Gokay nanniŋ mahiri

0
542 ret oqıldı

Nuraniy anilar/ Raşidäm RÄҺMANOVA, «Uyğur avazi»/ Ämgäkçiqazaq nahiyäsidä birär mädäniy çarä-tädbir štüp qalğidäk bolsa, taamlar kšrgäzmisidin siŋip pişqan «gokay neni» orun alidu. Sšzsiz, u kšpçilikniŋ näzärini šzigä җälip qilip, «Nanni kim pişärdi?» degän soalni päyda qilidu. Çünki hazir gokayni pişiriş zamaniviy uyğur ayaliniŋ qolidin kälmäydu. Ämgäkçiqazaqliqlarniŋ qiziqişini hasil qilğan gokayniŋ «muällipi» – yeŋişärlik Hatäm Ärşidinova. Nuraniy ana biyil 80 yaşqa kälsimu, heli yezidiki җämiyätlik işlarniŋ näq otturisida jüridu.

Uyğur etnomädäniyät märkizi Yeŋişär yeziliq şšbisiniŋ räisi Sarhan İmamzarova bilän Hatäm aniniŋ šyigä barğinimizda, u hoylidiki oçaq beşida ekän. Qoliğa qapaq çšmüçi bilän käpkür tutqan ana qazan-qomuçini juyuvetiptu. Һoyla-aramni güllärgä tolturup, särämҗan tutuşni yaqturidekän häm bu işlarni šzi qilidekän. Hatäm ana oqitini qoyup, bizni šygä täklip qildi. Biz aniliq mehri bilän ätkän qaymaqliq çeyini içip oltirip, uniŋ bilän uzaq sšhbätläştuq.

Hatäm Ärşidinova 1937-jili Avat yezisida Avut vä Patäm Һämraevlarniŋ ailisidä tuğuldi. Uniŋ hayati nurğunliğan «uruş baliliriniŋ» hayatidin heç päriqlänmäydu. Mälumki, u vaqitlarda häliqniŋ turmuşi intayin eğir boldi. Şuŋlaşqimu Hatämniŋ mäktäpkä berişqa häm oquşqa mümkinçiligi bolmidi. Andin uruş başlandi. Hatämniŋ çoŋ dadisi Һenipidin, dadisi Avut vä kiçik dadisi Savut frontqa çaqirtildi. Patäm ana kamalätkä tolmiğan oğli Şämil vä qizi Hatäm bilän tänha qaldi. Öyniŋ, etiz-eriqniŋ işlirini qilip, anisiğa qol-qanat bolup jürgän 17 yaşliq Şämil 1943-jili yeşiğa yaş qoşquzup yazdurup, šz ihtiyari bilän mäydanğa atlandi. U çağda Hatäm bari-yoqi 6 yaşta edi.

Arida uruşmu tügidi. Bir ailidin frontqa kätkän tšrt ärniŋ birila Hatämniŋ dadisi Avut aman-esän qaytti. Çoŋ dadisi, kiçik dadisi vä akisi Şämilniŋ җäsidi җäŋ mäydanlirida qaldi. Ailiniŋ uruştin keyin Moskvadin alğan hetidä Şämilniŋ qisqa vaqitliq täyyarliqtin štüp, җäŋgä kirgänligi mälum boldi. «1944-jili Ravin vilayitiniŋ Dubno degän yeridä keŋäş äskärliri düşmänniŋ nurğunliğan tankisiniŋ huҗumiğa duç käldi. İkki täräp otturisida bir saattin oşuq şiddätlik җäŋ boldi. Uniŋda 29-gvardiya kavaleriya diviziyasiniŋ kiçik serjanti Şämil Һämraev düşmänniŋ tšrt tankisini kardin çiqardi. Äpsus, düşmänniŋ yänä bir tankisi uniŋğa tamamän yeqin bolğanliqtin, tank bilän šzi billä partlinip, qährimanlarçä qurvan boldi» däp bayan qiliniptu şu hättä. Şuniŋdin keyin jutdaşliriniŋ täşäbbusi bilän Avattiki çoŋ koçiniŋ biri qähriman oğlanniŋ ismi bilän ataldi. Oğliniŋ uşbu җasariti üçün aniniŋ jürigi pähirliniş sezimlirigä toldi, älvättä. Bähtigä yarişa, Alla är-ayalğa yänä bir oğul hädiyä qildi. Ular uniŋ ismini “Rozahun” däp qoydi.

– Uruştin keyinki jilliri bizdemätliklärniŋ baliliği etiz-eriqta štti. Oynaydiğanğa mümkinçiligimiz bolmidi. Qoçaq degänni bilmiduq. Täŋtuşlirim Sahipҗamal, Aminäm, Bahargül vä Җännätbüvi bilän taŋ sähärdä turup, etizğa atlinimiz. Käç kirgiçä kolhozniŋ işini qilimiz. Başta tamakida işliduq. Andin kolhoz kšktat pärviş qilişqa kšçti. Öygä herip-eçip kälsäkmu, «hardim-taldim» dälälmäymiz. Һaduq çiqirip oltarğidäk vaqit yoq. Çünki šydimu iş kütüp turğan, – däydu Hatäm ana štmüşini äsläp.

Hatäm şundaq eğir künlärni beşidin käçürüp, 20 yaşqa kirgändä yeŋişärlik Aman Ärşidinovqa turmuşqa çiqti. Bäş pärzänt sšydi. Biraq işini taşlimidi. Burunqidäk birtäräptin kolhozda işlisä, ikkinçi täräptin šyniŋ tirikçiligi bilän bänt boldi. Һayat şundaq štüvatqan künlärniŋ biridä kütülmigän yärdin bari-yoqi 58 yaşqa kirgän yoldişi alämdin štti. Hatäm ana täğdirniŋ qiyinçiliqliriğa bu qetimmu bärdaşliq berip, keläçäkkä degän işänçisini yoqatmidi. Özi tänha bäş balini qatarğa qoşti. Täğdir uniŋ zimmisigä yänä helä eğir sinaqlarni salsimu, ularni bärdaşliq bilän yeŋişni bildi. Pärzäntlirini җämiyätkä layiq insanlardin qilip tärbiyilidi.

Hatäm ana umumän 40 jil işläp, hšrmätlik däm elişqa çiqti. Boyidiki ämgäkkä mayilliq anini 60tin keyinmu bekar oltarğuzmidi. Hatäm ana keyinki 15 jil mabaynida yezida štkän toy-tškün, näzir-çiraqlarda aşpäzlik qilip jürüp, jutiniŋ җämiyätlik işliriğa arilişip kätti. Başta Hanim-qizlar keŋişiniŋ räisi Antonina Bakaeva bilän, keyiniräk  Anilar keŋişiniŋ räisi Rizvangül Muzräpova vä uniŋ yardämçisi Zulfira Muzräpova bilän milliy urpi-adätlirimizni saqlap, täräqqiy ätküzüş yolida ayanmay ämgäk qilivatidu.

– Qaçanla bolmisun, Hatäm aniniŋ haltisida aştahtisi, supiri, noğuçi häm käpküri täyyar turidu. Uniŋ pişärgän gokay neni, җiŋmomisi bilän omiçiniŋ dämini tatmiğan yeŋişärlik yoq. Animiz heçqaçan iltimasimizni yärdä qoyğan ämäs. İştin qorqmaydu, şuniŋ üçün uruq-tuqqanlirimu, jutdaşlirimu Hatäm anini intayin hšrmätläydu, – dedi sšhbätkä arilişip Sarhan hädä.

Gäpara momaydin: «Gokayni pişirişni kimdin ügändiŋiz, uni täyyarlaşniŋ ussuli qandaq?» däp soriduq.

– Uniŋ heçbir qiyinçiliği yoq. Milliy nenimizni momilirimiz oçaqqa otni sus qalap qoyup, birnäççä saat davamida pişirip kälgän ekän. Bala çeğimda apam rämiti pat-pat gokay pişiridiğan. Qaysi bir jili nahiyädä mädäniyät künliri štti. Yezimizniŋ şu çağdiki jigitbeşi Kamal Muzräpov maŋa gokay pişirişni tapşurdi. 6 kilogramm unğa 1 litr mayni quyup, boş qilip hemir juğardim. Şuni ästä saqlaş lazimki, gokayniŋ hemiriğa süt qoşuşqa bolmaydu. Çeŋini ubdan qandurup, dümläp qoydum. Andin kelinim Adalät ikkimiz uni 4 saat boyi oçaqta pişärduq. Ästin çiqarmaydiğan bir närsä, gokayniŋ bir täripi pişip, yänä bir täripigä šrülgändin keyin yerim sirkay suğa biraz mayni arilaşturup, qazanğa çšgilitip quyup, tuvaqni yepivetiş keräk, – dedi şähsiy retsepti bilän bšlüşkän nuraniy ana.

Hatäm anidäk täğdirigä heç nalimay, šydiki bärikät bilän hatirҗämlikniŋ uyutqusi, rämzi bolğan anilar härbir jutta bar. Şular aman bolsun!

SÜRÄTTÄ: H.Ärşidinova känҗä nävrisi Һäzrät bilän.

Ämgäkçiqazaq nahiyäsi.

Bälüşüş