Һäqiqiy Häliq Qährimani

0
561 ret oqıldı

Anam rämiti här jili 9-may — Ğalibiyät mäyrimi küni uruşqa ketip, qaytip kälmigän akiliri Muhpul bilän İmrämzini vä ändila on säkkiz yaşniŋ üzini kšrgän inisi Näsirdinni äskä elip, šksüp-šksüp jiğlaydiğan. Äynä şu şum uruşniŋ kasapitidin yeqinliridin ayrilip, häsrät çäkkän insanlar san-sanaqsiz bolsa keräk. U vaqitlarda biz, tehi oyun baliliri bolsaqmu, ğämgüzar anilirimizniŋ därt-päriyadiğa ortaqlişip, ularğa šzimizçä mädät berişkä tirişattuq. Ustazlirimiz, bolupmu tarih päniniŋ muällimliri däris štkändä, arqa säptä ayanmay ämgäk qilip, Ğalibiyätni yeqinlaşturuşqa zor hässä qoşqan, җäŋ mäydanilirida qan käçkän jutdaşlirimiz toğriliq qetiqinip sšzläp beridiğan. Şularniŋ içidä Üsäyin Räşitov därisini qiziqarliq mälumatlar bilän yäkünläp, «Uruşta häm arqa säptä qährimanliqniŋ ülgisini kšrsätkänlär yadimizda mäŋgü saqlinidu!» degän җümlini däptärlirimizgä yezip qoyuşimizni җekiläydiğan.

Män bu maqalida Uluq Vätän uruşiniŋ qiyin yollirini besip štüp, häqiqiy qährimanliqniŋ ülgisini kšrsätkän ustazim, Häliq Qährimani Mšrdün Teyipov toğriliq  tohtilip štüşni toğra kšrdüm.

Mšrdün Teyip oğli Teyipov 1918-jili Uyğur nahiyäsiniŋ Çoŋ Açinoqa yezisida kämbäğäl-dehan ailisidä duniyağa kälgän. Atisi Teyiptin 12 yeşida jitim qelip, anisi Hursimämniŋ tärbiyisidä bolğan.  U ottura mäktäpni tamamliğandin keyin, 1941-jili may eyida Keŋäş Armiyasi qatariğa çaqirtilğan u uruş başlanğanda, hizmitini Almutida täşkil qilinğan 316-gvardiyaçi-panfilovçilar diviziyasiniŋ tärkividä štäydu. Moskvani düşmänlärdin himayä qilişta Dubosekovo raz°ezida birinçi qetim җäŋgä kiridu. Belorussiyani, Pribaltika җumhuriyätlirini, Şärqiy Prussiya, Pol'şa, Çehoslavakiya vä Vengriyani azat qilişqa qatnişidu. 1945-jili Zabaykal'e mäydaniğa ävätilip, uniŋ tärkividä imperialistik Yaponiyani tar-mar qilişqa qatnişidu. Uruş jillirida u tšrt qetim җarahätlänsimu, säptin qalmaydu.

Mšrdün aka bizgä däris bärgän päytliridä, uruş toğriliq qoyğan soallirimizğa täpsiliy җavap bärgäç, šziniŋ šmür kitaviniŋ sähipilirini qismän varaqlap çiqatti. Amma u heçqaçan mahtinip sšzlimätti. İntayin kämtar, kiçik peyil insan edi.

M.Teyipov uruştin aman-esän kelip, Uyğur nahiyäsiniŋ «Oktyabr'» kolhozida partiya komitetiniŋ kativi bolup işlidi. 1952-jildin tartip hšrmätlik däm elişqa çiqqiçä Kiçik Dehan yezisidiki ottura mäktäptä (hazirqi M.Teyipov namidiki ottura mäktäp) muällim, mäktäp mudiriniŋ oquş işliri boyiçä orunbasari boldi. Birnäççä qetim yeziliq vä nahiyälik keŋäşlärniŋ deputati bolup saylandi. Peşqädäm ustazniŋ җäŋgivar yoli munasip bahalinip, «Qizil Yultuz», İİ vä İİİ däriҗilik «Şšhrät», İ, İİ däriҗilik Vätän uruşi, ordenliri vä kšpligän medal'lar bilän täğdirlängän.

1995-jili, Uluq Ğalibiyätniŋ 50 jilliği harpisida, Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Prezidenti Nursultan Nazarbaevniŋ Pärmani bilän uniŋğa Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ «Halıq Qaharmanı» juquri unvani berildi.

Bir küni ustazimni yoqlap šyigä barğinimda, u räpiqisi Büvimäriyäm hädä bilän bärikätlik dästihan üstidä muŋdişip oltarğan ekän. İçimdä «nemä degän ülgilik ailä vä bähitlik qeriliq!», däp oyliğan edim şu çağda.

1998-jili ustazim panidin baqiğa säpär çäkti. Jutdaşlar matämgä çšmdi. Arimizdin äҗayip esil insanniŋ kätkinigä qayğurduq. Nä çarä!? Täğdirgä tän bärmäskä amal yoq…

Aridin jil štüp, Qazaqstan Җumhuriyiti hškümitiniŋ tohtamiğa benaän Uyğur nahiyäsiniŋ Kiçik Dehan yezisidiki ottura mäktäpkä Mšrdün Teyipovniŋ nami berildi.

Keyiniräk mäzkür bilim därgahida Häliq Qährimaniniŋ mirasgahi eçilip, uniŋda yaş ävlatqa ülgä-nämunä bolidiğan bahaliq materiallar toplandi.

M.Teyipov ailisidimu ülgilik atilardin boldi. Büvimäriyäm hädä ikkisi inaq ailä qurup, altä pärzäntni tärbiyiläp, qatarğa qoşti. Ularniŋ hämmisi aliy bilimlik mutähässislär bolup yetilip, җämiyättä munasip ornini tapti.

2018-jili hälqimizdin yetilip çiqqan bahadur oğlan – Häliq Qährimaniniŋ tuğulğiniğa 100 jil tolidu. Älvättä, bu şanliq sänäniŋ җumhuriyät däriҗisidä atap štilidiğanliğiğa işänçim kamil.

Helipäm ҺÄMRAEVA, peşqädäm ustaz.

Almuta şähiri.

Bälüşüş