Ämgäkçiqazaq nahiyäsiniŋ hakimi Binäli Isqaq: «Bügünki täräqqiyatimiz šzimizniŋ qolida»

0
116 ret oqıldı

 

Ämgäkçiqazaq nahiyäsi – Almuta vilayitidiki äŋ çoŋ nahiyälärniŋ biri. Nahiyädä 54 millätniŋ väkili iҗil-inaq yaşap, elimiz täräqqiyatiğa munasip hässisini qoşup kelivatidu. Bu nahiyäni 5 jildin buyan ihtisat pänliriniŋ doktori, «Qwrmet» ordeniniŋ sahibi Binäli Isqaq başqurup kälmäktä. Tšvändä Binäli Äbdiqapas oğli bilän bolğan sšhbitimizni oqurmänlär diqqitigä havalä qilivatimiz.

Raşidäm RÄҺMANOVA, «Uyğur avazi»/ – Binäli Äbdiqapas oğli, kšlämi ihçam vilayät bilän baravär nahiyägä rähbärlik qiliş oŋay bolmisa keräk?

– Durus eytisiz, mäydaniniŋ kšlämidin qät°iy näzär, äl başquruş heçqaçan oŋay bolmiğan. Nahiyä ämäs, bälki kiçik bir mähkimini başquruşniŋ šzimu qiyin. Çünki başquruşniŋ bälgülük bir qelipi yoq. Ändi Dšlät rähbiriniŋ җay-җaylardiki väkilliri – hakimlarniŋ җavapkärçiligi çoŋ, väzipiliri kšp, yoli inçikä häm jüki eğir. Һärqandaq rähbär päqät šz aldiğa eniq väzipilärni qoyğandila, kšzligän mähsitigä yetidu.

Özämni misalğa alsam, 1979-jili Qazaq politehnika institutini tamamlap, Türgün mehanika-remont zavodida injener süpitidä ämgäk paaliyitimni başlidim. Şu vaqitta män «yeqin arida baş injener bolumän» degän mähsätni qoydum. Altä jildin keyin baş injener, yänä bir jildin keyin mähkiminiŋ başliği boldum. «Bir orunda oltiripla qalmay, yänimu ilgiriläymän» däp yeŋi mähsitimni oyumğa püküp qoydum. Şu çağda maŋa alğan bilimim yätkülüksiz boldi. Agrarliq nahiyädä işligäçkä, Qazaq yeza egiligi institutida Yeza egiligi mähsulatini işläpçiqirişniŋ ihtisatçisi mutähässisligi boyiçä bilim aldim. Universitettiki ustazim, ihtisat pänliriniŋ doktori Rähimҗan Avutov meniŋ qabiliyitimni bahalap, bilimimni davamlaşturuşni, universitetta oqutquçi bolup qelişimni täklip qildi. Män bolsam, kšŋlümdiki mähsitimni ämälgä aşuruş üçün nahiyägä qaytip käldim. Biraq, ustazim durus eytqan ekän, 2001-jili, yäni 11 jildin keyin, män Qazaq milliy agrarliq universitetiğa prorektorluqqa täklip qilindim. Maŋa aspiranturida, andin doktoranturida bilim elişqa toğra käldi.   Bäş jil universitetta, bäş jil Almuta vilayätlik mäbläğ başqarmisida, andin «Kazpoçta» AҖdä, keyin Jambul nahiyäsidä işlidim.

Baliliq dävriŋizni pat-pat äslämsiz?

–  Älvättä, 1957-jili Җambul nahiyäsigä qaraşliq Qastek yezida tuğuluptimän. Adämniŋ şähs retidä qeliplişişida ätrap muhit çoŋ rol' oynaydu. Hasiyätlik yärniŋ täsiri alahidä boldi, desäm mubaliğä bolmas. Baliliq çeğimdin ärlik häqqidiki qoşaqlarni aŋlap šstüm. Qähriman äҗdatlirimğimu ohşiğum käldi.

Tuğulğan jutumni, baliliğimni äsligändä, bovam yadimğa kelidu. Biz bovam Isqaq, momam Räpiya, atam Äbdiqapas, anam Jamal vä qerindaşlirim – barliğimiz bir šydä yaşiduq. Bovam dombıra çelip, štük tikidiğan. Yağaçtin oyup saz asvaplirini yasatti. Dost-yaran, uruq-tuqqandin yahşiliğini ayimaydiğan. Şuŋlaşqimu u jutimizda nahayiti abroyluq adäm edi. Bovamni bizniŋ yeziniŋ adämlirila ämäs, bälki hoşna jutlarniŋ kişilirimu hšrmät qilatti.

Bova bilän mominiŋ tärbiyisi – hayat mäktiviniŋ äŋ esiliğu! Ulardin tälim-tärbiyä alğanlarniŋ yaman kündä qalğinini kšrmäptimän. Demäk, män şu mäktäptin štkän bähitlik insanmän.

– Ämgäkçiqazaq nahiyäsiniŋ yeza egiligi sahasidiki utuqliri kšpçilikkä yahşi mälum. Ändi uniŋ buniŋdin keyinki täräqqiyati boyiçä planliriŋiz qandaq?

– Yär җänniti – Yättisuniŋ tšrigä җaylaşqan Ämgäkçiqazaq nahiyäsi mal beqişqimu, dehançiliq qilişqimu intayin qolayliq makan. Biz bu mümkinçiliktin orunluq paydilinivatimiz. Uniŋğa ikkila misal kältüräy. Birinçisi, ikki-üç jil burunla nahiyäniŋ yeza egiligi mähsulatiniŋ kšlämi 38 milliard täŋgini täşkil qilsa, biyil 79 milliard täŋgigä yätti. İkkinçidin, Almuta vilayitiniŋ җumhuriyättiki mähsulat işläpçiqiriştiki ülüşi 16 payiz bolsa, nahiyäniŋ vilayättiki ülüşi 15 payizni täşkil qilidu. Bu biz üçün, yäni innovatsiyaliq tehnologiyalarni yeŋidin paydilinişqa başliğan tävä üçün, çoŋ utuq.

– Keyinki jilliri nahiyädä intensivliq bağlarni päyda qiliş qolğa elindi. Moşu mäsiligä tohtalsiŋiz?

– Däsläpki intensivliq bağlar 1964-jili Kanadida bärpa bolsimu, bizniŋ elimizgä bu tehnologiya yeqindila käldi. Uniŋ mahiyitini bilgändin keyin, bizmu intensivliq bağlarni bärpa qilişqa kiriştuq. Bultu nahiyädiki mundaq bağlarniŋ mäydani 8487 gektar bolsa, biyil u 305 gektarğa käŋäydi. Misalğa,  «Apple World» ҖÇY 78 gektarğa intensivliq bağ bärpa qilip, 4200 tonniliq yäl-yemiş saqlaydiğan qoyma quruluşini ayaqlaşturdi. Layihäniŋ bahasi 1,2 milliard täŋgä. Şundaqla, «AlmaGreenFieldes» ҖÇY 186 gektarğa alma kšçitini oltarğuzup, 3,2 milliard täŋgä investitsiya quydi. Ändi «AgroNova» egiligi mundaq zamaniviy tehnologiyani 41 gektarğa paydilinip, uniŋğa 252 million täŋgä häşlidi.

Alämniŋ diqqitini җälip qilğan «EKSPO-2017» kšrgäzmisi «Yeşil ihtisat» mavzusida štüvatidu. Uniŋğa nahiyäniŋ ülüşi qandaq?

– Bügünki kündä energiyaniŋ yeŋi mänbäliriniŋ tepiş intayin zor ähmiyätkä egä. Biyil biz birqatar çoŋ layihälärni ämälgä aşuruşni kšzlävatimiz. Misalğa, İşiktä däriyasiniŋ boyida üç suelektr stantsiyasi selinivatidu. Türgün šstiŋi boyidiki layihälik quviti 1,4 MVt bolidiğan su-elektr stantsiyasiniŋ quruluşi ayaqlişip, paydilinişqa beriliş aldida turidu.  Bu layihägä quyulğan investitsiya 210 million täŋgä. Şundaqla hazir Nurlı yezisida quviti 5,4 MVt şamal elektr stantsiyasiniŋ, Sšgiti yeza okrugida quviti 50 MVt bolidiğan kün elektr stantsiyasiniŋ vä Çeläktä quvät küçi 120 MVt täşkil qilidiğan җumhuriyättiki äŋ çoŋ şamal elektr stantsiyasiniŋ quruluşi başlandi. Atalğan stantsiyalär işqa qoşulğanda, nahiyä šzinila ämäs, bälki hoşna nahiyälärnimu elektr quviti bilän täminläydiğan däriҗigä yetidu.

– Siz ämgäk yoluŋizni addiy masterliqtin başlap, qisqa vaqit içidä rähbärlik lavazimğa kštirildiŋiz. Uniŋ üçün harmay-talmay ämgäk qilğanliğiŋizni, eytmisaqmu, çüşinişlik. Һazirqi yaşlarniŋ boyida äynä şundaq hislät – işlämçanliq yetişmäydu, degän pikir moҗut. Siz qandaq oylaysiz?

– Bizgä qariğanda hazirqi yaşlarniŋ mümkinçilikliri mol. Amma, ularniŋ kamçiliği şuniŋdiki, bar mümkinçiliklärdin orunluq paydilinişni bilmäyvatidu. Ata-bovimiz äsirlär boyi mustäqillikni arman qilip käldi. Uniŋ üçün ular qanmu käçti, açarçiliqniŋ zärdabinimu çäkti, täqipläş azavinimu kšrdi. Gayida maŋa balilirimiz şuni untup qalğandäk bilinidu. Nurğuni mäktäpkä barğusi kälmäydu. Ularniŋ boyida vätänpärvärlik his-tuyğuliri yätkülüksiz. Eli üçün hizmät qilişni halimaydu.

Şundaqla yaşlarniŋ boyida «çoŋğa – hšrmät» ideyasi kamdäk bilinidu.  Bizgä ata-animiz «Öygä mehman kälsä, qoliğa su al» däydiğan. Ularniŋ mähsiti – çoŋniŋ duasini eliş. «Dua bilän är kškiridu» degän sšzlär şuniŋdin päyda bolsa keräk. Һazirqi yaşlar bolsa, tamamän başqiçä. Bilinär, bilinmäs salam qilidu. Ägär natonuş adäm bolsa, «üssüp» štüp ketişimu mümkin. Öyigä mehman kälsä, salam berip, qoliğa su eliş bu yaqta tursun, bäziliri hätta komp'yuterdin beşini kštärmäydu. Undaqlar «Män oquğan, demäk, äqilliq. Savatsiz qeri maŋa nemä ügitidu» degän tätür pikirgä egä. Äpsus, ular u mštivärniŋ «kšrgini kšp, yemigini çšp» ekänligini  bilmäydu. Bu barliq yaşlar horun, bilimsiz degän gäp ämäs.

Һäqiqitidä, hazirqi yaşlar qabiliyätlik.  Bir närsini eytsiŋiz, uni tez qobul qilidu. Çätällärdä bilim elivatqan qazaqstanliq yaşlar az ämäs. Kšpçiligi äla oquydu. Ularniŋ bilimigä şu ällärniŋ muällimliri häyran qalidu. Yaşlirimizniŋ hayatqa, bilimgä degän intasiniŋ üstün ekänligi birdin kšzgä çüşidu. Yäni, jürigidä ot bar. Ularğa päqät toğra yolni kšrsitip turuş keräk.

– Sizniŋ täläpçan rähbär ekänligiŋizni bilimiz. Siz šydimu şundaq täläpçanmu? Öz pärzäntliriŋizni qandaq tärbiyilidiŋiz?

– Bala tuğulup, esini bilgiçä aniniŋ tärbiyisini elişi keräk. Oğul bala atisi häm bovisiğa qarap šsidu. Atilar baliğa durus tärbiyä beriş üçün šzliri ularğa ülgä boluşi keräk. Һazir bäzibir är kişilärgä qarisaŋ, haraqkäşlikkä berilip, ailisi turmaq, šzinimu untuğan. Undaq ayallarmu yoq ämäs.

«Qizniŋ yoli – inçikä», «Qiz – šydiki mehman» deginidäk, qizim Laurağa qatal bolmidim. U mäktäpni äla bahalar bilän tamamlap, ikki aliy bilim aldi. Oğlum Rustemni häqiqiy är qilip tärbiyiläşkä tiriştim. Pärzäntlirim meni yärdä qaratmidi. Älvättä, ularniŋ җämiyätkä yaramliq bolup yetilişidä räpiqäm, aliy däriҗilik stomatolog-vraç Gülsümniŋ ämgigi bebaha. Һazir qizimizdin – üç, oğlumizdin bir nävrä sšyduq.  Barliğimizniŋ beşimiz qoşulup, šyimiz varaŋ-çuruŋ bilän oyun-külkigä tolidiğan arambähş dämlärni här ikkimiz taqätsizlik bilän kütimiz. Mundaq çağlarda barliq işlirimizni çapsaniraq tügitip, ailä äzaliri bilän boluşqa tirişimiz.

Qandaq fil'mlarni yahşi kšrisiz?

– Boris Polevoyniŋ Keŋäş İttipaqiniŋ Qährimani Aleksey Mares'ev toğriliq çüşirilgän «Һäqiqiy adäm häqqidä povest'», Yuriy Gagarin häqqidiki «Kosmosta däsläpki» fil'mlirini yahşi kšrümän. Çünki ularda pärzäntliriniŋ qährimanliqliri häqqidä aŋliğan anilarniŋ qiyapiti heçqaçan kšz aldimdin kätmäydu.

Zamaniviy ämgäklärgä kelidiğan bolsaq, «Qunanbay» fil'mi kšŋlümdin çiqti däp eniq aytalaymän. QҖ Prezidenti häqqidiki «Rähbär yoli» fil'minimu yaqturimän. Mäktäp oquğuçiliri Nursultan Äbiş oğli vä uniŋ tärҗimihali toğriliq kšpiräk bilsun däp, uşbu fil'mniŋ İşiktä şähiridiki şähsiy kinoteatrlarniŋ biridä kšrsitilişini täminliduq.

Yaşlarğa qandaq kitaplarni oquŋlar däp mäslihät bärgän bolar ediŋiz?

– Äpsus, hazir yaşlarniŋ äŋ çoŋ kamçiliği, ular kitap oqumaydu. Män ularğa Oljas Suleymenov, Şäkärim, Abay vä başqimu yazğuçi-şairlarniŋ kitaplirini oquŋlar degän bolar edim.

– Boş vaqtiŋizda nemä bilän şuğullinisiz?

– Baliliğimda atqa mingänni yahşi kšrättim. Һazirmu mümkinçilik tuğulup qalsa, at bilän täbiätni tamaşä qilğanni yaqturimän. Bolmisa, šz hälqiniŋ mänpiyitini, hšrmät-ehtiramini kštärgän şähslär häqqidä yezilğan äsärlärni, Dšlät rähbiriniŋ hayatiğa, elimiz tarihiğa bağliq tarihiy kitaplarni oquş bilän bänt bolumän.

– Nahiyädiki uyğurlar häqqidä nemilärni eytqan bolar ediŋiz?

70 miŋğa yeqin uyğur ahalisi bar Ämgäkçiqazaq nahiyäsidä mustäqil elimizniŋ tarihini bärpa qilişta tär tšküvatqan uyğur qerindaşlar az ämäs. Mälumki, Uluq Vätän uruşiğiçä nahiyä uyğurliri birinçilärdin bolup däsläpki kolhozlarni qurğan. Dehan ävladi ämäsmu, vaqit bilän hesaplaşmay işligän jutdaşlirimiz Üzär Üsänov, Avut Sattarov, Üsän Roziev, Abdulla Pärhatov, Rahat Qadirova, İvrayim Һaşirov, Saadät Kulieva vä Saadät haşimova käbi ämgäk märdaniliriniŋ isimliri bilän biz häqliq räviştä pähirlinimiz.

Keyikvayliq jutdişimiz Abdulla Rozibaqievniŋ ismi päqät ämgäkçiqazaqliqlar üçünla ämäs, bälki barliq qazaqstanliq uyğurlar üçün tävärrüktur. Çünki u uyğur mäktäpliriniŋ asasini selip, däsläpkilärdin bolup partiya qatariğa štkän ziyali. Uyğur tilidiki «Kämbäğällär avazi» gezitiniŋ muhärriri süpitidä gezit sähipiliri arqiliq addiy häliqniŋ mänpiyitini qoğdidi.

Uyğur hälqiniŋ mäniviy šsüşi yolida çeläklik İsmayil Tayirovniŋmu ämgigi zor. Vilayätlik bilim bšlüminiŋ başliği süpitidä 1918-jili däsläpki yättäjilliq uyğur mäktiviniŋ eçilişiğa qol yätküzüp, uniŋ mudiri bolğan. «Qizil Tuğ» gezitigä muhärrlik qilğan. 1920-jili tarançilar polkini qurğan. Bügünki kündä nahiyäniŋ ikki mäktivi moşu ziyalilirimizniŋ nami bilän atilidu. Keyin bu şanliq yolni nahiyäniŋ Yunus Һämraev, Qasim Roziev, Yaqup Duganov, Sadir Nadäk (keyiniräk uniŋ nami bilän Taştiqara ottura mäktivi ataldi) ohşaş ustazlar davamlaştursa, hazir nahiyä mäktäpliridä yüzligän uyğur käspiy ustazliri ämgäk qilivatidu.

Ämgäkçiqazaq nahiyäsidin çiqqan uyğurniŋ däsläpki käspiy kompozitori Quddus Ğoҗamiyarov «Nazugum» simfoniyasi, «Rizvangül» operisi, «Çintšmür» baleti ohşaş jirik äsärliri bilän Qazaqstan sän°itiniŋ täräqqiyatiğa salmaqliq hässä qoşti. Quddus Ğoҗamiyarovniŋ şagirti, bayseyitliq kompozitor İkrim Mäsimovmu uyğur sän°itiniŋ durdanilirigä aylanğan «İparhan», «Anarhan», «Uyğur ussuli», «Margül» uvertyurilirini, «Visal» muqamini yaratti. Eytmaqçi, 1941 – 1960-jilliri, yäni Uyğur teatri Çeläktä paaliyät elip barğanda, sän°ätkarlirimiz sepigä uyğurlarniŋ Sara Bernari (ataqliq frantsuz aktrisisi – R.R.) Märiyäm Semätova, ussulçi Çolpan Sälimova, Gülvira Razieva, Marat Mämätbaqiev, Rizvangül Mähpirova, Mahinur Rähmanova vä başqilar qoşuldi.

Bügünmu uyğurlar säp aldida. Käsipdaş siŋlimiz Asiyäm Һoşurova ämgäk paaliyitiniŋ beşida Aqbastau başlanğuç partiya komitetiniŋ räisi bolsa, keyiniräk partiya Märkiziy Komitetiniŋ instruktoriğiçä kštirildi.

Birliklik Pärhat Rozibaqiev – alahidä vätänpärvärlik hisliti bilän kšzgä çüşkän jigit. 1989-jili Ärmänstanda qattiq yär silkinişi yüz bärginini çoŋ ävlat väkilliri yahşi bilidu. U vaqitlarda Pärhat yärlik komsomol komitetiniŋ kativi edi. Män «Jarsu» sovhozi partiya komitetiniŋ kativi. Maŋa yoluqup: «Binäli Äbdiqapas oğli, meni Ärmänstanğa ävätsiŋiz, qerindaşlarğa yardäm berip qaytay», dedi. Dosti, rus jigiti bilän pävquladdä ähval yüz bärgän şähär, yezilarni tazilaş, remontlaş  işliriğa qatnaşti. Ävu jili härbiy borçini ada qilivetip, säpdaşliri üçün җenini qurvan qilğan Zamir Adilovni mahir boksçi, vätänpärvär jigit qilip tärbiyiligän äynä şu Pärhat.

Bartoğay okrugini başqurğan Gülpäm Mämätovani alayli. Nemä degän bilimlik rähbär!

Täşkänsaz yeza okruginiŋ hakimi Mähämmätҗan Sultaniyarov – istipadiki polkovnik. «Täşkänsaz – tuğulğan jutuŋiz, uni billä täräqqiy ätküzişimiz keräk» däp işqa çaqirtivalduq. Şukri, hazir uniŋ ämgigi bilän yeza güllinivatidu.

«Qarituruq» sovhoziniŋ mudiri Avut Sattarovni šzäm kšrüp-bilmisämmu, keyiniräk, nahiyä tarihidin bu aliyҗanap insan häqqidä oqup-bilip, uniŋ ämgigi, besip štkän ülgilik yoli bilän pähirländim.

Bu päqät birnäççila misal! Ägär nahiyä tarihiğa çoŋquriraq näzär salsaq, härbir sahada qoltamğisi bar yüzligän uyğurlarniŋ isimlirini ataşqa bolidu.

«Uyğur avazi» gezitiniŋ oqurmänlirigä qandaq tiläk eytqan bolar ediŋiz?

Gezit oqurmänlirigä muraҗiät qiliştin aval, til häqqidä eytqum kelidu. Til – nahayiti nazuk qural, härbir häliqniŋ äŋ esil ğäznisi. Tili bolmisa, millät milliy kodqa egä bolalmaydu.

Tarihtin bilimizki, uyğurlar äzäldin mädäniyätlik, savatliq vä intayin sän°äthumar häliq. Uluq Çiŋgizhanniŋ kativi Tohtahun isimliq uyğur ustaz bolğan. Han qol astidiki barliq adämlirini uniŋda oqutquzğan. Şu uluq şähsniŋ ävladi bolup turup, uniŋ ana tilida yoruq kšrüvatqan gezitni oqumaydiğan uyğurlarni qandaq millätpärvär deyişkä bolidu. «Başqa tilniŋ hämmisini bil, šz tiliŋni hšrmätlä» degän sšzlärni yadimizdin çiqarmayli. Uyğurlarniŋ miŋliğan jillardin beri qeliplaşqan täräqqiyat yoli päqät uyğurlarniŋ qolida. Uniŋ üçün elimizdä barliq mümkinçiliklär yaritilğan.

Uyğurlar häqqidä oyliğanda, därru ularniŋ milliy äsvapliri kšz aldimğa kelidu. Nemä degän esil bayliq bu! Ular bir-birigä ohşimaydu häm qaytilanmaydu. Ulardin çiqqan saz adämni arambähş dämlärgä äriksiz elip ketidu. Ändi kšzniŋ yeğini yäydiğan milliy kiyimlärni kiyip, qizlar ussulğa çüşkändä, adäm šzini çšçäklär alimigä kirip qalğandäk sezinidu. Uyğurlarniŋ milliy taamlirini, uniŋ içidä läŋmänni yahşi kšrmäydiğan adäm az bolsa keräk duniyada.

«Uyğur avazi» geziti oqurmänlirigä bularniŋ barliğini yadiğa seliştiki mähsitim, şundaq täräqqiy ätkän häliqniŋ ävladi ekänligini untumisa ekän däymän. Şuŋlaşqimu muştiri toplaş vaqtidiki qiyinçiliqlar meni çoŋqur oylanduridu. Jigitbaşliri, hanim-qilar vä yaşlar keŋäşliri äzaliriniŋ arilişişi bilän biyil nahiyädiki «Uyğur avazi» geziti muştiriliriniŋ sani aranla 3000 danigä yätti. Undaq bolmişi keräk edi. Nahiyädiki uyğurlarniŋ sani 70 000ğa yetämdu, demäk, kam degändä, 7000 adäm gezitkä yezilişi keräk.  Män nahiyä uyğurliriniŋ milliy mäktäp, til, gezit vä teatr mäsililirigä kšpiräk etivar berip, ularni qollap-quvätlişini tiligän häm şuniŋğa çaqirğan bolar edim.

Buniŋdin biraz vaqit ilgiri İtaliyadä boldum. Һäyran qalğinim, ital'yanliqlar kšp tilni bilidekän. Murajiät qilğan adämgä şu adämniŋ tilida sšzläp ketidekän. Biraq, šz tilini bilmigän adämni uçratmidim. Evropiniŋ bir näççä elidä boldum, u yaqlardimu ähval şundaq. Şulardin ülgä alayli.

– Binäli Äbdiqapas oğli, mäzmunluq sšhbitiŋizgä rähmät! Pursättin paydilinip, Sizni şanliq 60 yaşliq tävälludiŋiz bilän täbrikläp, mustähkäm salamätlik, ailiŋizgä hatirҗämlik, işiŋizğa utuq tiläymiz!

Ämgäkçiqazaq nahiyäsi.