, җämiyätlik tüzümi, dšlät quruluşi, mämuriy başquruluşi häqqidä; ulardiki tarihiy җäriyanlar, muhim vaqiälär, içki-taşqi säyasiti, hoşna qävmlär bilän alaqiliri toğriliq; şu uyğur dšlät täşkilliriniŋ güllinişi; dšlätçiliktin җuda boluşiniŋ säväpliri vä aqivätliri, şundaqla hškümran sulalä näsäbnamiliri toğriliq eniq, real häm faktliq materiallarğa tayanğan, täpsiliy-tädriҗiy vä ätrapliq täsvirlängän; arheologiyalik, antropologiyalik dälil tepilmilarğa asaslanğan; natoğra vä naeniq uqumlar bilän tiräk çüşänçilärdin ada yezilğan häqiqiy ilmiy-tarihiy äsär-ämgäklär sanaqliqla däp täkitlisäk, älvättä, üzä yandişiş bolar edi. Biraq hämmä etirap qilişi lazim däp oylaşqa asas beridiğan faktlar şuniŋdin dalalät beriduki, ünümlük ilmiy paaliyät dävri, mälum säväplär tüpäyli, toluq räviştä, härtäräplimilik royapqa çiqalmiğan häm bärginidin beridiğini kšp bolğan ataqliq alim, yazğuçi, şair, büyük tarihçilirimiz, millät iptiharliri Turğun Almas vä Abdurehim Ötkür ikkisiniŋ ilmiy-tarihiy, ädäbiy-publitsistikiliq äsärlirini näzärdä tutmiğanda, pütkül HH äsir mabaynida degidäk, başqa käspiy tarihçilirimizniŋ çinliq bilän suğirilğan, uyğun vä kšlämlik, salmaqliq, ilmiy-hronologiyalik җähättin puhta, izçil yezilğan, başqa duniyaviy tillarğa tärҗimä qilişqa ärziydiğan, zoqlinip oquydiğan akademiyalik äsär-ämgäkliri, äpsuski, yoqniŋ ornida. Başqa ällärdä iҗat qilivatqan, uyğur tarihini mälum däriҗidä, kšpinçä fragmentliq räviştä yorutuvatqan başqa tilliq tarihçilarniŋ izdinişliri häqqidä eytsaq, ularni biz päqät bäzi näşirlär yaki İnternet arqiliqla bilimiz. Biz asasän Rossiya tarihçiliriniŋ rus tilida yazğan ämgäkliri bilän yeqindin tonuş bolup kelivatimiz. Bäzi äsärlär toğriliq gezitimiz — «Uyğur avazi» arqiliqla oqup bilivatimiz. Bu işlarda biz hazir uyğur oqurmänlirigä ismi yahşi tonuş, istedatliq häm tinimsiz mehnätkäşligi bilän ehtiramğa bšlünüvatqan tarih pänliriniŋ doktori Ablähät Kamalovniŋ äҗrigä bäk razi. Lekin «yalğuz atniŋ çeŋi çiqmaydu» degändäk, Qazaqstanda başqimu ilmiy säviyägä egä, demäk, käspiy hesaplinidiğan milliy tarihçilirimiz Ablähät Kamalovqa moşundaq inavätlik paaliyitidä hämnäpäs vä hämkar bolsa, nur üstigä nur bolar edi.

Keyinki vaqitlarda tarihiy şaraitniŋ helä šzgirişigä bağliq hususän tarihiy vätinimizdä häm yaqa ällärdä millitimiz väkilliridin ibarät bir türküm yaş arheolog, antropolog, etnolog vä etnograf, tarihçi alimlar ilmiy iҗadiyät bilän käspiy säviyädä şuğullinip, uyğur tarihini käŋ häҗimdä yorutuşqa šz hässilirini qoşmaqta vä ünümlük paaliyät elip barmaqta. Bu işlarniŋ nätiҗiliri kündilik häm qärällik näşirlärdä kšrünüş tapmaqta. Biraq moşu yoruqqa çiqivatqan äsärlärniŋ kšp qismi, asasiy җähättin mavzuluq monografiya, bäzidä häҗimlik ilmiy maqalilar, şundaqla şeҗiräviy harakteriğa egä. Şuni qäyt qilişqa toğra keliduki, muälliplär kšpçiliginiŋ işlirida uyğur tarihiniŋ muhim җäriyanliriniŋ, yüz bärgän diqqätkä sazavär vaqiälärniŋ hronologiyalik izçilliğiğa bäzidä riayä qilmasliq, härhil dävirlärdiki uyğur qäbililiriniŋ šzlirigä hoşna, qerindaş başqa qävmlär täşkilliri bilän säyasiy, ihtisadiy vä başqa alaqä-munasivätlirini tädriҗiy häm täpsiliy bayan qilmay, üzä yandişiş ohşaş kamçiliqlarğa yol qoyulğan (tählil qilinip, misalğa kältüridiğan moşundaq çälkäşliklärni tizip çiqsaq, gezit sähipisi azliq qilidu).

Һazirqi vaqitta uyğur tarihini uyğun kompleksliq türdä tätqiq qiliş tarihiy vätinimizdä ändila qolğa elinivatidu vä biz bu işlarğa çoŋ ümüt bilän qaraymiz. Meniŋ bilişimçä, älmisaqtin moşu zamanğiçä, türkiy tilliqlar, җümlidin uyğurlar däsläp paydilanğan 16 häriplik yeziq bilän yezilğan vä keyinki 18 elipbälik-grafikiliq Turpan, Duŋhuaŋ, Şiyan, Enisey vadiliridin, Pänҗikänttin tepilğan tarihiy miras — äpsanä-rivayätlär, dramiliq dastanlar, märsiyälär, Täŋrigä mädhiyilär vä näqil sšzlär Hitayda 300 tom (!) bolup täyyarlinivatidu. Moşu nadir äsärlärniŋ kšpçiligi uyğurşunasliq vä moŋğolşunasliq turğusidin izahlanmaqta. Һazirçä mätinliri toluq 200çä kona uyğur grafikisi bilän yezilğan mänbälär qaraşturulmaqta.

Şundaqla tarihiy nuqtäiy näzärdin diqqät ağduruşqa ärziydiğan ilmiy muhim yšnilişlärniŋ biri — zamanimizniŋ VI – X äsirliridiki türkiy qäbililär ittipaqliriniŋ iҗtimaiy-säyasiy vä җämiyätlik täräqqiyatida kšzgä kšrünärlik rol' oyniğan qirğiz (480-jil –  H äsir), türkäş (699 – 756-jillar), qarluq (756 – 940-jillar) käbi qäbililär häqqidä häm ularniŋ Orhon uyğur haqanliği (VII äsir – 840-jili) bilän içki-taşqi säyasättiki šzara bağlinişliri, şundaqla uyğur haqanliğiniŋ ğulişiniŋ eniq säväp-aqivätliri toğriliq härhil tähmin pikirlär eytilip, muqum faktliq ispatlar kältürülmäy, bu mavzu üzä, üstürtin qaraşturulmaqta. Eçinarliği, hususän, qarluqlar häqqidä bir tohtamğa kälgän pikir yoq. Bizgä tarihiy mänbälärdin mälumi şuki — qarluqlar asasän çoŋ üç bšläktin —  çiğil, polat, taşliq däp atalğan qäbililärdin ibarät ekänligini (üç-oğuz däpmu atilidu) vä toqquz-oğuz (uyğur) birläşmisi tärkividä bolğanliğini bilimiz. Ähmiyätlik mäsilä — toqquz-oğuzlar bilän qarluqlar birlişip, Orhon uyğur haqanliğidin keyin, ikki äsirlik uyğur dšlitini — Turpan İdiqutliği bilän Qarahaniylar dšlitini bir mäzgildä degidäk bärpa qilip, Märkiziy Aziyadä çoŋ ikki uyğur hškümran sulalisiniŋ asasini selişi, Qarahaniylar dävridä dšlätniŋ Qäşqär vä Balasağun ohşaş ikki paytäht şähiri boldi. Bäzi tarihçilar moşu Balasağunni Uyğur-Orhon haqanliğiniŋ baş şähiri Qarabalasağun (yaki Ordabalh) nami bilän bağlaşturidu, yäni varis süpitidä qaraşturidu. Äpsuslinarliq yeri, şuniŋğa etivar bärmäy, başqilarni eytmiğanniŋ šzidä, hätta šzimizniŋ käspiy tarihçilirimiz burmilanğan «Qarabalğasun» degän namni qollinişni tohtatmayvatidu. Özäŋgä täälluqniŋ qädrini bilmisäŋ, A.Malyavkin ohşaş sahtilaşturğuçilarniŋ tarihimizni burmilap, başqilarniŋ «tügminigä su quyup berişni» davamlaşturuşi zadila tohtimas.

Alahidä diqqät ağduruş lazim yänä bir mäsilä — bizdä Hİ — Hİİ äsirlärdin keyin, atap eytqanda, Ähmät Yügnäkiydin keyin, Älişir Navaiyğiçä vaqit ariliğida, huddi bir üzülüş yüz bärgändäk, «җim-җitliqni saqlap» kelivatimiz. Buniŋda biz büyük ärbaplirimiz M.Qäşqäriy, Y.Balasağun, Ä.Yügnäkiyniŋ  bevasitä varisi bolğan Qarluq Näysän (1309 – 1368-jillar) häqqidä bayanlarni uçratmaymiz desäkmu bolidu. Qarluq Näysän kim?

Qolda bar mänbälär boyiçä, u uyğur-qarluqlardin yetilip çiqqan daŋliq şair häm alim-tarihçi. Uniŋ hayat yoli asasän Turpan, Duŋhuaŋ bilän bevasitä bağlinişliq bolğan. U šziniŋ tarihiy äsärlirini vä şeirlirini asasän hänzuçä yezip, tarihimizda izini qaldurup kätkän büyük şähstur. Һazir Hitayda ataqliq türkşunas alim Lyu Җiŋmin Qarluq Näysän iҗadiyitini çoŋqur tätqiq qilip, uniŋ tegi-täktiniŋ uyğur ekänligini ispatlidi. Şundaqla moşu vaqit ariliğida iҗat qilğan Mävlanä Sa°addin Qäşqäriy (tuğulğan jili namälum, 1456-jili vapat bolğan) häqqidimu intayin az bilimiz. Mänbälärdin päqät uniŋ şäyh ekänligi vä Abdurahman Җämiy häm Älişir Navaiyniŋ rohiy ustazi bolğanliği mälum.

Keŋäş İttipaqi parçilanğiçä kona türkiy dävri tarihi, şundaqla uniŋ aҗralmas qismi bolğan uyğur tarihimu sabiq KSҖİniŋ (SSSR) türkologiya sahasi alimliri täripidin Orhon-Enisey, Orhon-Uyğur mäŋgü taş yadikarliqliridiki yeziqlar bilän bağlaşturup, selişturup tätqiq qilinmidi. Keŋäş türkologiyasidä päqät türkiy häliqlärniŋ, җümlidin uyğurlarniŋ tilini tätqiq qilişqila besimliq berilip käldi. Gumanitarliq ilim sahasidiki alimlar «qedimiy türkiy abidilirini päqät tilşunasliq җähättinla tätqiq qiliş yetärlik» degän çüşänçidä boldi. Һazirqi vaqitta türkşunas, җümlidin uyğurşunas sahasiniŋ yetäkçi mutähässisliri şundaq tar kontseptsiya dairisidin çiqip, hususän, Altay, Moŋğoliya, Hitay, uyğur diyaridiki qedimiy yeziqlarni tätqiq qilişni tarihiy vaqiälär bilän bağlaşturup jürgüzüşkä başlidi (hususän, mäŋgü taşlarniŋ aldi täräp betidiki türkiy, uyğur yeziqlirini, taşlarniŋ arqa betidiki hänzuçä oyup yezilğan ierogliflar mätinliri bilän toluqlap tätqiq qilmaqta). Yäkünläp eytsaq, härbir häliq šz tarihini, štmüşini yahşi bilişi keräk. Bilipla qalmay, štmüşidiki eğir vaqiälärdin tegişlik savaq, ibrät elişi lazim. Ötmüşkä, tarihqa hata kšzqaraş keläçäkkä nuqsan kältüridu vä keläçäk ravan bolmaydu. Tarihiy štmüş bilän keläçäk çämbärças bağlinişliqtur.

Ötmüşni, tarihni, qedimiy miraslirini bilip ügänmigän häliq yiltizliri aҗiz, halsiz däräqtur. U qattiğiraq boran çiqsila boldi, ğulaydu.

Ğäyrät İSRAYİLOV,

Qazaqstan Jurnalistlar ittipaqiniŋ äzasi.