İsmi – äl qälbidä

0
330 ret oqıldı

Pärzänt lävzi/Atam Zunun Teyipov bilän anam Paşahanni seğinğanda, qolumğa moşu räsimni elip, ularğa uzaq qarap, qälbimdiki seğiniş otlirini basqandäk bolimän.

Atam, general Zunun Teyipov – hälqimiz hšrmät bilän tilğa alidiğan ärkpärvär şähs. U 1917-jili Almuta vilayiti Yarkänt şähiridä tuğulğan. Teyip vä Şärämniŋ känҗä pärzändi. Dadam däsläpki savatini şähärdiki rus mäktividä alidu. Uniŋ baliliq dävri Keŋäş hakimiyitiniŋ yeza egiligini zorluq bilän kollektivlaşturuş, hal-oqiti başqilardin yahşi bolğan dehanlarni «kulak» däp җazalap, mal-mülkini musadirä qiliş ohşaş baş-baştaqliq hšküm sürgän jillarğa toğra kelidu. Şuŋlaşqa 1931-jili hal oqiti başqilardin helila yahşi bolğan bovam Teyip ailisi bilän Ğulҗiğa štüp ketidu. Äziz diyardimu säyasiy ähval hälqimizniŋ paydisiğa yeşilmigän edi. Dadam däsläp iş paaliyitini Һüsänbay Musabaevniŋ kšn zavodida addiy işçiliqtin başlaydu.

Mälumki, 1944-jili aprel' eyida «Azatliq täşkilati» qurulidu. Meniŋ dadam, Abdukerim Abbasov, Mähämätҗan Näbiev, Qasimҗan Qämbiriy, Ömärҗan Pärmätov, Rähimҗan Sabirhaҗiev, Nurdunbäg Rähimov, Saliҗan, İlihan tšrä, Җani Yoldaşev, Abduraup Mähsum İbrahimov vä Muhiddin Ämätov qatarliq җankšyär äzimätlär täşkilatniŋ paal iştrakliridin boldi. Dadam šzi işläydiğan kšn zavodida «Azatliq täşkilatiniŋ» asasiy muddiasini, uniŋ täşviqat varaqlirini işçilarğa yätküzüş arqiliq ularniŋ aŋ-säviyäsini kštirişkä tirişti. Mäzkür täşkilat işçilarniŋ milliy-azatliq inqilapqa kšzqarişini şäkilländürüşkä ohşaş işlarda intayin muhim rol' oynidi. Bu dadamniŋ hälqimizniŋ paravänligi üçün atqurğan işliriniŋ bir qismidur.

100 yaşliq tävälludi harpisida dadamniŋ insaniy hislätliriniŋ biri – qerindaşlarğa kšyümçanliği, pärzäntlirigä mehrivanliği häqqidä tohtilişni toğra kšrüvatimän. Һeli yadimda, dadam härqandaq uyğur balisini uçritip qalsa, uniŋ kimligini täpsiliy soratti vä bilim däriҗisigimu alahidä ähmiyät berätti. Bilimlik ävlatniŋ keläçäkni başquridiğanliğini yahşi çüşängänliktin štkän äsirniŋ älliginçi jilliri, yäni inqilaptin keyin Milliy armiya sepidiki җäŋçilärniŋ qiriqtin oşuğini, şundaqla ularniŋ arisida bilimini aşuruşqa intilivatqanlarni kan-sanaät institutiğa çüşirip, yataqhanilarğa orunlaşturup, aliy bilim elişiğa säväpçi bolğan.

1967-jili Almuta şähiridiki QazPİğa (hazirqi AMPU) җay-җaylardiki uyğur mäktäplirini tamamliğan 20din oşuq jigit-qizğa  oquşqa çüşüş üçün, emtihanni šzgä tilda tapşuruşqa toğra käldi. Dadam maarip  ministrligigä kirip, ähvalni çüşändürüp, ularniŋ hämmisigä ana tilida emtihan tapşuruş ruhsitini alidu. Peşqädäm ustaz, yazğuçi vä şu vaqitta mäktäp mudiri hizmitini atquruvatqan märhum Mäsimҗan Zulpiqarov tüläklärdin emtihan alidu. Bilimgä huştar dadam biz pärzäntliriniŋmu aliy bilimlik boluşimizğa җiddiy kšŋül bšldi. Kona tüzümni buzup, hanim-qizlarniŋmu aliy bilimlik boluşni istäp, bizgä – altä qiziğa: «Silär aliy bilimlik boluşiŋlar keräk. Ägär mäktäpni tamamlap birdin turmuşqa çiqip kätsäŋlar, qazan quçaqlap qalisilär» degän sšzlärni pat-patla eytatti.

Vätän azatliği üçün җanpida bolup, äҗdatlirimizniŋ mäŋgü hälqimiz yadida qelişni istigän dadam Çeläk nahiyäsidä Ğeni baturniŋ häykilini tikläştä kšp küç çiqiridu. «Ataŋ šlsimu, ataŋni kšrgän šlmisun» demäkçi, dadamni kšrgän, bilgän insanlar bilän hämsšhbät bolğan çağlirimda bäkmu hursän bolup, hayaҗanlinip ketimän. Mäsilän, dadam bilän inqilapqa qatnaşqan, keyinki vaqitlarda yeqin arilişip, sirdaş bolğan märhum M.Zulpiqarov dayim «Zunun aka aq kšŋül, yalğan eytişni bilmäydiğan, hata bilän durusni däl eytidiğan, äl sšygän är jüräk insan bolğan», däp dadamni äsläydiğan.

Ana ziminni tärk etişkä mäҗbur bolup, Qazaqstan diyariğa kšçüp kälgändä atam 44 yaşta edi. U däsläpki savatini rus tilida açqan bolsimu, vaqit štüp rus tilini untup qalğan. Dadam aliy partiya mäktividä oqup, bir yaqtin rus tilini qayta üginip, mäktäpni tamamliğan. Bu toğrisida apam bizgä sšzläp berätti. «Dadaŋlarniŋ yeŋiliq izdäşkä intilişi, tirişçanliği silärgimu juqqan», däydiğan äziz anam.

Anam Paşahan inqilaviy säptä jürgän dadamniŋ işlirini toğra çüşinip, uni hämmä җähättin qollap-quvätligän. U şu dävirniŋ ayalliriğa ohşaş savatsiz bolsimu, millätniŋ paravänligi üçün härtäräplimä aŋliq boluş keräkligini sezip, savitini eçip, däsläp mähällidä täşkil qilinğan hanim-qizlar keŋişiniŋ räisi, keyiniräk mähällä başliği qatarliq mäs°ul hizmätlärni atqurğan. Män oylaymänki, anammu häliq azatliği üçün bir kişilik hässisini qoşuşqa tirişip, kšpligän işlarni ämälgä aşurğan. Şuŋa ahali turğunliri anamni şu jilliri çiqqan «Ayal padişa» namliq hind kinofil'mdiki baş qährimanğa qiyas qilğan halda şundaq «Ayal padişa» däp atap kätkän. Anam bäkmu sän°äthumar edi. U milliy miraslirimizdin bolğan kšpligän qoşaq-beyitlarni yadqa eytatti. Ğämgüzarimiz šz hayatida nurğunliğan qiyinçiliqlarni beşidin štküzginigä qarimastin, nahayiti mehrivan, pak dil vä aq kšŋül, insan bolidiğan.

1961-jili anam kindik qeni tamğan Yarkänt täväsigä kšçüp kelidu. Andin Almuta şähirigä kelip turaqlaşqanda, nan zavodiğa işqa orunlişidu vä bu yärdä hšrmätlik hšrmätlik däm elişqa çiqqiçä işläydu.

Şähsän šzäm äynä äşundaq äzizlärniŋ pärzändi bolğinim bilän häqliq yosunda pähirlinimän. Muällim bolup, kšpligän şagirtlarğa süpätlik tärbiyä berip, ularni mustäqil hayatqa täyyarliğandimu, ata-anamniŋ nesihätlirini etivarğa elip ämgäk qildim. Keyinäräk җämiyätlik işlarniŋ aktivisti bolğinimnimu şu qädirdanlirimniŋ izini basqanliğim däp çüşinimän.

Maŋa bäkmu qädirdan ata-anamniŋ 100 jilğa tolğan tävälludida ular häqqidä kšpligän äslimilär yadimğa kelidu. Yeşim çoŋayğansiri ata-ana qädri, didari jüräklirimni parä-parä qilidu. Bäzidä ularğa tirigidä eytalmiğan gäplirimni, ändi kimgimu eytarmän däp oylaymän.

Qädirdanlirimniŋ biz, säkkiz pärzändigä aŋliq tärbiyä bärgänligi tüpäyli hämmimiz šmürdä bir kişilik ornimizni taptuq, äl hšrmitigä egä bolduq. Bumu şu äzizlirimizniŋ şarapitidur. Ata-anam bizniŋla pärzäntliriniŋla qälbidä ämäs, bälki millät azatliğini küyligän şähs süpitidä hälqimizniŋ qälbidä mäŋgü yaşaydu.

Mubaräk ZUNUN qizi.

Bälüşüş